ගෙයක් හදන්න කලින් මේ ගැනත් හිතන්න

Advocata පර්යේෂණ අංශයේ ප්‍රතිපත්ති විශ්ලේෂක අනුෂ්ක කුරුප්පුගේ අධ්‍යයනයක් ඇසුරිනි. ලිපිය සම්පාදනය දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි.

ඔයත් ලංකාවේ ගෙයක් හදන්න ඉන්නවා නම්, මේ සටහන මග ඇරගන්න එපා. ඔයාලා දන්නවද ලංකාවේ ලේසියෙන් තමන්ටම කියලා ගෙයක් හදන්න බැරි මොකක් හින්දද කියලා? මේ සම්බන්ධයෙන් බොහෝ දුරට අහන්න ලැබෙන්නේ දේශපාලනික උත්තර. හැබැයි අද අපි හෙළි කරනවා ඇත්තම හේතුව. ලංකාව මේ වෙද්දි ලෝකයෙන්ම දැරිය නොහැකි මට්ටමක නිවාස මිල ගණන් ඉහළ ගිය රටක්. රස්සාවක් කරන්න, ළමයි පාසල් යවන්න ආදී බොහෝ දේවල්වලට තමන්ගෙම කියලා ගෙයක් තියෙන එක වටිනවා. ඒත් අද වෙනකොට ලංකාවේ නිවාස සිහිනය බොඳ වෙමින් යනවා. මිනිස්සු කාලයක් තිස්සේ කුලී ගෙවල්වල හිරවෙලා.

නිවාස ප්‍රශ්නයට හේතුව නිර්මාණය කළේ ලංකාවමයි

පළවෙනියටම කියන්න ඕන. ලංකාවේ අපිට ගෙයක් හදන එක, එහෙම නැත්නම් මිලට ගන්න එක මිල අධික, අපහසු වැඩක් වෙලා තියෙන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුව නිසාවත්, කලාපීය යුද්ධයක් නිසාවත් නෙවෙයි. භාණ්ඩ මිල ගණන් වැඩි වෙන්න ඒවා හේතු වුණත්, අපේ ප්‍රශ්නෙට තියෙන්නේ වෙනම හේතුවක්. ඒ තමයි දේශීය නිෂ්පාදකයො ආරක්ෂා කරන්න කියලා හිතාගෙන පනවන බදු සහ වෙළද බාධක. මේ නිසා මිලියන ගණනක මිනිස්සුන්ට තමන්ගේ රට ඇතුලෙම හිසට සෙවණක් ලබා ගන්න බැරිවෙලා තියෙනවා. එහෙම බැලුවාම නිවාස ප්‍රශ්නයට හේතුව රට ඇතුලෙම නිර්මාණය වුණ එකක්.

Image by PublicDomainPictures from Pixabay

දේශීය නිෂ්පාදකයා නඟා සිටුවමුද?

දේශීය නිෂ්පාදකයො ආරක්ෂා කරන්න කියලා හිතාගෙන විදේශීය සැපයුම්කරුවන් මත පනවන බදු සහ වෙළද බාධකවලට අපි පොදුවේ ආරක්ෂණවාදී ක්‍රියාමාර්ග කියලා කියනවා. විදේශීය නිෂ්පාදකයන් මත ආරක්ෂණවාදී බදු පැනව්වම, ඔවුන් සපයන භාණ්ඩවල මිල ගණන් දේශීය නිෂ්පාදනවලට වඩා මිල අධිකයි.

කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන්, ‘හා කමක් නෑ. අපි එහෙනම් දේශීය වෙළඳපළෙන් භාණ්ඩ මිලට ගන්නවා’ කියලා. ඇත්තටම බදු පැනවීමෙන් බලාපොරොත්තු වෙන්නෙත් ඒකම තමයි.

Image by wal_172619 from Pixabay

ඒත් ඒ භාණ්ඩයම සපයන දේශීය නිෂ්පාදකයෝ ඉන්නේ සුළු ප්‍රමාණයක්. ඒ නිසා තරඟකාරී මිලක් ඇත්තේ නෑ. සීමිත දේශීය නිෂ්පාදකයෝ එක්කෝ ඒකාධිකාරියක් හරි කථිපයාධිකාරියක් හරි නිර්මාණය කරගන්නවා. සරලව කිව්වොත්, දේශීය නිෂ්පාදකයෝත් තමන්ගේ භාණ්ඩයේ මිල ඉහළ නංවනවා. ඒක විදේශීය භාණ්ඩයේ මිලට වඩා අඩු වුණත්, ඇත්තම වටිනාකමට වඩා වැඩි මිලක් මෙතනදි අය කෙරෙනවා. දේශීය නිෂ්පාදකයෝ ඉන්නෙත් ටික දෙනෙක් නිසා, ගුණත්වය පවත්වා ගැනීම, කාර්‍යක්ෂමතාව වගේ දේවලුත් බිඳ වැටෙනවා. මෙතනදි ඇත්තටම වෙන්නේ ලංකාව ඇතුලේ ඉන්න සුළුතරයක් නිෂ්පාදකයන්ට, එහෙම නැත්නම් සැපයුම්කරුවන්ට තමන්ගේ මඩිය තර කරගන්න පුළුවන් විදිහට වෙළඳපළ හැඩගැහෙන එක. ඒකෙන් පීඩාවට පත්වෙන්නේ බහුතරයක් වන නිවාස අහිමි ජනතාව.

දැරිය නොහැකි නිවාස මිල අතින් ලංකාව ආසියාවෙන්ම දෙවැනි තැනට

2026 මාර්තු මාසයේ ගෝලීය නිවාස දර්ශකයට අනුව නිවසක් ලබා ගැනීමට ඇති දැරිය නොහැකි මිල සැලකුවොත් ලංකාව ආසියාවෙන්ම දෙවැනි තැනට ඇවිත් තියෙනවා. ඒ තරමටම අමාරුයි ලංකාවේ ගෙයක් හදාගන්න එක. මේ කතාව 2025 හතරවෙනි කාර්තුවෙදි ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුවෙන් කරපු දේපල වෙළඳාම් හා වෙළඳපොළ විශ්ලේෂණයෙනුත් තහවුරු වෙනවා. දුකට කාරණය කොච්චර නිවාස මිල උද්ධමනයක් තිබ්බත්, මිනිසුන්ගේ පඩි වැඩි නොවෙන එක. ඒ නිසා ගෙයක් හදන එක මිරිඟුවක් හඹා යනවා වගේ. ළං වෙනවා කියලා හිතුවට ඒක කරන්න බෑ.

Image by Goumbik from Pixabay

ඉලක්කම් කතා කරයි

ලංකාවේ සැබෑම සංඛ්‍යා දත්ත දිහා බැලුවොත්, ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවට අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ සාමාන්‍ය පවුලක මාසික ආදායම රුපියල් 76,414ක් වගේ අඩු අගයක්. මූලික පහසුකම් ටික විතරක් තියෙන සරලම ගණයේ නිවසක් ඉදි කරොත් ඒ වෙනුවෙන් වර්ග අඩියකට රුපියල් 5500ක් - රුපියල් 10,000 අතර මුදලක් වැය වෙනවා. එහෙම බැලුවහම මුලු මාසෙම පඩිය වියදම් කළත්, කෙනෙක්ට ඒකෙන් මිලට ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ වර්ග අඩි දහයක් වගේ ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයක්. තවදුරටත් මේක මේ වෙළඳපළේ තියෙන තාවකාලික උච්ඡාවචනයක් නෙවෙයි. ඇත්තම කතාව මූලික මිනිස් හිමිකමක් ඉටු කරගන්න බැරුව මිනිස්සු ඉතාමත් දුක්ඛිත තත්ත්වයකට පත්වෙලා. ඒකට හේතුව දැඩි ආරක්ෂණවාදී ලක්ෂණ පිරුණු ශ්‍රී ලංකාවේ වෙළඳ ප්‍රතිපත්ති.

Photo by Khanh Do on Unsplash

අපි සරල උදාහරණයක් ගත්තොත්, කොළඹදී හරි නුවරදි හරි සිමෙන්ති කොට්ටයක් විකුණන්නේ කීයටද? මොන මිලටද කියන එක තීරණය වෙන්නේ වරායෙදි. එතනදි මේ කියන නිෂ්පාදනවලට පැරා තීරු බදු එකතු වෙනවා. සාමාන්‍ය ජනතාවට තේරුම් ගන්න පහසුවෙන විදිහට, අපි මේ පැරා තීරුබදුවලට සැඟවුණු දේශසීමා බදු කියලා කියමු. නමුත් ඊට අදාළ නිශ්චිත යාන්ත්‍රණයන් ගැන අපි හොයා බලන්න ඕන. මේ බදු අතරට ගැනෙන්නේ වරාය හා ගුවන් තොටුපළ සංවර්ධන බද්ද (PAL) සහ ආනයන සෙස් (CESS) බද්දයි.

සම්මත රේගු බදු සහ සැඟවුණු දේශසීමා බදු

මේවා සම්මත රේගු බදු නෙවෙයි. සම්මත රේගු බදු කියන්නේ විනිවිදභාවයක් සහිත, කලාපීය නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම් යටතේ සාකච්ඡා කරලා වෙනස්කම් කරන්න පුළුවන් සහ ජාත්‍යන්තර වෙළඳ විනයට අනුකූල වන බදුවලට. ඒත් පැරා-තීරු බදු කියන්නේ සම්මත තීරුබදු මත පනවපු වෙනත් ස්ථරවලට. ඒවා විශේෂයෙන් නිර්මාණය කරලා තියෙන්නේ ඉන්දියා-ශ්‍රී ලංකා නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම වගේ වෙළඳ ගිවිසුම් මඟ අරින්නමයි.  නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමක් යටතේ යම් භාණ්ඩයක් / අයිතමයක් ‘තීරුබදු-නිදහස්’ කියලා ලැයිස්තුගත කරලා තිබුණත්, තවමත් සමහර භාණ්ඩ / අයිතමවලට මේ කියන දේශසීමා බදු පනවලා මිල 100% ඉහළ දාන්න පුළුවන්කම තියෙනවා.

Negative List

සාමාන්‍යයෙන්ම නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමකට එළඹෙන රටවල් අතරේ වුණත් ඒ ගිවිසුම යටතේ negative list කියලා එකක් තියෙනවා. ඒකෙන් කරන්නේ ඒ ඒ රටවල් දෙකේ තියෙන සුළු පරිමාණ, ළදරු කර්මාන්ත ආරක්ෂා කිරීම වෙනුවෙන් ඒ ළඳරු කර්මාන්තවලින් නිපදවන භාණ්ඩ ගිවිසුමට යටත් කරගෙන නෑ. හැබැයි ලංකාවේ වෙන්නෙ negative list එකකින් ළඳරු කර්මාන්ත ආරක්ෂා කිරීම නෙවෙයි. මහා පරිමාණ කර්මාන්ත ආරක්ෂා කිරීම. ඒකෙන් වෙන්නේ වෙළඳපළේ විශාල හැකියාවක් තියෙන නිෂ්පාදකයන් ආරක්ෂා කිරීම.

රජයෙන් තමන්ට ඒ වගේ අසීමිත ආරක්ෂාවක් ලැබෙන නිසා මේ වගේ මහා පරිමාණ කර්මාන්තකරුවෝ තමන්ගේ ඵලදායිතාවය වැඩි කරගන්න, කාබන් විමෝචනය අඩු කරගන්න, ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන් පවත්වා ගන්න තමන්ගේ අතිප්‍රමාණ ලාභ වියදම් කරන්නෑ. පැරා තීරු බදු ඉහළ මට්ටමක තබා ගන්න නිසා රජය ආනයනික ටයිල් හෝ සිමෙන්ති බෑගයක මිල කෘතිමව ඉහළ මට්ටමක තියාගෙනයි ඉන්නේ. එතකොට negative list එක හරහා ලැබෙන රාජ්‍ය අනුග්‍රහයෙන්, මහා පරිමාණ දේශීය කර්මාන්තකරුවෝතමන්ගේ සිල්ලර මිල උද්ධමනය ආනයනික භාණ්ඩවලට වඩා බොහොම පොඩ්ඩක් අඩුවෙන් තියාගන්නවා. අන්තිමට මේ වෙනුවෙන් අසාධාරණ මිල ගණන් ගෙවන්නේ සාමාන්‍ය මිනිස්සු. මොකද මේ වෙළඳපළේ කිසිම තරගකාරීත්වයක් නැහැ; අධිකාරීත්වයක් විතරයි තියෙන්නේ. ඒකෙන් බහුතර සාමාන්‍ය ජනතාව පීඩාවට පත්වෙලා දේශීය මහා පරිමාණ නිෂ්පාදකයන් සුළුතරයත් විතරක් අති දැවැන්ත ලාභ ලබමින් පෝසතුන් බවට පත්වෙනවා. ඔන්න ඔය නිසා තමයි ලංකාවේ අපිට ගෙයක් හදාගන්න මේ තරම් අමාරු.

ඇඩ්වොකාටා ආයතනයේ සොයාගැනීම්

Advocata ආයතනයේ අලුත්ම ඉදිකිරීම් අංශ විශ්ලේෂණයට අනුව, රජය ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය මත පනවලා තියෙන CESS සහ PAL බදු වහාම ඉවත් කළහොත්, සිමෙන්ති සහ වානේ වැනි මූලික භාණ්ඩ සඳහා සිල්ලර මිල එක රැයකින් 20% සිට 30% දක්වා පහත වැටෙනවා. මේ ප්‍රධාන ද්‍රව්‍ය පිරිවැයේ 25%ක පහත වැටීමක් කියන්නෙම ගෙයක් හදන එකේ මුළු පිරිවැයෙන් 18%ක අඩුවීමක් තියෙනවා. මධ්‍යම පාන්තික පවුලකට, මේ 18% කියලා කියන්නේ නිකම්ම නිකම් ඉලක්කමක් නෙවෙයි, තමන්ගේ ජීවිත කාලෙ පුරාවට හීන දැක්ක නිවසක් හිමි කර ගන්න තරමක් ලේසි වීමයි. 

ගෝලීය වෙළඳපළ සහ ලංකාවේ වෙළඳපළ

2026 මුල් භාගයෙදි ලෝක ආර්ථිකයේ සහ දේශපාලනයේ ඇති වුණ ගැටළු නිසා  ලන්ඩන් ලෝහ හුවමාරුවේ ඇලුමිනියම් මිල ගණන් 10% ඉහළ ගිහින්. ඒකට හේතු වෙලා තියෙන්නෙ බලශක්තිය ආශ්‍රිත ගැටළු සහ ගල්ෆ් කලාපයේ සැපයුම් මධ්‍යස්ථානවලට බාධා සිදුවීම. ඒ ඇරුණම දේශීය බලශක්ති පිරිවැය ඉහළ ගිය නිසා ඒ මත පදනම් වෙන සිමෙන්ති වගේ කර්මාන්තවල පිරිවැය ඉහළ ගිහින් තියෙනවා. කොහොමත් ලංකාව ඇලුමිනියම් නිෂ්පාදනය කරන්නේ නැහැ. මේ නිසා ගෝලීය මිල කම්පනය වළක්වන්න බැහැ. ඒකට අපිට මුහුණ දෙන්නම සිද්ධ වෙනවා. කිසිම තරගකාරීත්වයක් නැති ලංකාවේ වෙළඳපළ මේ වගේ ගෝලීය තත්ත්වයකට මුහුණ දෙන්නෙ කොහොමද කියන එක බැලුවොත් ඇත්තටම ගෝලීය වෙළඳපොලේ ඇතිවුණේ අර්බුදය හින්දා දේශීය වශයෙන් මිල දරාගන්න බැරි මට්ටමකට ඉහළ ගියා. අපේ මිල ඉහළ යාම ජාත්‍යන්තර මිනුම් සලකුණුවලටත් වඩා ඉතාමත් ඉහළ මට්ටමක තියෙන්නෙ.

ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික ඉදිකිරීම් සංගමයේ ප්‍රධානී එම්. ඩැරින්ටන් පෝල් මහත්මයා සන්ඩේ ටයිම්ස් පුවත්පතට අනතුරු ඇඟවීමක් කළා.  ඔහු නොකියා කියන්නේ මේ අක්‍රමවත් මිල ඉහළ යාමේ මාෆියාව නිසා 2026 අප්‍රේල් වෙද්දි කිලෝග්‍රෑම් 50 ක සිමෙන්ති බෑගයක් රුපියල් 2,100ට වඩා වැඩි වෙලා.

මේ ප්‍රශ්නය තියෙන්නේ ආනයනික භාණ්ඩ වෙළඳපළේ විතරක් නෙවෙයි. ඒ තරගකාරී නොවන වෙළඳපොලට  දෙන්න පුළුවන් හොඳම උදාහරණයක් තමයි දේශීය වැලි සැපයුම. ඒ කියන්නේ මේවට කිසිම ජාත්‍යන්තර සම්බන්ධයක් නෑ. ලංකාවෙම ගංඟාවලින් ලබා ගන්න වැලි නිසා මැදපෙරදිග රටවල්වත්, හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියේ බලපෑමක්වත් ඇත්තේ නෑ. ඉතින් මේ තියෙන තත්ත්වය තුල ඉදිකිරීම් අමුද්‍රව්‍යවල ගාන වැඩිවෙද්දී එක මාසයක් ඇතුලත වැලිකියුබ් කාලක මිල රුපියල් 7500 ඉඳලා 9000 දක්වා ඉහළ ගියා. ඒක 20%ක මිල ඉහළ යාමක්.

මේ වගේ හැසිරීමකට හේතුව හරිම සරලයි. පාරිභෝගිකයාට වෙන විකල්පයක් නෑ කියලා සැපයුම්කරුවෝ දන්නවා. තීරු බදු පනවලා ආනයන සීමා දාලා තියෙන නිසා ජාත්‍යන්තර වෙළඳපළින් භාණ්ඩ ගෙන්නන්න තියෙන ඉඩ සීමිතයි. වෙළඳපොළක් මේ වගේ අනවශ්‍ය විදිහට සීමා කලාම, තමන්ට අවශ්‍ය ඕනෑම මිලක් පාරිභෝගිකයන්ගෙන් අය කර ගැනීමේ බලය දේශීය සැපයුම්කරුවන්ට හිමි වෙනවා. ඒකයි ගැනුම්කරුවෝ සූරාකෑමට ලක් වෙන්නේ.

ශ්‍රම වෙළඳපළටත් පැතිරුණු බලපෑම

අපි මෙච්චර වෙලා කතා කරේ අමුද්‍රව්‍ය මිල ගණන්වල වෙනස්කම් ගැනනේ. හැබැයි දැන් ඒක ශ්‍රම වෙළඳපළටත් බලපාලා තියෙනවා. මොකද අවුරුදු ගාණක් තිස්සේ නොගැලපෙන ව්‍යාපෘතිවල හිරවෙලා, අමුද්‍රව්‍ය මිල ගණන් ඉහළ ගිහිල්ලා, ඉදිකිරීම් අංශයේ ගැටළු මෙන්න මෙච්චරයි කියලා කියන්න බෑ. මේ නිසා ලංකාවේ ඉන්න දක්ෂ, කුසලතා පිරි ඉදිකිරීම් අංශයේ කාර්මිකයන් වැඩි පඩි හොයාගෙන මැදපෙරදිග රටවල්වලට ගිහින්. ඒ නිසා ලංකාවේ ඉදිකිරීම් අංශයට ඉන්න ශ්‍රමිකයන් පිරිසත් අඩුයි. ඒ අයගේ අයකිරීම් සාමාන්‍ය මිනිස්සුන්ට දරන්න බැරි තරම් වැඩියි.

2026 ජනවාරි මාසයේදී, The Morning පුවත්පත වාර්තා කරපු විදිහට මේ අවුරුද්දේ විතරක් දේශීය ඉදිකිරීම් අංශය පුහුණු සේවකයින් 20,000ක මූලික හිඟයකට මුහුණ දීලා තියෙනවා. අර්බුදය කොයිතරම් උත්සන්න වෙලාද කිව්වොත්, ඉදිකිරීම් ව්‍යාපෘති පවත්වාගෙන යන්න  විදේශීය සේවකයින් 7,500ක් ලංකාවට ගෙන්න ගන්න හදිසි අවසර පත්‍ර ඉල්ලලා ප්‍රධාන ඉදිකිරීම් සමාගම් රජයට විධිමත් පෙත්සමක් පවා ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා.

Photo by Samuel Regan-Asante on Unsplash

ඉස්සරහට මිනිස්සු ගෙවල් හදන එකක් නෑ

මේ තත්ත්වය දිගටම පැවතුණොත් වෙන්න පුළුවන් නරකම දේ වෙන්නේ, ආදායමක් සහිත සාමාන්‍ය පවුල් ගෙවල් හදන එක සම්පූර්ණයෙන්ම නවත්තලා දාන එක. මොකද ඇත්තටම ඔවුන් ගැඹුරු සමාජ ආර්ථික අවස්ථාවරත්වයකට පත්වෙලා. මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුර සම්පූර්ණයෙන්ම පැහැදිලියි. ඒ වගේම මේ වෙනකොටත් ඒ සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණ පවා කරලා ඉවරයි. මේ වෙද්දී රටේ තියෙන හැම දේශපාලන පක්ෂයක්ම මේ විසඳුමට ඇත්තටම එකඟයි. 

මීට කලින් බලයේ හිටපු ආණ්ඩුව කැමති වුණා අදියර තුනක් යටතේ ක්‍රමානුකූලව දේශසීමා විකෘති කිරීම සහිත පැරා තීරු බදු ඉවත් කරන්න. ඒ වගේම දැන් ඉන්න ආණ්ඩුවත්, 2029දි සෙස් බද්ද සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කරන්න අවුරුදු හතරක සැලැස්මත් ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා.ඒ ඇරුණාම ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල අපිට කියලා තියෙනවා සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණයක් විදිහට පැරා-තීරුබදු ක්‍රමයෙන් ඉවත් කරන්න අවශ්‍යයයි කියලා. මේ හැම අංශයක්ම එකඟ වෙලා තිබුණත් මේ දේවල් තාම ක්‍රියාත්මක වෙලා නැති හේතුවක් තියෙනවා.

මේ සම්බන්ධයෙන් අරුත පර්යේෂණ ආයතනය හෙළිදරව් කරන විදිහට පැරා තීරු බදු ඉවත් කරන්න බැරි ප්‍රශ්නය තමයි, ඇත්තම අයවැය දත්ත ගත්තොත් දේශපාලනඥයෝ කියන කතා සහ  මූල්‍යමය යථාර්ථතය අතර වෙනසක් තිබීම. අරුත පර්යේෂණායතනයේ සොයාගැනීම්වලට අනුව,  පැල් සහ සෙස් බද්ද මඟින් ලැබෙන බදු ආදායම 2028 දක්වාම ඉහළ යයි කියල බලාපොරොත්තු වෙනවා. ඇත්තටම ඉදිරි වසර දෙක ඇතුලේ සියලුම ජාත්‍යන්තර වෙළඳ බදුවලින් අතිවිශාල ප්‍රතිශතයක්, ඒ කියන්නේ 67% පැල් සහ සෙස් බද්දෙන් ලබා ගන්න තමයි බලාපොරොත්තු වෙන්නේ. ඉතින් දිගුකාලීන ආර්ථික වර්ධනයක් වෙනුවෙන් අවශ්‍ය ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් කරන්නේ නැතුව හරිම ලේසියෙන් වරාය හරහා පහසුවෙන්ම එකතු කරගන්න පුළුවන් ආදායම්වලට රජය දැඩි ලෙස ඇබ්බැහි වෙලා තියෙන්නේ. තමන්ගේ ලිඛිත පොරොන්දු ඉදිරිපත් කරන්න අසමත් වුණු ආණ්ඩු තමන්ගේ මූල්‍යමය නොහැකියාව වහගන්න කරන්නේ එකම දෙයයි. ඒ තමයි දිගින් දිගටම මධ්‍යම පාන්තික ජනතාවට බදු විදිහට ඒ බර විතැන් කිරීම.

ඇඩ්වොකාටා ආයතනය යෝජනා කරන විසඳුම්

1.      අමුද්‍රව්‍ය සඳහා 0% බදු: ක්ලින්කර් (clinker) හෝ බොක්සයිට් (bauxite) වැනි ශ්‍රී ලංකාව තුළ ස්වභාවිකව නොපවතින අමුද්‍රව්‍ය, දේශීය නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලීන්හි මූලික පිරිවැය වහාම අඩු කිරීම සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම තීරුබදු රහිතව ආනයනය කිරීමට ඉඩ සැලසිය යුතුය.

2.      අතරමැදි භාණ්ඩ සඳහා 10%: අර්ධ වශයෙන් සැකසූ භාණ්ඩ සඳහා පනවන සාධාරණ මට්ටමේ තීරුබද්දක් මගින්, අවසාන නිෂ්පාදනයේ මිල අධික ලෙස ඉහළ නොනංවාම, දේශීය එකලස් කිරීමේ කටයුතු දිරිගැන්වීම සඳහා දේශීය සැපයුම්කරුවන්ට සාධාරණ තරගකාරීත්වයක් ලබා දේ.

3.      නිමි භාණ්ඩ සඳහා 20%ක සීමාව: මෙය දැඩි උපරිම සීමාවක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෙම 20%ක සීමාව මගින් ගෝලීය 'ප්‍රපාතනය' (dumping) ක්‍රියාවලියට එරෙහිව දේශීය නිෂ්පාදකයින්ට සාධාරණ ආරක්ෂාවක් ලැබෙන අතරම, දේශීය පාරිභෝගිකයින්ගෙන් 70% සිට 100% දක්වා අධික මිලක් අය කිරීම සම්පූර්ණයෙන්ම වළක්වයි. යම් කර්මාන්තයකට 20%ක තරගකාරී වාසියක් සහිතව පැවතිය නොහැකි නම්, එම කර්මාන්තය මූලික වශයෙන්ම අකාර්යක්ෂම එකක් වන අතර, තවදුරටත් මහජන මුදලින් ඊට විශාල වශයෙන් සහනාධාර ලබා නොදිය යුතුය.

මේ ප්‍රතිසංස්කරණය ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් ලංකාවේ සමස්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 13.9% ප්‍රමාණයකට දායකත්වය දෙන රුපියල් බිලියන 1,875කට වඩා වටිනා දේශීය ඉදිකිරීම් අංශයට සම්පූර්ණයෙන්ම පණ දෙන්න පුළුවන්. හැබැයි අපි මේ ප්‍රතිසංස්කරණය ගැන කිව්ව ගමන්, ලේසියෙන් එකතු කරගන්න තියෙන වරායේ රේගු බදු ආදායම නැති වෙන නිසා මේ වෙනකොට රජය ඇතුල ඉන්න විචාරකයෝ ටික කලබල වෙනවා. නමුත් බදු සම්බන්ධයෙන් අපි ප්‍රතිසංස්කරණයක් කලොත්, ආරක්ෂණවාදී ක්‍රියාමාර්ග නොගෙන තරඟකාරී බව වැඩි කළොත් පුළුල් සාර්ව ආර්ථික ලාභ ලැබීමේ හැකියාව අපිට තියෙනවා. විශේෂයෙන්ම නව ගොඩනැගිලි ව්‍යාපෘති ඇතිවීම, ඉදිකිරීම් අංශයේ ශ්‍රමිකයන්ට ප්‍රමාණවත් වැඩ ලැබීම මත සමස්තයක් විදිහට, ආයතනික බදු සහ ආරක්ෂණවාදී සීමාවලින් තොර, ඒවායින් ලැබුණ තාවකාලික ආදායමට වඩා හොඳ ආදායමක් මේ ඔස්සේ අපිට ලබා ගන්න පුළුවන්.

ඉතින් ආරක්ෂණවාදී ක්‍රියාකාරකම්වලින් ඉතාමත් ස්වල්ප සැපයුම්කරුවන් ප්‍රමාණයක් පෝසතුන් බවට පත් කරනවද? ඔවුන්ගේ ජීවිත සුඛිත මුදිත කරන්න දේශීය වශයෙන් බහුතර ජනතාවගේ සුබසිද්ධිය බිල්ලට දෙනවාද? ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන්ට තියෙන තේරීම ඉතාමත් පැහැදිලියි. ඔවුන්ට තියෙන්නේ අකාර්යක්ෂමතාවය සහ ආරක්ෂණවාදය බැහැර කරලා වෙළෙඳපළ විවෘත කරන්න විතරයි. නිදහස් වෙළඳපළ ඇතුලේ ඉල්ලුම් සැපයුම් බලවේගවලට පුළුවන් තනියෙන් වැඩේ ගොඩ දාලා දෙන්න. තුන්වෙනි පාර්ශවයක් මේකට ඇතුල් වෙලා බදු පනවලා, බාධා කරනවා කියන්නෙම අවුලක් තමයි.

ඔයත් ඉන්නේ ඉන්නේ branded නගරයකද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

පහුගිය දවස්වල ජනාධිපතිතුමා සිටි බ්‍රෑන්ඩින් (City Branding) ගැන කතා කළා. තේරෙන සිංහලෙන් කිව්වොත් City Branding කියන්නේ නගර සන්නාමකරණය ගැන. එහෙමත් නැත්නම් Brand එකක් කියලා කියන්නේ මිනිස්සුන්ගේ මතකයේ රැඳුණ හොඳ ප්‍රතිරූපයක් තියෙන දෙයක්. ඒකනේ ඇඳුමක්, පැළඳුමක්, කෑමක්, බීමක්, හෝටලයක නවාතැන් පහසුකමක් වගේ දේවල් තෝරා ගනිද්දි ඔය කියන හොඳ නමක්, හොඳ Brand එකක් තියෙනවද කියලා හොයන්නේ.  

Photo by James Yarema on Unsplash

දැන් බලන්න, අපිට ඔලුවෙ කැක්කුමක් හැදුන ගමන් කෙනෙක් කියනවා, “පෙනඩෝල් දෙකක් බොන්න, ඕක හරියයි” කියලා. හැබැයි පෙනඩෝල් කියන්නේ බෙහෙතේ නමද? නෑ. ඒක තමා  බ්‍රෑන්ඩ් එකේ නම. පෙනඩෝල් කියලා විකුණන්නේ පැරසිටමෝල් කියන බෙහෙත. කඩේට ගිහින් රෙදි හෝදන සබන් කෑල්ලක් ගන්න කෙනෙක් ඉල්ලන්නේ “සන්ලයිට් එකක් දෙන්න” කියලා. ඒත් සන්ලයිට් කියන්නේ ඒ සබන් කෑල්ලේ නම විතරයි. ඉතිං ඔය වගේ අපි නොදැනුවත්වම එදිනෙදා භාවිතයේදී භාණ්ඩයේ නම නොකියා රින්සෝ, ඇස්ට්‍රා, සන්සිල්ක්, ඇන්කර් වගේ බ්‍රෑන්ඩ් එකේ නම කියනවා. මොකද ඒ බ්‍රෑන්ඩ් එක ඒ තරමටම ප්‍රසිද්ධයි.  

බොහෝමයක් වෙලාවට හොඳ Brand එකක්  තියෙන භාණ්ඩ හා සේවාවල මිල වැඩියි වගේම කල් පැවැත්ම, ගුණත්වය, පාරිභෝගික තෘප්තියත් වැඩියි. ඒත් ඒ වෙනුවෙන් වැඩි මිලක් ගෙවන්න වෙන එක ගැන පාරිභෝගිකයා දුක් වෙන්නේ නෑ. මොකද ඒ තරමටම Brand එක හොඳයි. ඉතින් ඒ කියන්නේ branded product එකක් හරිම සුවිශේෂී. ඒක අනිත් දේවල් අතර විශේෂයෙන් කැපී පෙනෙනවා. කාලයත් එක්ක ඒ Brand එක ලබාගෙන තියෙන පිළිගැනීම නිසා ඒ බ්‍රෑන්ඩ් එකට මිනිස්සු ඇදිලා එනවා.  

ලංකාවේ City Branding ව්‍යාපෘතිය 

City Branding කියන්නේ වෙනම කාරණයක්. ඒක භාණ්ඩ හා සේවාවලට අදාළ branding ගැන වගේ නෙවෙයි. නගරයක් හෝ ස්ථානයක් branding කරන එක ගැන. හැබැයි ඒකෙදිත් බලාපොරොත්තු වෙන්නේ මිනිස්සු ඒ නගරයට ආකර්ශනය කරගන්න එකම තමයි. ජනාධිපතිතුමා කියපු City Branding කතාවෙදි ලංකාවේ නගර කිහිපයක් සංචාරකයන් ආකර්ශනය කර ගැනීම සඳහා සංවර්ධනය කිරීම සිදු වෙනවා. ඒ අනුව මේ ව්‍යාපෘතිය යටතේ ප්‍රධාන නගර විදියට මහනුවර, කොළඹ, අනුරාධපුර සහ කතරගම කියන නගර 4 ඇතුළුව ප්‍රධාන නගර 10ක් සහ සෙසු නගර 25ක් සංවර්ධනය කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. 

City Branding සහ අනෙකුත් Branding  

සාර්ථක නගර සන්නාමකරණයක් යනු, කිසියම් නගරයක් මිනිසුන්ට ජීවත් වීමට, වැඩ කිරීමට සහ සංචාරය කිරීමට අවශ්‍යතාව ඇති ස්ථානයක් බවට පත් කිරීමේ හැකියාවයි. 

                                                                                                වුල්ෆ් ඔලින්ස්, අධ්‍යක්ෂ, ජාත්‍යන්තර                                                                                                              සන්නාම උපදේශන ආයතනය 

Branding කියන සංකල්පය ඇත්තටම ගොඩක් ලොකු සබ්ජෙට් එකක්. ඒක ඇතුලේ භාණ්ඩයක්, සේවාවක්, පුද්ගලයෙක්, ස්ථානයක්, නගරයක් හෝ රටක්  brand කරනවා වෙන්න පුළුවන්. හැබැයි අපට හුරුපුරුදු භාණ්ඩ හා සේවාවලට අදාළ සාමාන්‍ය Branding වගේ නෙවෙයි - City Branding.  ඒක  ඉතාමත් විශාල සහ සංකීර්ණ වපසරියක් ආවරණය වන මාතෘකාවක්. ඒකට හේතුව තමයි, නගරයක් හිටිහැටියේ ප්‍රාදූර්භූත වෙන්නේ නෑ. ඒ නගරයට ඓතිහාසික පසුබිමක් තියෙනවා. ඒ ඒ කාලය තුළ සිද්ධ වුණු දේවල් වෙනස්. අතීතයේ ඇති වුණු ගැටුමක්, සටනක්, සංස්කෘතිකමය අවස්ථාවක්, ආගමික සිද්ධියක් තියෙන්න පුළුවන්. ඒ ඒ සිදුවීම්වලට සම්බන්ධ වීම නිසා ඒ ඒ නගරයට සුවිශේෂී අනන්‍යතාවක් ලැබෙනවා. ඒ නිසා මිනිස්සු ඔය කියන නගරත් එක්ක සමීප, සංවේදී සබඳතාවක් ඇති කරගන්නවා. උදාහරණයක් හැටියට මිනිස්සු වතිකානුවට, මක්කමට යන්නේ ආගමික පසුබිම නිසා. අපි අනුරාධපුරේ, පොළොන්නරුව බලන්න යන්නේ අපේ ඉතිහාසයට, ආගමික පසුබිමට ඒ නගර වැඳගත් වුණ නිසා.  

City Branding ගැන තවදුරටත් 

Photo by Pedro Lastra on Unsplash

City Branding කියන එක ඇත්තටම පටන් ගත්තේ 19 සියවසේ මැද කාලයේදී - ඒ ඇමරිකාවේ මිනිස්සු ගම්බද ශ්‍රමය නගරවලට ගෙන්වා ගැනීම වෙනුවෙන් දියත් කරපු උපායශීලී සන්නාකරණයක් විදිහට. පසුකාලීනව යුරෝපයේ බොහෝ රටවල් මේ සංකල්පය සංචාරක කර්මාන්තයේ උන්නතිය වෙනුවෙන් භාවිත කළා.  

City Branding / නගර සන්නාමකරණය කියන්නේ යම්කිසි නගරයක් පිළිබඳව මිනිසුන්ට තියෙන ප්‍රතිරූපය. ඒක ඒ නගරයේම ජීවත් වෙන මිනිස්සුන්ට හෝ ඉන් පිටත ජීවත් වන අය ඒ නගරය සම්බන්ධයෙන් ඇති කරගෙන තියෙන ප්‍රතිරූපය වෙන්න පුළුවන්. උදාහරණයක් විදිහට අපි ප්‍රංශයේ පැරිස් කියන නගරය ගත්තොත් පැරීසීයේ ජීවත්වන පුද්ගලයෙක්ට වගේම පැරීසියට එන සංචාරකයෙක්ට ඒ නගරය ගැන දැනෙන ආකල්පය / ප්‍රතිරූපය මොන වගේ එකක්ද කියලා තමයි මේ City Branding කියලා කියන්නේ. 

Image by Alexandra_Koch from Pixabay

මේ වෙනකොටත් පැරීසීය කියලා කියන්නේ ලෝකයේ City Brandingවලින් ඉස්සරහින්මම තියෙන නගරයක්. ‘ප්‍රේමයේ නගරය’ කිව්වොත් හැමෝම දන්නවා. “ඔබ කලාකරුවෙක් නම්, අනිවාර්යෙන්ම ප්‍රංශයට යා යුතුමයි” කියලත් සමහරු අතර කතාවක් ප්‍රසිද්ධ වෙලා තියෙනවා. ඒක තමයි පැරිසීයේ Brand එක. මේ නගරය පුරාම ඒ Brand එකට සම්බන්ධ වුණු ආයතන සහ සංස්කෘතියක් ගොඩ නැඟිලා තියෙනවා. කෑම බීම, අවන්හල්, කෞතුකාගාර, සංගීතය, චිත්‍ර ප්‍රදර්ශන, වේදිකා නාට්‍ය, සංධ්වනි, නොයෙකුත් සිහිවටන, ස්මාරක මේ නගරයට ආදායම් උපයන මාර්ග බවට පත් වෙලා. ලෝකය පුරාම ප්‍රසිද්ධ මොනාලිසා වගේ චිත්‍ර තියෙන්නෙත් පැරීසියේ ලූවර් කෞතුකාගරයේ. කෙනෙක්ට මොනාලිසා බලන්න නම් පැරීසියට එන්නම වෙනවා. ඒ වගේම තමයි අයිෆල් කුළුණ. සාමාන්‍යයෙන් දවසකට පැරිසියට සංචාරකයන් 100,000ට වඩා එනවා. අයිෆල් කුළුණ බලන්න දවසකට සංචාරකයන් 18,000 වගේ පිරිසක් එනවා. මං දීර්ඝව කතා කළේ පැරිසිය ගැන වුණාට, ලෝකය පුරා රටවල් සහ නගර මේ විදිහට යම් යම් දේවල්වලට බෑන්ඩ් වෙලා / සන්නාම ගතවෙලා තියෙනවා. කිසියම් දේකට ප්‍රසිද්ධ නිසා මිනිස්සු ඒ තැනට හෝ නගරයට ආකර්ෂණය වෙලා තියෙනවා.‍ 

නගරයක් Brand වෙන්නේ කොහොමද?  

ඉතින් ඒ අපි කතා කරපු නගරයක් හෝ ස්ථානයක් පිළිබඳ හැඟීම / ප්‍රතිරූපය නිර්මාණය වෙන්න බලපාන නොයෙකුත් සාධක තියෙන්න පුලුවන්. ඒ අතරට සංස්කෘතිය, ඉතිහාසය, ස්වභාවධර්මය, ආකර්ශනීය ස්ථාන, කර්මාන්ත, ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයන්, නව සොයා ගැනීම්, ව්‍යාපාරික අවස්ථා වගේ බොහෝමයක් දේවල් අදාළ වෙනවා. ඒ ඇරුණහම මාධ්‍ය මගින් කොහොමද ඒ නගරය සමාජයට හඳුන්වා දෙන්නේ, ප්‍රවෘත්තිවලින් කොහොමද ඒ නගරය ගැන වාර්තා කරන්නේ, චිත්‍රපටවලින් හෝ සමාජ මාධ්‍යවලින් අදාළ නගරය ගැන ඇති කරන්නෙ මොන වගේ ප්‍රතිරූපයක්ද කියන කාරණා රටක්, නගරයක් හෝ විශේෂිත තැනක් Brand වෙන්න සෘජුව හෝ වක්‍රව බලපානවා. තවත් අතකින් රජයක් ගන්නා ප්‍රතිපත්තියක් හෝ සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියක්, එහෙමත් නැත්නම් සංචාරක ව්‍යාපාරය වෙනුවෙන් කරන යම් කිසි දෙයක් නිසා කිසියම් නගරයක් ප්‍රසිද්ධ වෙන්න පුළුවන්. 

Image by Carlos Atel from Pixabay

ඉතින් අපිට මේ සිටි බ්‍රැන්ඩින් කියන එක සමහරවිට අලුත් සංකල්පයක් වුණාට දැනටමත් සමහර රටවල් සහ නගර නොයෙක් දේවල්වලට ප්‍රසිද්ධියක් උසුලන අවස්ථා අපි ඕන තරම් දකිනවා. සමහර රටවල් යම් අංශයකට විශේෂීකරණයක් දක්වනවා වෙන්නත් පුළුවන්. එතකොට ඒ දේවල්වලිනුත් රටවල් බ්‍රෑන්ඩ් වෙනවා.  

Image by TeeFarm from Pixabay

දැන් දැන් හුඟක් අයගේ සිහින ගමනාන්තයක් වෙලා තියෙන ස්විට්සර්ලන්තයේ ගමක් උදාහරණයකට ගත්තොත්, ඒක හරියට කතන්දර පොතක තියෙන පින්තූරයක් වගේ. “කවදහරි මම ස්විට්සර්ලන්ඩ් යනවා. ගිහින් කෝච්චියක නැඟලා එහෙ තියෙන ලස්සනම ලස්සන ගමක් බලන්න යනවා.” ‍කියලා කෙනෙක් කියනවා නම්, ස්විට්සර්ලන්තය තමන්ගේ ස්වභාව සෞන්දර්‍යයෙන් බ්‍රෑන්ඩ් වෙලා, සන්නාමයක් වෙලා. මිනිස්සු එහෙ යන්න හිතනවා නම්, ඒකෙන් ස්විට්සර්ලන්තයේ සංචාරක කර්මාන්තයට ධනාත්මක ප්‍රතිචාරයක් ලැබෙනවා. 

City Branding හරියට කළොත්?  

branding කියන සංකල්පය නිසා ලෝකය තරගකාරී වීමත් එක්ක රට රටවල් විතරක් නෙමෙයි, ස්ථාන, නගර පවා එකිනෙකා එක්ක තරඟ කරන තත්ත්වයකට පත් වෙලා තියෙනවා. ඒ කියන්නේ පැරීසියට වඩා ලන්ඩන් හොඳ වෙන්නේ කොහොමද, ලන්ඩන්වලට වඩා බාලි හොඳ වෙන්නේ කොහොමද, ඒ ඒ නගරයට එන පිරිස වැඩි කර ගන්නේ කොහොමද කියන කියලා හිතලා බලනවා. City Branding හරියටම කළොත්, ඒ ඒ නගර සංවර්ධනයේදී නගරය ප්‍රවර්ධනය කිරීමෙන් ඒ නගරයට පැමිණෙන සංචාරකයන්, ශිෂ්‍යයන්, සේවා නියුක්තියකයන් සහ ආයෝජකයන්ගේ ප්‍රමාණය වැඩි කර ගන්න පුළුවන්.   

Image by sergioricci from Pixabay

ඉස්සර කාලේ යම් තැනක් ප්‍රසිද්ධ වුණේ භාණ්ඩයක් එහෙම නැත්නම් සේවාවක් නිපදවීම සම්බන්ධයෙන්. ඒත් කාර්මීකරණයෙන් පස්සේ ගෙවන වර්තමානයේ වැදගත් වෙන්නේ භාණ්ඩ හෝ සේවා විතරක් නෙමෙයි. දැන් ඇත්තටම වැදගත් වෙන්නේ දැනුම, සේවා, සංචාරක කර්මාන්තය, තාක්ෂණය වගේ දේවල්. දැන් කාලේ නගර හෝ රටවල් තරග කරන්නේ මෙන්න මේ දේවල් වෙනුවෙන්. 

1. මිනිස්සු - සංචාරකයින්, ශිෂ්‍යයින්, පුහුණු ශ්‍රමිකයින්, නේවාසිකයින් 

2. සම්පත් - ආයෝජන, ආධාර, දක්ෂතා, කුසලතා 

3. ව්‍යාපාර - සමාගම්, ව්‍යවසායකයින් ‍ 

මේ කියන දේවල් තමන්ගේ රටට, නගරයට ආකර්ශනය කරගෙන ඒවායින් ආර්ථික වාසියක් ලබන්න පුළුවන් නිසා විවිධ රටවල් හෝ රජයන් සිටි බ්‍රෑන්ඩින් සංකල්පය ක්‍රියාත්මක කරනවා. ඒකෙන් එයාලා බලාපොරොත්තු වෙන්නේ මිනිස්සුන්ට අදාළ ස්ථානය / නගරය ආකර්ෂණීය තැනක් කරන්න. ඒකෙන් ආදායමක් ලබන්න. අපිට නිතර අහන්න ලැබෙන, අහලා පුරුදු කතා ටිකක් කියන්නද?  

Image by travelwithzhuk from Pixabay

“මගේ නම් ප්ලෑන් එක තියෙන්නේ කොරියාවට යන්න. ගිහින් ගේමක් ගහන්න.” 

“මෙහෙ ඉඳලා හරියන්නෑ. කොහොම හරි ඉතාලි යන්න ඕන.” 

“බිස්නස් එකක් පටන් ගන්න නම් ඉතිං ඩුබායි තමා.” 

“ලංකාවෙ නම් මේ කපේට බිස්නස් එක රෙජිස්ටර් කරන්න වෙන්නෑ. මං මේ වැඩේ කරගන්න යනවා සිංගප්පූරුවට.” 

“අපි නිවාඩුවට බාලි යන්න ඉන්නේ.” 

මිනිස්සු තමන්ගේ තීරණ ගනිද්දි, ඒ ඒ රට හෝ නගරය ප්‍රසිද්ධ මොකටද කියලා කල්පනා කරනවා. නිවාඩුවක් ගත කරන්න හොඳ කොහෙද, බිස්නස් එකක් රෙජිස්ටර් කරන්න හොඳ කොහෙද  කියලා හිතනවා. එතකොට තමයි අර බ්‍රෑන්ඩින් කතාව වැඳගත් වෙන්නේ.  

සංචාරකයෝ දැනටම ආකර්ශනය වෙලා ඉන්න නගරේ මැද්දේ බන්ධනාගාර හැදුවම හරිද?  

Branding තුළ තෝරාගත් දැක්මක්, අරමුණක් සහ භූමිකාවක් තියෙනවා. ඒකට සැලැස්මක් තියෙනවා. අපි City Branding වෙනුවෙන් නගරයක් තෝරා ගන්නවා නම්, ඒ නගරයේ දැනටමත් තියෙන අනන්‍යතාව විනාශ නොකර පවත්වා ගත යුතු අතරේ ඊට හානි වන දේවල් කිරීමෙන් වැළකී ඉන්න ඕන. ලංකාවේ පහුගිය දවස්වල ඇති වුණු සමාජ, ආර්ථික ප්‍රශ්න නිසා වැඩිදුර නොහිතා ගත්තු ඇතැම් තීරණ නිසා මහනුවර සහ ගාල්ල වගේ දැනටමත් සංචාරකයන් වැඩි වශයෙන් යන එන නගර මැද බන්ධනාගාර ස්ථාපිත කරන්න තීරණය වෙලා. රජයේ City Branding ව්‍යාපෘතිය යටතේ මහනුවර නගරය සංවර්ධනය කිරීම මූලික පියවරක්. එහෙම තත්ත්වයකදි පවා, මෙවැනි තීරණ ගැනීම අදූරදර්ශීයි. City Brandingවලදි එකම නගරය ඇතුලේ තියෙන එක එක අයිතමය වෙන වෙනම ප්‍රචාරණය කරන්න ඕන වෙන්නේ නෑ. පැරීසිය කිව්වාම කලාව, ප්‍රේමය, ඉතිහාසය වගේ පැති ගණනාවකට අයිති සිහිවටන, ස්මාරක, කෞතුකාගාර, අවන්හල් පිරිලා. ඒ වගේම නගරයට එන අයට යටිතල පහසුකම් නිවැරදිව සම්පාදනය කරලා තියෙනවා. 

ලංකාවේ City Branding  

ලංකාවේ හුඟක් නගරවල යටිතල පහසුකම් ප්‍රමාණවත් නෑ. කන්න බොන්න පිරිසිදු තැන් නෑ. තිබ්බත් රෑ වෙන්නත් කලින් හවස් වෙද්දිම ඒවා වහලා. සමහර පලාත්වල සංචාරකයන්ට ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශ්න. තනියෙන් පාරේ බැහැලා යන්න බෑ. බලහත්කාරෙන් බඩු භාණ්ඩ අලෙවි කරන්න වෙළෙන්දෝ පස්සෙන් එනවා. පික් මී වගේ සංචාරකයන් භාවිත කරන්න කැමති ප්‍රවාහන මාධ්‍යයන්ට බාධා කරන වෙනත් පිරිස් ඉන්නවා.  

Image by zdrsoft from Pixabay

ඉතිං ඒ වගේ තත්ත්වයන් තුළ සංචාරකයන් ලංකාවට වඩා ආරක්ෂාකාරී, පහසුකම් පිරි වෙනත් රටවල් කරා යනවා. මොකද ලංකාවට එන්නෙත් වෙනත් රටවල්වල ඇවිදින මිනිස්සුම තමයි. අපේ රටේ පහසුකම් අනිත් රටවල්වලට වඩා ගුණත්වයෙන් පිරිහෙන තරමට ඔවුන් වඩා හොඳ ගමනාන්තයන් හොයාගෙන වෙනත් රටවල්වලට සංචාරය කරනවා. ඒ නිසා City Branding කියන්නේ ලේසියෙන් කරන්න පුළුවන් වැඩක් නෙවෙයි. ව්‍යාපාරයක් අද පටන් ගත්තා කියලා හෙට බ්‍රෑන්ඩ් එකක් වෙන්නේ නෑ. ඒකට කල් යනවා. මොකද මේක කාලය මත ගොඩ නැඟෙන විශ්වාසයත් එක්කයි බැඳිලා තියෙන්නේ. ඒ නිසා ලංකාවේ පටන් ගන්න යන City Branding කියන්නේ ලේසි වැඩක් නෙවෙයි. අඛණ්ඩව පවත්වා ගත යුතු ප්‍රතිපත්ති මත රැඳෙන දෙයක්. සංචාරකයෙක් මේ වතාවේ ලංකාවට ඇවිල්ලා ඊළඟ වතාවේ ලංකාවට එනකොට එයා කලින් වතාවේ ආපු කඩයක්, හෝ ලබපු සේවාවක් ආයෙ ලබන්න බැරි නම් එතන City Branding කියලා එකක් නෑ. එතන තියෙන්නේ තාවකාලිකව අටවගත්තු මොකක් හරි දෙයක් විතරයි. නමුත් අපි මේ තරඟ කරන්නේ ජාත්‍යන්තරයත් එක්ක. අපේ රටට ගෙන්න ගන්නේ පිටරටවලට ඇඳිලා යන්න පුළුවන් සංචාරක කණ්ඩායමක්. අපි තරඟකාරී නොවුණොත් අපේ City Brandingවලින් වැඩක් නෑ.    

සාරාංශය 

නගර සන්නාමකරණයක් කියලා කියන්නේ ලේසි වැඩක් නෙවෙයි ඒක හරියට පොරොන්දුවක් වගේ. මේ නගරයෙන් බලාපොරොත්තු විය හැක්කේ මෙන්න මේකයි කියන පණිවුඩය ඒ තුළ තියෙනවා. මේ වෙද්දි ලංකාවේ සිටි  බ්‍රෑන්ඩින් කරන්න නගර තෝරාගෙන ඉවරයි. ඒත් ඒවා සංවර්ධනයට, ඒවාට සංචාරකයන් සහ ආයෝජකයන් වැඩි වැඩියෙන් ගෙන්වා ගන්න නම් ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන්ට අනුකූලව කටයුතු කරන්න ඕන. ඒ වගේම කෙටිකාලීන පැලැස්තර පිළියම්වලට නොයා දිගු කාලීන දැක්මක් ඇතිව වැඩ කරන්නත් ඕන. 

ලංකාව ඉහළ මැදි ආදායම් රටක් වීම ගැන ඔබට සතුටුයිද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ලෝක බැංකුව නිකුත් කරපු අලුත්ම සොයාගැනීම්වලට අනුව, ශ්‍රී ලංකාව පහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩයේ ඉඳලා ඉහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩය දක්වා ඉහළ නංවලා තියෙනවා. බොහෝ දෙනෙක් සහ බොහෝමයක් මූලාශ්‍ර ඒ ප්‍රවෘත්තිය සුබ ආරංචියක් විදිහට දකිනවා. ඒත් ඇත්තටම ලංකාව ඉහළ මැදි ආදායම් මට්ටමට ආපු එක ගැන අපිට සතුටු වෙන්න පුළුවන්ද? බැරිද? ඒ මොකද කියලා මේ ලිපියෙන් අපි කතා කරනවා.

ලෝක බැංකුව කියන කතාව

1987 ඉඳලා ගෝලීය ආදායම් වර්ගීකරණ භූ දර්ශනය සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වෙලා. ඒ නිසා අඩු ආදායම්ලාභී රටවල් විදිහට වර්ගීකරණය කරපු ආර්ථිකයන් / රටවල් ප්‍රමාණය 30% ඉඳලා 11% දක්වා පහත වැටිලා තියෙනවා. ඒක ප්‍රශංසනීය කාරණයක්. මොකද කාලයත් එක්ක අඩු ආදායම්ලාභී රටවල් ඊට වඩා දියුණු තත්ත්වයට පත් වෙලා තියෙනවා. කොහොම වුණත්, මේ කියන රටවල්වල දියුණුව හැම රටටම හැම කලාපයටම එක වගේ නෑ. එකම වේගයෙන් වර්ධනය වෙලත් නෑ. ලෝක බැංකුව විසින් මේ වසරේ ඉදිරිපත් කරපු ආදායම් මත රටවල් වර්ගීකරණයේදී ජෝර්දානය, මයික්‍රොනීසියාව, පිලිපීනය, ශ්‍රී ලංකාව සහ වියට්නාමය කියන රටවල් පහ ඉහළ ආදායම් කාණ්ඩයටත්, ටෝගෝ අඩු ආදායම් මට්ටමින් පහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩයටත් මාරු වෙලා තියෙනවා. මේ එක් එක් රටවල් උසස් ආදායම් කාණ්ඩයකට විතැන් වුණේ කොහොමද කියන එක රටින් රටට වෙනස්. ඒ හේතු කෙටියෙන් පහත වගුවේ බලාගන්න පුළුවන්.

රටක් ආදායම අනුව කාණ්ඩ කිරීම

ශ්‍රී ලංකාව පහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩයේ ඉඳලා ඉහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩය දක්වා ඉහළ නංවලා තියෙනවා කිව්වට සමහරු මෙතන වෙන සිද්ධිය ගැන පැහැදිලිව දන්නේ නැති වෙන්න පුළුවන්. ඇත්තටම රටවල් ආදායම් අනුව කාණ්ඩවලට බෙදද්දි, හැම අවුරුද්දකම ජූලි 1 වෙනිදා ඉඳන් ඊළඟ අවුරුද්දේ ජූලි 1 වෙනිදා වෙනකම් ඒ ඒ රටේ දළ ජාතික ආදායම (GNI) ඒක පුද්ගල ඇස්තමේන්තු අනුව වර්ගීකරණය කරලා යාවත්කාලීන කරනවා. ඒ අනුව රටවල් ප්‍රධාන වශයෙන් ආදායම් කාණ්ඩ හතරකට බෙදෙනවා. 

1. අඩු ආදායම්

2. පහළ මැදි ආදායම්

3. ඉහළ මැදි ආදායම් 

4. ඉහළ ආදායම්

මේ අවුරුද්දේ වර්ගීකරණයට රටවල් / ආර්ථික 218ක් ආවරණය කරලා තියෙනවා. ඒ ඒ ආදායම් කාණ්ඩයට රටක් ඇතුලත් වෙන්නේ මොන ආදායම් මට්ටමේ හිටියොත්ද කියලා පහත වගුවෙන් පැහැදිලි වෙනවා.

මූලාශ්‍රය : ආදායම් අනුව රටවල් වර්ගීකරණය, ලෝක බැංකුව (2026)

ලංකාව ගැන සතුටු වෙන්න බැරි ඇයි?

ලංකාව දැන් ඉන්නේ ඉහළ-මැදි ආදායම් කාණ්ඩයේ. ඒ කියන්නේ ඇ.ඩො. 4,636 - ඇ.ඩො. 14,375 අතර. ලංකාවට ඇ.ඩො. 4670ක ආදායමක් තියෙන නිසා ඇ.ඩො. 4636 සීමාව පහු කරගන්න මේ වතාවේ යාන්තමින් හැකියාව ලැබුණා. අපි ඊට කලින් හිටියේ ඇ.ඩො. 1,176 - ඇ.ඩො. 4,635 අතර පහළ-මැදි ආදායම් කාණ්ඩයේ. ලංකාව ඉහළ-මැදි ආදායම් කාණ්ඩයට ආපු පළවෙනි වතාව මේක නෙවෙයි. මීට කලින් 2019 අවුරුද්දෙදිත් ලංකාව ඉහළ-මැදි ආදායම් කාණ්ඩයට ආවා. මිනිස්සු ඒ වෙලාවෙත් ඒ ගැන හුඟක් සතුටු වුණා. ඒත් ඒක ඒ තරම් කාලයක් සමරන්න වුණේ නෑ. අවුරුද්දක් ඇතුලත රට ආයෙමත් පහතට වැටුණා. මොකද ලංකාව ඉහළ මට්ටමට ආවේ විශාල වශයෙන් දදේනිය වර්ධනය කරගෙනවත්, අපනයනය කරන භාණ්ඩ සහ සේවා ප්‍රමාණය වැඩි කරගෙනවත් නෙවෙයි. ලෝක බැංකුව කියන විදිහට, දැන් ලංකාව ඉහළ මැදි ආදායම් කාණ්ඩයට උසස් වෙන්න හේතු වෙලා තියෙන්නේ සංචාරක කර්මාන්තය ඇතුළු ඇතැම් කර්මාන්තවල සිදු වුණු ප්‍රකෘතිමත් වීම සහ 2025 වසරේදී 5%ක ආර්ථික වර්ධනයක් පවත්වා ගැනීම කියන කරුණු.  

ලෝක බැංකුවෙන් ගාණ හැදුවා වැරදිද?

ලංකාවේ එක් එක් දිස්ත්‍රික්කයේ ආර්ථික හැසිරීම වෙනස්. ඉස්සර මිනිස්සු කතාවට කිව්වේ කොළඹට කිරි ගමට කැකිරි කියලා. ඉතිං ඒ කතාව සම්පූර්ණයෙන් බැහැර කරන්න බෑ. මොකද ආර්ථිකමය වශයෙන් සක්‍රීය ව්‍යාපාර කටයුතු බොහොමයක් කේන්ද්‍ර වෙලා තියෙන්නේ කොළඹ නගරය ඇතුළු බස්නාහිර පලාත ආශ්‍රිතව. ඒ නිසා අනෙකුත් දුෂ්කර සහ ග්‍රාමීය ආර්ථිකවල තත්ත්වය කොළඹට වඩා වෙනස්. ඒ ඇරුණත් 2022 ආර්ථික අර්බුදය, කොවිඩ් වසංගතය වගේ විශාල ආර්ථික බිඳ වැටීම්වලින් පස්සේ ලංකාව හිටියේ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ වැඩසටහනක. ලංකාව ඉතාමත් සුළු මට්ටමකින් මැදි ආදායම් සීමාව තරණය කරලා ඒ කාණ්ඩයට ඇතුළු වුණාට, ඒකෙන් සමස්ත ආර්ථිකයේ පැහැදිලි රූපයක් දකින්න ලැබෙන්නේ නෑ.

ආර්ථිකමය වශයෙන් ඔය කියන ආදායම නොලැබෙන මිනිස්සු ලංකාවේ ඕන තරම් ඉන්නවා. දුප්පත්කම, විරැකියාව, ආහාර අනාරක්ෂිත බව, යටිතල පහසුකම්වල ගැටළු ඇතුළුව ප්‍රමාණවත් ලෙස ගැලපෙන ආකාරයේ රැකියා සහ ව්‍යාපාර නොපැවතීම හැමදාම වගේ අදත් දකින්න ලැබෙනවා. විශාල ප්‍රමාණයේ වක්‍ර බදු ප්‍රතිශත ක්‍රියාත්මක වීම, කඩිනම් ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ නොකිරීම, සමාජ ආරක්ෂණ වැඩසටහන්වලදී ප්‍රතිලාභීන් නිවැරදිව ඉලක්ක නොකිරීම, රාජ්‍ය සේවයේ අකාර්‍යක්ෂමතා කියන දේවල් නිසා ආර්ථිකයේ ප්‍රතිලාභ සමානව බෙදී යාමක් සිද්ධ වෙන්නේ නෑ. ඒකයි ලංකාව ඉහළ මැදි ආදායම් රටක් වුණා කිව්වම මිනිස්සු අහන්නේ ලෝක බැංකුවට වැරදිලාද කියලා. මොකද සාමාන්‍ය ජනතාවගෙන් බහුතරයක් ඉන්නේ ඉහළ ආදායම් කාණ්ඩයේ නෙවෙයි. ඔවුන්ගේ ජීවන මට්ටම් උසස් වෙලත් නෑ. ඒ  නිසා රටේ ශ්‍රේණිගත කිරීම් වෙනස් වුණු පමණින් බහුතර ජනතාවට ඒ වෙනස අත්විදින්න ලැබෙන්නේ නෑ. 

ඉහළ මැදි ආදායම් රටක් වීමේ වාසි අවාසි

මෑත අතීතය තුළ ලංකාව ආර්ථික අර්බුදයකින් බැට කාලා බංකොලොත් කියලා හංවඩු ගැහුණා. ඉතිහාසයේ පළවෙනි වතාවට අපිට අපේ ණය ගෙවාගන්න බැරි වුණා. කොටින්ම කිව්වොත් ජාත්‍යන්තරය ඉදිරියේ ලැජ්ජාවට පත් වුණා. හදිස්සියකට කියලා අතමාරුවක් දෙන්නවත් බොහොමයක් රටවල් කැමති වුණේ නෑ. මොකද ණය ශ්‍රේණිගත කිරීමෙන් පවා පහළටම වැටුණා. 

ඉතිං එහෙම හිටපු රටක්, රට ඇතුලේ යථාර්ථය මොකක් වුණත්, සංඛ්‍යා දත්ත මඟින් හෝ ආදායම් මට්ටමින් ඉහළට ඒම ජාත්‍යන්තර වශයෙන් රටේ ප්‍රතිරූපයට හොඳයි. ඒ වගේ රටකට ණය දෙන්න, ආයෝජනය කරන්න වෙනත් පාර්ශවයන්ට විශ්වසනීය බවක් ඇති වෙනවා. 

මේකේ තියෙන නරකම පැත්ත වෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාව ඉහළ මැදි ආදායම් ලබන රටක් කියලා සලකලා, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය ආයතනවලින් අඩු පොලියට ලැබෙන සහනදායී ණය, සංවර්ධන ආධාර තවදුරටත් නොලැබී යන්න පුළුවන්කම. දැන් පවතින තත්ත්වය යටතේ ණය ගන්නවා නම්, ඉදිරියේදී ලංකාවට වාණිජ මට්ටමේ ඉහළ පොලී සහිත තරඟකාරී ණය වෙළඳපළට මුහුණ දෙන්න සිද්ධ වෙනවා.  

හරියටම ඉහළ මැදි ආදායම් රටක් වෙන්නේ කොහොමද?

ලංකාවට විතරක් නෙවෙයි, කිසිම රටකින් දියුණුව එක දවසින් ළඟා වෙන්නෙ නෑ. රෝමය එක දවසින් ගොඩ නැඟුනේ නෑ. ඉන්දියාව ඉහළ ආදායම් රටක් වෙන්න බලාපොරොත්තු වෙන්නේ නිදහස ලබා ගැනීමෙන් වසර 100 ගත වෙන 2047 අවුරුද්දෙදි. එහෙම කියලා විතරක් බෑ. ඒකට ගැළපෙන වෙනස්කම් කරන්න ඕන. ඒකටයි කාලය ගත වෙන්නේ. එහෙම නැතුව ප්‍රසිද්ධ වෙන්න කියන එක පෝයෙන් පෝය දෙකෙන් රට හදන කතා පුස්සක් විතරයි. ඒ තරම් සාධනීය සහ තිරසර වැඩක් හදිස්සියේ කරන්න බෑ. දිගු කාලීන කැපවීමක් අවශ්‍යමයි. ඉතිං ලංකාව ලබන හැබෑම ජයග්‍රහණය වෙන්නේ ඉහළ මැදි ආදායම් සීමාව යාන්තම් ඉලක්කම්වලින් පන්නගන්න එක නෙවෙයි. දිගින් දිගටම ඒ සීමාවෙන් උඩ මට්ටමේ රැඳෙන්න අවශ්‍ය වෙනස්කම් ප්‍රමාද නොකර කරන එකයි. 

ඒක එහෙම කරන්න නම්, ශ්‍රී ලංකාවට තිරසාර ඵලදායිතා වර්ධනයක් ඇති කරගන්න අවශ්‍යයයි. ඒ වෙනුවෙන් ශක්තිමත් අපනයන, ඉහළ පෞද්ගලික ආයෝජන, හොඳ සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණයක් අව්ශ්‍යයයි. ආර්ථිකය අංශ කිහිපයකට හෝ කලාප කිහිපයකට සංකේන්ද්‍රණය වෙලා ඒ මතම යැපෙන එක සාර්ථක නෑ. මොකද ලෝක ආර්ථික කම්පන නිසා ලංකාව වගේ පොඩි ආර්ථික එක රැයෙන් වුණත් බිමට සමතලා වෙන්න පුළුවන්. එහෙම නොවී ඉන්න නම් ආර්ථික වර්ධනය පුළුල් ලෙස පදනම් වන බව සහතික කරන ප්‍රතිසංස්කරණ කඩිනමින් ක්‍රියාත්මක කරලා කල් පවතින සමෘද්ධිය වර්ධනය පවත්වා ගැනීම, තරඟකාරිත්වය වැඩිදියුණු කිරීම සහ ඉහළ යන ජාතික ආදායම ජනගහනයෙන් විශාල කොටසකට වඩා හොඳ ජීවන තත්වයන් බවට පරිවර්තනය වන බව සහතික කිරීම අත්‍යාවශ්‍යයයි.

වැඩිදුර කියවීම්: 

https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group-?fbclid=IwY2xjawSzGcxleHRuA2FlbQIxMABzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEesP31mmcsA5HXOcJeMXrcubXtr10-2v1J-2lZllik9-1GqQtp_TUXafJc2dA_aem_LnHezGQcdo-alb66zdNUWQ

අපි නොදන්න එල් නිනෝ (El Niño)

 දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

අහලා තියෙනවද බටර්ෆ්ලයි ඉෆෙක්ට් එක ගැන? නැත්නම් කේඕස් තියරිය ගැන? ඒකෙන් කියන්නේ ලෝකේ කොහේ හරි සිද්ධ වෙන පොඩි වෙනසක් නිසා ලෝකේ වෙනත් තැනක මහා විශාල විපර්‍යාසයක් වෙන්න පුළුවන් කියන එක. මේ ලිපියෙන් අපි කතා කරන්න යන්නෙත් ටිකක් ඒ වගේ දෙයක් ගැන. ඒ තමයි මේ දවස්වල කාලගුණ අනාවැකිවලින් කියන එල් නිනෝ තත්ත්වය. මේක ඇතිවෙන්න බලපාන්නේ කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈතින් පැසිෆික් සාගරයේ සිද්ධ වෙන  පාරිසරික විපර්‍යාසයක්. ඉතිං එච්චර දුරක සිද්ධ වෙන දෙයක් ගැන ලංකාවේ අපි මොකට කලබල වෙනවද? අනික අපි ඉන්නේ පැසිෆික් සාගරයේ නෙවෙයි, ඉන්දියන් සාගරයේනෙ කියලා කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන්.

එල් නිනෝ (El Niño)

එල් නිනෝ තත්ත්වයකදි පැසිෆික් සාගරයේ සිද්ධ වෙන උෂ්ණත්ව වෙනසක් නිසා ඒකේ බලපෑම ලෝකෙ පුරාම විහිදෙනවා.  වෙනත් විදිහකින් කිව්වොත්, එල් නිනෝ කියන්නේ මධ්‍යම හා නැගෙනහිර නිවර්තන පැසිෆික් සාගරයේ මතුපිට ජලය සාමාන්‍යය මට්ටමට වඩා අසාමාන්‍ය විදිහට උණුසුම් වන ස්වභාවික දේශගුණික සංසිද්ධියික්; මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වයේ සුළු වැඩිවීමක්. හැබැයි ඒ උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම නිසා බොහෝමයක් රටවල්වලට අතිශය දරුණු දේශගුණ විපර්‍යාසවලට මුහුණ දෙන්න සිද්ධ වෙනවා. සමහර රටවලට නියඟ, තවත් රටවලට ගංවතුර, භෝගවලට හානි සිද්ධ වෙන නිසා ආහාර මිල ඉහළ යාම, ආහාර අනාරක්ෂිත බව, බලශක්ති බිඳ වැටීම, ගෝලීය සැපයුම් දාමවලට බාධා සිදුවීම කියන කාරණා ඇති වෙනවා. ඒ නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකයට පවා බලපෑමක් ඇති වෙන්න පුළුවන්. ඉතිං ඔන්න ඔය සංසිද්ධියට තමයි එල් නිනෝ කියලා කියන්නේ.  

Image by Kanenori from Pixabay

ලා නිනා (La Niña)

මේ වතාවෙදි අපි කතා කරන්නේ එල් නිනෝ තත්ත්වය ගැන වුණාට ලා නිනා තත්ත්වය කියලා එකකුත් අපිට අහලා පුරුදුයි. ඉතිං ඒ නිසා අපි ලා නිනා කියන්නේ මොකක්ද කියලත් අපි බලමු. ලා නිනා (La Niña) කියන්නේ පැසිෆික් සාගරයේ මධ්‍යම සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල සාමාන්‍යයට වඩා මුහුදු මතුපිට ජලය අසාමාන්‍ය ලෙස සිසිල් වීම නිසා ඇතිවන ගෝලීය දේශගුණික සංසිද්ධියකි. වෙනත් විදිහකින් කිව්වොට්ච්, ලා නිනා කියන්නේ එල් නිනෝ ක්‍රියාවලියේ ප්‍රතිවිරුද්ධ අවස්ථාව. ඒ මඟින් ලොව පුරා වර්ෂාපතන රටාවන්හි සහ උෂ්ණත්වයේ දැඩි වෙනස්කම් ඇති කරනවා.

Image by geralt from Pixabay

එල් නිනෝ සහ වාණිජ සුළං

සාමාන්‍යයෙන්, වාණිජ සුළං විදිහට සලකන සුළං ධාරා පැසිෆික් සාගරය හරහා නැගෙනහිර සිට බටහිරට හමනවා. ඒකෙන් උණුසුම් මතුපිට ජලය ආසියාව සහ ඕස්ට්‍රේලියාව දිහාවට තල්ලු කරනවා. ඒ විදිහට උණුසුම් ජලය වෙනත් දිශාවකට තල්ලු කරලා  දකුණු ඇමරිකාව අසල ගැඹුරු සාගරයේ තියෙන සිසිල් ජලය ඉහළ යාමට ඉඩ සලසනවා. එල් නිනෝ තත්ත්වයක් අතරතුරදි මේ කියන වාණිජ සුළං දුර්වල වෙනවා. මේකේ ප්‍රතිඵලයක් විදිහට උණුසුම් ජලය නැගෙනහිර පැසිෆික් කලාපය දෙසට ආපසු ගමන් කරනවා. එතකොට සාගර උෂ්ණත්වය ඉහළ ගිහින් ලෝකෙ පුරා සාමාන්‍ය කාලගුණ රටා කඩාකප්පල් වෙනවා. පැසිෆික් සාගරයේ තාපන පද්ධතියේ සැකසුම් වෙනස් කරද්දි එම බලපෑම් ගෝලීය වශයෙන් පැතිරෙනවා කිව්වත් හරි. 

Image by eyeonicimages from Pixabay

එල් නිනෝ ඇති වෙන්නේ කොයි කාලෙද?

එල් නිනෝ කියන්නේ හැම අවුරුද්දකම අනිවාර්‍යයෙන්ම සිද්ධ වෙන සිදුවීමක් නොවේ. සාමාන්‍යයෙන් හැම අවුරුදු 2ට හෝ 7ට වතාවක්ම එල් නිනෝ තත්ත්වයක් ඇති වෙන්න පුළුවන්. එහෙම වුණාම ඒකෙ බලපෑම මාස 9 හෝ 12 - ඒ කියන්නේ අවුරුද්දකට ආසන්න කාලයක් පවතිනවා. කොහොම වුණත් හැම එල් නිනෝ එකක්ම එක වගේ නෑ. සමහර ඒවා එච්චර ලොකු හානියක් නැති  දුර්වල ඒවා. තවත් සමහර ඒවා තියෙනවා ඉතාම්ත් දරුණු මට්ටමේ. 1877, 1982 -  1983, 1997 - 1998 වගේ අවුරුදුවල මේ වගේ භයානක මට්ටමේ සුපර් එල් නිනෝ තත්ත්වයන් ඇති වෙලා තියෙනවා. ඒවගේ කාලවල මෝසම් වැසි අක්‍රමවත් වෙලා, උණුසුම වැඩිවෙලා, කෘෂිකාර්මික ගැටලු ඇති වෙලා තියෙනවා. 1997-98 කාලයේ ඇති වුණු එල් නිනෝ තත්ත්වය නිසා ඇමරිකන් ඩොලර් බිලියන දහස් ගාණක පාඩු සිද්ධ වුණා කියලාත් කියනවා.  

එල් නිනෝ සහ සුපර් එල් නිනෝ

මේ වතාවේ ඇති වෙන එල් නිනෝ විශේෂ වන්නේ ඇයි? හැමෝම ඒ ගැන කතා කරන්නේ ඇයි? ඇත්තටම මේ වතාවේ එල් නිනෝ කියලමත් නෙවෙයි, සුපර් එල් නිනෝ කියලයි විද්‍යාඥයෝ මේ සංසිද්ධිය හඳුන්වන්නේ. ඒක සාමාන්‍ය එල් නිනෝ තත්ත්වයකට වඩා ගොඩක් දරුණු වෙයි කියන මතයේ ඔවුන් ඉන්නවා. මීට අමතරව, මේ සුපර් එල් නිනෝ තත්ත්වයට හේතු විදිහට,  

• සාගර උෂ්ණත්වය අසාමාන්‍ය විදිහට ඉහළ මට්ටම් කරා ළඟා වීම  

• එය දැඩ් ලා  නිනා කාල පරිච්ඡේදයකින් පසුව වර්ධනය වීම 

• දේශගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ගෝලීය උෂ්ණත්වය දැනටමත් ඉහළ යමින් තිබූ කාල පරිච්ඡේදයක එය සිදු වීම දක්වන්න පුළුවන්. 

එල් නිනෝ නිසා දේශගුණික විපර්යාස ඇති  කිරීමක් නොකලත් දැනටමත් පවතින උනුසුම් ප්‍රවණතාව වැඩි වෙන්න එල් නිනෝ හේතු වෙන්න පුළුවන් නිසා මේ සම්බන්ධයෙන් විද්‍යාඥයින් සැලකිලිමත් වෙනවා. ඒ නිසා තාප තරංග, අධික වැසි, නියඟ අවදානම් සහ කෘෂිකාර්මික පාඩු සිද්ධ වෙන්න පුළුවන්.  

Image by GoranH from Pixabay

එල් නිනෝවේ ගෝලීය බලපෑම

එල් නිනෝවේ ගෝලීය බලපෑම මොනවගේද කියලා බැලුවොත්, එල් නිනෝ ලෝකයේ විවිධ ප්‍රදේශවලට බලපාන්නේ වෙනස් විදිහට. සමහර රටවල්වලට ගංවටුූර තත්ත්වයන් ඇති වෙද්දි තවත් රටවල්වලට නියඟ ඇති වෙන්නත් පුළුවන්. ඒ නිසා ආර්ථිකයේ බොහෝමයක් අංශවලට බලපෑම් ඇති වෙන්න ඉඩ් තියෙනවා. 

උදා: ගොවිතැන මත යැපෙන රටවලට බෝග අස්වැන්න අඩුවීම, ජල හිඟ වීම,  ආහාර මිල ඉහළ යාම අත්විඳින්යන් පුලුවන්.  

බලශක්ති අංශයෙන් ජල විදුලිබල උත්පාදනයට, විදුලි ඉල්ලුමට බලපෑමක් ඇති වෙනවා. උණුසුම් කාලගුණය සිසිලනය සඳහා ඉල්ලුම වැඩි කරනවා වගේම නියඟය නිසා ජල විදුලිය උත්පාදනයටා ජල ලබා ගැනීමේ හැකියාව අඩු වෙනවා.  

උද්ධමනයට පවා නරක බලපෑමක් ඇති වෙනවා. ආහාර නිෂ්පාදනය පහත වැටෙනවා කියන්නේ සැපයුම අඩු වෙනවා කියන එකයි. එතකොට පවතින සීමිත සැපයුමට ඇති වන ඉහළ ඉල්ලුම නිසා මිල ගණන් අඛණ්ඩව ඉහළ යමින් උද්ධමනය වැඩි වෙනවා. ලංකාව වගේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ආර්ථිකයන් වැඩි වශයෙන් තමන්ගේ ආදාය්මින් ආහාර සඳහා වියදම් කරන නිසා මේ තත්ත්වය තදින්ම දැනෙන්නේ ඒ වගේ රටවල්වලට. 

Image by analogicus from Pixabay

එල් නිනෝව ශ්‍රී ලංකාවට බලපාන්නේ කෙහොමද?

දැන් තමයි අපිට වැදගත්ම කොටස. එල් නිනෝ තත්ත්වය ලංකාවට බලපෑමක් කලොත්, ඒක රටේ ආර්ථිකයට තදින්ම බලපානවා. සමහර කාලගුණ විද්‍යාඥයන් කියන්නේ නම් ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සහ නිවර්තන පැසිෆික් සාගරයේ මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම අතර සම්බන්ධයක් පවතින බවට අනාවැකි පළ වුවටත්, වර්ධනය වන එල් නිනෝ කාලගුණ සංසිද්ධිය ශ්‍රී ලංකාවට ඇති කරන බලපෑම අවම වේවි කියලයි.   

පරිසර අමාත්‍යාංශයේ දේශගුණික විපර්යාස ලේකම් කාර්යාලයේ අධ්‍යක්ෂ ලීල් රන්දෙණිය මහත්මයා කියනවා, කාලගුණ විද්‍යාඥයින් අනාවැකි පළ කරලා තියෙන්නේ එල් නිනෝවේ ඕනෑම බලපෑමක් ලබන වසරේ පෙබරවාරි මාසයෙන් පසුව පමණක් ඇති විය හැකි බවයි.   

Image by Oliver_Nguyen from Pixabay

ශ්‍රී ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තය වර්ෂාපතනය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතිනවා. ඒ නිසා එල් නිනෝව බලපෑම  යල සහ මහ වගා කාලවලදී ඇති වෙන්න පුලුවන්. එහෙම වුනොත් වී නිෂ්පාදනය, එළවළු නිෂ්පාදනය, තේ නිෂ්පාදනය කියන අංශ පීඩාවට පත් වේවි. සමහර ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතනය අඩු වීම නිසා ජල හිඟයක් ඇති වෙලා බෝග අස්වැන්න අඩු වෙන්න පුලුවන්. දේශීය නිෂ්පාදනය පහත වැටෙද්දි අඩු සැපයුම නිසා ආහාර මිල ඉහළ ගිහින් පාරිභෝගිකයින් මත පීඩනය වැඩි වෙනවා. ප්‍රධාන ආහාර භෝගය වන සහල් ඇරුණම, අපනයන භෝග අතරින් තේ කර්මාන්තයට පහර එල්ල වෙන්න ඉඩ තියෙනවා. මොකද අඩු වර්ෂාව නිසා උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සහ පසේ තෙතමනය අඩු වීමත් එක්ක අස්වැන්න අඩු වෙන්න පුලුචන්. එතකොඅට අපි බලාපොරොත්තු වන ආදායම ලබා ගන්න බෑ. 

කොහොමත් විදේශ විනිමය අර්බුදයක් ඇති වෙන්න ලංකාවේ ඉඩ තියෙනවා, රුපියලත් පහුගිය ටිකේ අවප්‍රමාණය වුණා. ශ්‍රී ලංකාව ආර්ථික අර්බුදයකින් යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් සිටින අවස්ථාවක, අපනයන ස්ථාවරත්වය අතිශයින් වැදගත්. ඒත් එල් නිනෝ තත්ත්වය නිසා අස්ථාවරත්වයක් ඇති වෙන්න තියෙන ඉඩ වැඩී.  

ලංකාව සැලකිව යුතු මට්ටමකින් ජල විදුලිය මඟින් විදුලිය ලබා ගන්න රටක්. ඒ නිසා වැසි රටාවේ වෙනසක් ඇති වුනොත් ඒක බලශක්ති උත්පාදනයට සෘජුවම බලපානවා. ඒ විතරකුත් නෙවෙයි.  ජල විදුලිය නිපදවන්න බැරි වුනොත් ගල් අඟුරු මත යැපෙන ප්‍රමාණය වැඩි වෙනවා. එතකොට අපේ විදේශ විනිමය ආයෙමත් පිටරටවලට ඇඳී යනවා.  මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ගෙවුම් ශේෂ තත්ත්වයට සෘජුවම බලපානවා. සාගර උෂ්ණත්වයේ වෙනස්වීම් සමුද්‍ර පරිසර පද්ධතිවලටත් බලපාන්න පුලුවන්. මත්ස්‍ය චලන රටාවල වෙනස්කම් ඇති වුනොත් ධීවර ප්‍රජාවන්ට එයින් බලපෑමක් ඇති වෙනවා. මුහුදු ආහාර සැපයුමේ වෙනස්කම් වගේම වෙරළබඩ ජීවනෝපායන්ට නරක කල දසාවක් ලබන්න පුලුවන්. BBC ප්‍රවෘත්තිවලට අනුව, ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ නංවන ස්වාභාවික පැසිෆික් කාලගුණ රටාව වන එල් නිනෝ තත්ත්වය නිල වශයෙන් ආරම්භ වුණා කියලා ඇමරිකානු විද්‍යාඥයෝ කියනවා. ලතින් අමරිකාව ආශ්‍රිත මුහුදුබඩ ප්‍රදේශවල මත්ස්‍ය රටාවල ගැවසීමේ වෙනස්කම් මේ වෙද්දිත් දකින්න ලැබිලා තියෙනවා.  

Image by catazul from Pixabay

සාරාංශය 

එල් නිනෝ විසින්ම ආර්ථික අර්බුදයක් ඇති කරනවා කියලා එකක් නෑ. හැබැයි ශ්‍රී ලංකාව වගේ  රටකට කෘෂිකර්මාන්තය වැදගත්. ඒ නිසා ආහාර මිල උද්ධමනයක්, පෝෂණ ගැටළු, බලශක්ති අර්බුදයක්, විදේශ විනිමය ගැටලු වගේ දේවල් රැසක් ඇති වීමේ ඉඩකඩ තියෙනවා. උද්ධමනය නිසා ගෘහස්ථ ආදායමට වන  අහිතකර බලපෑම ටුලින් ආර්ථික වර්ධනයට ප්‍රමාණවත් ඉතුරුම් හෝ ආයෝජන බිහි වෙන්නේ නෑ. මේක ඉතාමත් අයපත් තත්ත්වයක්.  

අවසාන වශයෙන් - ආර්ථිකය කියන්නේ නිකම්ම නිකම් පොලී අනුපාත, බදු හෝ රජයේ ප්‍රතිපත්ති ගැන කතාවක් විතරක්ම නෙවෙයි. ඒකට එල් නිනො වගේ දේශගුණික බලපෑම් ඇතො වෙලා නොසිතූ ගැටුම් ඇති වෙන්නත් පුලුවන්. සමහර විට, පැසිෆික් සාගරයේ කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈතින් සිදුවන වෙනසක් ශ්‍රී ලංකාවේ ගොවිපලවල්වලට, විදුලිබල අංශයට, වෙළඳපොළවල් සහ කුටුම්භවලට බලපෑම් කරන්න පුළුවන්. කොටින්ම කිව්වොත් දේශගුණික සිදුවීම් ආර්ථික සිදුවීම් බවට පත්වෙමින් තියෙනවා.   

ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකයේ අනාගතය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා ඒවා අවබෝධ කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වෙමින් පවතිනවා. 

කලාපීය විස්තීර්ණ ආර්ථික හවුල්කාරිත්වය | Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP) සහ ශ්‍රී ලංකාව

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ශ්‍රී ලංකාවේ කලාපීය සහයෝගීතාව වර්ධනය කර ගැනීම ගැන කතාබහ කාලෙන් කාලෙට අලුත් වෙනවා. විශේෂයෙන්ම සීමිත රටවල් ප්‍රමාණයක් එක්ක විදේශීය ගනුදෙනු සම්බන්ධතා පවත්වාගන්න රටක් විදිහට ලංකාවට අනාගතයේ මුහුණපාන්න සිද්ධ වෙන අභියෝග මොන වගේද කියලා හිතන්න අමාරුයි. නමුත් දැනටත් කලාපීය යුද්ධ සහ ඒ ඒ රටවල තියෙන ආර්ථික සම්බාධක නිසා ලෝකය පුරා බොරතෙල් මිල ගණන් ඉහළ යාම, ඒ සම්බන්ධ විකල්ප අවම රටක් වන ලංකාවට දැඩි බලපෑම් ඇති කරනවා. මේ නිසා ප්‍රවාහනයේ සිට බලශක්තිය සහ ආහාරපාන ඇතුළු හැම දෙයකම මිල ගණන් ඉහළ ගිහින්.  

ඒ අතරේම ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධානතම ඇඟළුම් ආනයන වෙළඳපළක් වන ඇමරිකාව විසින් ලංකාවට 12.5%ක තීරු බද්දක් පනවලා තියෙනවා. ඇමරිකාවට ඇගළුම් අපනයනය කරන ශ්‍රී ලංකාවේ තරඟකරුවන් වන සෙසු රටවල්වලට පනවලා තියෙන ඇමරිකානු තීරු බද්ද මීට වඩා අඩු ප්‍රතිශතයක්. මේ නිසා ලංකාවට ඇමරිකානු වෙළඳපළේ තරඟ කිරීමේ ගැටළුවක් පැන නඟිනවා. ඒ නිසාම ලංකාවට ලැබෙන විදේශ විනිමය ඉපැයුම් සම්බන්ධයෙනුත් අවිනිශ්චිතතාවක් හට ගන්නවා. මොකද ඇගළුම් කියන්නේ ලංකාවට විදේශ විනිමය ඉපැයුම් ලබා දෙන ප්‍රධානතම මූලාශ්‍රයක්. මේ වගේ තත්ත්වයන් කලින් දැනුම් දීලා සිද්ධ වෙන ඒවා නෙවෙයි. ඒ නිසා අපි රටක් විදිහට අනාගතය ගැන සැලසුම් කරද්දි, ඇති විය හැකි අවදානම් සහ අභියෝග ගැන පුරෝකතනය කරලා ඒ වෙනුවෙන් සැලසුම් සහගතව ඉන්න ඕන. ඒකයි, විදේශීය වෙළඳාමේදී එක රටක් මතම රැඳෙන්නේ නැතිව රටවල් සහ කලාප කීපයක් එක්ක ගනුදෙනු හැකියාව පුළුල් කර ගන්න ඕන. ඔන්න ඔය වගේ තැනකදී තමයි ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතා, ගිවිසුම් සහ එකඟතාවන් වැඳගත් වෙන්නේ.  

Image by geralt from Pixabay

කලාපීය විස්තීර්ණ ආර්ථික හවුල්කාරිත්වය නැතිනම් RCEP කියලා කියන්නෙත් ඒ වගේ ගිවිසුමක්. ඒත් මේ වගේ දේවල් ගැන කතාබහ ඇති වෙන මුල්ම අවස්ථාවෙදිම මිනිස්සු බයයි වෙනත් රටවල් එක්ක ගනුදෙනු කරන්න. කාලයක් තිස්සේ ලංකාවට අත්දකින්න වෙලා තියෙන දේවල් නිසයි එහෙම වෙන්නේ. මේ නිසා මොන මොන රටවල් එක්ක ගනුදෙනු කළත්, ඒවා ලංකාවට අපේ ආර්ථිකයට වාසියක් මිස හානියක් නොවෙන විදිහට පවත්වාගෙන යන්න අවශ්‍ය වැඩ කටයුතු බුද්ධිමත්ව සම්පාදනය කළ යුතුයි.  

කලාපීය විස්තීර්ණ ආර්ථික හවුල්කාරිත්වය / RCEP යනු? 

RCEP ගිවිසුම කියන්නේ රටවල් 15ක් අතර පවත්වාගෙන යනු ලබන නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමක්. ඒ රටවල් වෙන්නේ බෲනායි දරුස්සලාම්, කාම්බෝජය, ඉන්දුනීසියාව, ලාඕසය, මැලේසියාව, මියන්මාරය, පිලිපීනය, සිංගප්පූරුව, තායිලන්තය, වියට්නාමය, ඕස්ට්‍රේලියාව, චීනය, ජපානය, කොරියානු ජනරජය සහ නවසීලන්තය. ගෝලීය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 30%ක් පමණ සහ ලෝක ජනගහනයෙන් 1/3 පමණ සම්බන්ධ වෙලා ඉන්න නිසා මේ  ගිවිසුම ලොව විශාලතම නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම විදිහට සැලකෙනවා. RCEP සම්බන්ධ සාකච්ඡා විධිමත් ලෙස දියත් කළේ 2012 වසරේ, කාම්බෝජයේ පැවති ASEAN සමුළුවේදීයි. ගිවිසුම අත්සන් කළේ 2020 නොවැම්බර් 15 වෙනිදා. ඒත් ගිවිසුම බලාත්මක කිරීමට අවශ්‍ය ගණපූරණය සපුරා ගත්තේ 2021 නොවැම්බර් මාසයේදීයි. 

Image by lucasgeorgewendt from Pixabay

තීරුබදු අඩු කිරීම් කෙරෙහි පමණක් අවධානය යොමු කරන සාම්ප්‍රදායික වෙළඳ ගිවිසුම් වගේ නෙවෙයි, RCEP ගිවිසුමෙන් බලාපොරොත්තු වෙන තවත් දේවල් තියෙනවා. ඒ තමයි වෙළඳ නීති විධිමත් කිරීම, ප්‍රමිතීන් එකිනෙකට අනුකූල කිරීම, ආයෝජන සඳහා පහසුකම් සැලසීම, රේගු ක්‍රියා පටිපාටි සරල කිරීම සහ කලාපීය සැපයුම් දාම ශක්තිමත් කිරීම කියන අරමුණු. මේ ගිවිසුම මඟින් ව්‍යාපාරවලට නොයෙක් වෙළඳපලවල් හරහා ක්‍රියාත්මක වීමට, ගනුදෙනු පිරිවැය අඩු කර ගැනීමට සහ පුරෝකථනය කිරීමේ හැකියාව වැඩි කිරීම  සඳහා පොදු රාමුවක් සපයයි. මේ සියල්ලක් අතරින් වඩාත්ම වැදගත් දෙය වන්නේ, RCEP නූතන වෙළඳාමේ යථාර්ථය වටා නිර්මාණය කර තිබීමයි. තවදුරටත් නිෂ්පාදනය සිදු වන්නේ තනි රටක් තුළ නොවෙයි. එක නිෂ්පාදිතයක් සම්පූර්ණයෙන්ම නිෂ්පාදනය කරලා අවසන් කරන්නේ එක් පාර්ශවයක් නොවෙයි. අදාළ නිෂ්පාදිතයේ අඩංගු සංරචක එක් එක් ආර්ථිකයන් විසින් වෙන වෙනම නිෂ්පාදනය කරන ඒවා. සම්පූර්ණ නිෂ්පාදිතය බිහි වන්නේ වෙනත් තැන්වල නිපදවා එකලස් කිරීමෙන් පසු ගෝලීය වශයෙන් විකිණීමෙනි. මෙම කලාපීය වටිනාකම් දාමයන්ට ඒකාබද්ධ වන රටවල් වැඩියෙන් ආයෝජන ආකර්ෂණය කර ගැනීමට, ඵලදායිතාව වැඩි දියුණු කිරීමට සහ අපනයන පුළුල් කිරීමට නැඹුරු වෙනවා. 

Image by REDNK from Pixabay

තිරසාර ආර්ථික ප්‍රකෘතියක් සහ දිගුකාලීන වර්ධනයක් වෙනුවෙන් වෙහෙසෙන ශ්‍රී ලංකාව යළි යළිත් තමන්ගේ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය ගැන අවධානය යොමු කරනවා. අතීතයේ පටන්ම ශ්‍රී ලංකාව විශ්වාසය තැබුවේ සීමිත අපනයන වෙළඳපොළවල් සහ ද්විපාර්ශ්වික වෙළඳ විධිවිධාන මතයි. ඒත් ගෝලීය ආර්ථිකය විශාල කලාපීය වෙළඳ කණ්ඩායම් වෙත යොමු වෙමින් තමන්ගේ ආර්ථිකයේ පංගුව විශාල කර ගනිමිනුයි ඉන්නේ. ඒ අතරෙදි RCEP ගිවිසුම් ලොව විශාලතම නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම ලෙසින් කැපී පෙනෙනවා.  RCEP සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකාවට තියෙන ප්‍රශ්නය වෙන්නේ තවදුරටත් කලාපීය ආර්ථික ඒකාබද්ධතාවය වැදගත්ද නැද්ද කියන එක නෙවෙයි. කලාපයේ තියෙන වඩාත්ම බලගතු වෙළඳ රාමුවෙන් පිටත සිටීමට හැකියාවක් තියෙනවද නැද්ද යන්නයි.  

ශ්‍රී ලංකාවේ වෙළඳ අභියෝගය 

ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයට බලපාන දිගුකාලීන ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතාවන් තියෙනවා. ඒ අතරින් ආර්ථික වර්ධනයට සහාය වීම සඳහා ප්‍රමාණවත් අපනයන ආදායම් උත්පාදනය කිරීමට රටට ඇති නොහැකියාව ප්‍රධානම කාරණයක්. අපනයන අභිමුඛ සංවර්ධනය ගැන දශක ගණනාවක් තිස්සේ සාකච්ඡා කළත්, ශ්‍රී ලංකාව තවමත් ආසියාවේ අඩුම වෙළඳ ඒකාබද්ධතාවක් සහිත ආර්ථිකයන්ගෙන් එකක් විදිහටයි සැලකෙන්නේ. 

ලෝක බැංකු දත්තවලට අනුව, 2024දී ශ්‍රී ලංකාවේ වෙළඳාම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්‍රතිශතයක් විදිහට  ආසන්න වශයෙන් 42%ක්. ගෝලීය වෙළඳාමෙන් සාර්ථකව වාසි ලබන වියට්නාමය සහ සිංගප්පූරුව වගේ රටවල් එක්ක සංසන්දනය කරද්දි ඒ රටවල්වල වෙළඳාම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ප්‍රතිශතයක් ලෙස පිළිවෙලින් 170% සහ 300% ඉක්මවන බව වාර්තා වෙනවා. ඒකෙන් පේන්නේ ලංකාව ජාත්‍යන්තරව තරඟකාරී නිෂ්පාදනයට නැඹුරු වනවාට වඩා දේශීය පරිභෝජනය, ප්‍රේෂණ සහ ණය ගැනීම් මත අඛණ්ඩව යැපෙන බවයි. 

ඒ වගේම, ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයන බොහෝමයක් සීමිත අංශ සහ වෙළඳපොළවල් කිහිපයක පමණයි සංකේන්ද්‍රණය වෙලා තියෙන්නේ. වෙළඳ භාණ්ඩ අපනයනවල ප්‍රමුඛස්ථානය ගන්නේ ඇඳුම් පැළඳුම්. ඒවායේ ප්‍රධාන ගමනාන්ත වෙන්නේ එක්සත් ජනපදය සහ යුරෝපා සංගමයයි. මේ වෙළඳපොළවල් අපේ ආර්ථිකයට කරන බලපෑම ඉතාමත් වැදගත්. ඒ වුණත් පටු පරාසයක තියෙන නිෂ්පාදන සහ සීමිත ගමනාන්ත ප්‍රමාණය නිසා ආර්ථිකය බාහිර කම්පන, පාරිභෝගික ඉල්ලුමේ වෙනස්කම් සහ වෙළඳ ප්‍රතිපත්ති අවිනිශ්චිතතාවයන්ට ගොදුරු වීමේ ඉඩකඩ වැඩියි. ශ්‍රී ලංකාව තිරසාර වර්ධනයක් අත්කර ගැනීමට සහ අනාගත ගෙවුම් ශේෂ අර්බුද වළක්වා ගැනීමට බලාපොරොත්තු වෙනවා නම්, වෙළඳාම පුළුල් කිරීම සහ අපනයන වෙළඳපොළ විවිධාංගීකරණය කිරීම කියන කාරණයන්ට ප්‍රමුඛතාවයක් ලබා දෙන්න ඕන. 

RCEP අවබෝධ කර ගැනීම 

Image by rupixen from Pixabay

විසිවන සියවසේ වැඩි කාලයක් ආර්ථික අවස්ථාවන් සංකේන්ද්‍රණය වී තිබුණේ උතුරු ඇමරිකාවේ සහ යුරෝපයේ. අද වන විට, ගෝලීය ආර්ථිකයේ ගුරුත්වාකර්ෂණ කේන්ද්‍රය ආසියාව දෙසට ක්‍රමයෙන් මාරු වෙමින් පවතිනවා. RCEP තුළ නියෝජනය වන ආර්ථිකයන් අතර ලෝකයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන පාරිභෝගික වෙළඳපොළවල් සහ නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථාන කිහිපයක්ම ඇතුළත්. මෙම කලාපය, ආයෝජන, තාක්ෂණික සංවර්ධනය සහ කාර්මික නිෂ්පාදනය සඳහා කේන්ද්‍රස්ථානයක් බවට පත්වෙලා තියෙනවා.  ඉලෙක්ට්‍රොනික උපකරණ, මෝටර් රථ, යන්ත්‍රෝපකරණ, රෙදිපිළි සහ දියුණු නිෂ්පාදන යන අංශවල සැපයුම් දාමයන් වැඩි වැඩියෙන් ආසියානු ආර්ථිකයන් පුරා විහිදෙනවා. ශ්‍රී ලංකාව සඳහා, මෙම මාරුව අවස්ථාවක් වගේම අවදානමක් කියන දෙකම ඇති කරනවා. අවස්ථාව පවතින්නේ වේගයෙන් ප්‍රසාරණය වන වෙළඳපොළවල් සහ ආයෝජන ප්‍රවාහයන් වෙත ප්‍රවේශය ලබා ගැනීම තුළයි. අවදානම පවතින්නේ අසල්වැසි රටවල් කලාපීය නිෂ්පාදන ජාලවලට වඩාත් ගැඹුරින් ඒකාබද්ධ වන අතරතුර අපි රටක් විදිහට ඊට සම්බන්ධ නොදී ඉන් මිදී සිටීමෙනුයි. ගෝලීය වෙළඳ රටා පරිණාමය වන විට, මෙම ජාලවලට සහභාගී වන රටවල්වලට වැඩි ආයෝජන සහ අපනයන අවස්ථාවලින් ප්‍රතිලාභ ලබන්න පුළුවන්. ඔවුන්ගෙන් පිටත සිටින අය වැඩි වැඩියෙන් කොන් කරනු ලැබිය හැකිය.  

RCEP ගිවිසුමට සම්බන්ධ වනවා නම් ඉන් පෙර කළ යුතු දේ 

පසුගිය සති කීපය පුරාවට ශ්‍රී ලංකාව RCEP ගිවිසුමට සම්බන්ධ වීම ගැන කතාබහ ඇති වුණා. ඊට සම්බන්ධ වීම හුදකලා ප්‍රතිපත්ති තීරණයක් විදිහට සලකන්න අවශ්‍ය නෑ. ඒ වෙනුවට, RCEP වගේ නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමක් නිසා ශ්‍රී ලංකාව වඩාත් තරඟකාරී ආර්ථිකයක් බවට පත් කිරීම අරමුණු කරගත් පුළුල් ප්‍රතිසංස්කරණ න්‍යාය පත්‍රයක කොටසක් විදිහට සලකන්න පුළුවන්.  

ලංකාව හෙට අනිද්දම RCEPවල සාමාජිකත්වය ගන්නවාද නැද්ද කියන එක නෙවෙයි ප්‍රශ්නය. අපි ඒ ගිවිසුමට සම්බන්ධ වෙනවා නම්, අපේ ආර්ථිකයට සුදුසු සහ වාසි සහගත විදිහට එයින් ප්‍රතිලාභ ලබා ගැනීමයි. ඒ වෙනුවෙන් ලංකාවට ප්‍රතිසංස්කරණ කීපයක් කරන්න සිද්ධ වේවි. ඒ අතරට,  

• රේගු ක්‍රියා පටිපාටි සහ වෙළඳ පහසුකම් පද්ධති නවීකරණය කිරීම.  

• ආයෝජනයට පවතින නියාමන බාධක අඩු කිරීම.  

• ව්‍යාපාර ලියාපදිංචි කිරීමේ සහ බලපත්‍ර ලබා දීමේ ක්‍රියාවලීන් සරල කිරීම.  

• සැපයුම් සහ වරාය කාර්යක්ෂමතාව වැඩි දියුණු කිරීම.  

• කුසලතා සංවර්ධනය සහ ශ්‍රම බලකායේ ඵලදායිතාව ශක්තිමත් කිරීම.  

• ප්‍රතිපත්ති පුරෝකථනය කිරීමේ හැකියාව සහ නියාමන විනිවිදභාවය වැඩි දියුණු කිරීම කියන කාරණා ඇතුලත් වෙනවා. 

මේ කියන ප්‍රතිසංස්කරණවලින් ව්‍යාපාර සඳහා දරන්නට සිදු වන පිරිවැය අඩු වීම, ආයෝජක විශ්වාසය වැඩි දියුණු කිරීම, සහ නිෂ්පාදන හා සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ශ්‍රී ලංකාවේ ආකර්ශනීය බව වැඩි වීම සිද්ධ වෙනවා. හැබැයි මේ ගිවිසුමට එළඹෙනවා කියන තීරණය ගත්තොත්, ලංකාවට ඒ වෙනුවෙන් අපි මේ කියපු වෙනස්කම් ටිකවත් කරන්නම වෙනවා. 

ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුවේ 2025 වාර්ෂික ආර්ථික විවරණය ගැන අපේ විවරණය

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

පසුගිය අප්‍රේල් මාසේ ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් 2025 වාර්ෂික ආර්ථික විවරණය ඉදිරිපත් කර තිබෙනවා. ඒ අනුව අනාවරණය වුණු වැඳගත් කරුණු කීපයක් මේ ලිපියෙන් සංක්ෂිප්තව ඉදිරිපත් කිරීම අපේ අරමුණයි. මේ වාර්තාවට අනුව වැඩි වශයෙන් අවධානය යොමු කරන්නේ පහත කරුණුවලටයි. එනම්,  

1. දළ දේශීය නිෂ්පාදනය (දදේනි) 

2. මූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති ස්ථාවරය 

3. වෙළඳපළ පොලී අනුපාත 

4. බාහිර අංශවල කාර්‍යසාධනය 

5. පුද්ගලික අංශයේ ණය 

6. මතුපිට උද්ධමනය 

7. ෆිස්කල් අංශය 

8. මූල්‍ය අංශය 

1. දළ දේශීය නිෂ්පාදනය (දදේනි) 

2024 සහ 2025 වර්ෂ දෙක සැසඳීමේදී, සැබෑ දදේනි 5% මට්ටමේම රඳවා ගැනීමට සමත් වී ඇත. ඒ අනුව දදේනිට එක් එක් අංශවලින් ලබා දුන් දායකත්වය ප්‍රතිශතාත්මකව ගත් විට, වැඩිම දායකත්වයක් ලබා දී ඇත්තේ 7.8% ලෙස කර්මාන්ත අංශයෙනි. සෙසු අංශ වන කෘෂිකාර්මික අංශය සහ සේවා අංශය, පිළිවෙලින් 1.4% සහ 3.3% ලෙසින් ආර්ථිකයට දායක වී තිබේ.  

දෙවසර තුළ නාමික දදේනියේ වර්ධනයක් සටහන්ව ඇත්තේ 2024 වසරේදී රුපියල් ට්‍රිලියන 30.1 වූ නාමික දදේනි අගය 2025දී රුපියල් ට්‍රිලියන 32.8 ලෙස ඉහළ යාමෙනි. එම අගය ඇ.ඩො. බිලියනවලින් 2024 වසරේදී 99.6 ලෙසත් 2025දී ඇ.ඩො. බිලියන 108.8 ලෙසත් දැක්වේ. තවද 2025 වසරේදී ඒක පුද්ගල දදේනි ඇ.ඩො 5000ක් වන අතර එය 2024 වසරේ අගය වන ඇ.ඩො. 4546ට වඩා සාපේක්ෂව වර්ධනය වීමකි.  

2. මූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති ස්ථාවරය 

2025 වසරේ වැඩි කාලයක් පුරාවට ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව, මධ්‍ය කාලීන මිල ස්ථායිතාව සහතික කරමින් රටේ ආර්ථික ප්‍රකෘතියට සහාය වීම සඳහා සහනදායී මුදල් ප්‍රතිපත්ති ස්ථාවරයක් පවත්වා ගත්තේය. මින් පෙර හඳුන්වා දුන් ප්‍රතිපත්ති අනුපාත අඩු කිරීම් නිසා නිර්මාණය වූ අඩු පොලී අනුපාත පරිසරය, දේශීයආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් උත්තේජනය කිරීමටත්, වෙළඳපොළ විශ්වාසය ශක්තිමත් කිරීමට සහ මූල්‍ය තත්ත්වයන් වැඩිදියුණු කිරීමටත් උපකාරී විය. සැපයුම් පාර්ශ්ව සාධක හේතුවෙන් උද්ධමනය අඩු මට්ටමක පැවතීමත් තාවකාලික අවධමන අවධියකට ඇතුළු වීමත් සිදු වුණා.   

3. වෙළඳපළ පොලී අනුපාත 

2025 වසර තුළ වෙළඳපොළ පොලී අනුපාත සාමාන්‍යයෙන් පහළ යාමේ ප්‍රවණතාවක් පැවති අතර එමඟින් පෙන්නුම් කරන්නේ ලිහිල් මුදල් ප්‍රතිපත්ති ස්ථාවරය සහ වැඩිදියුණු වූ සාර්ව ආර්ථික තත්ත්වයයි. කෙටිකාලීන මුදල් වෙළඳපොළ අනුපාත, එක්දින ප්‍රතිපත්ති පොලී අනුපාතය සමඟ පුළුල් ලෙස සමපාත වූ අතර, වාණිජ බැංකුවල ණය සහ තැන්පතු අනුපාත ක්‍රමයෙන් පහත වැටුණි. වසරේ අවසාන භාගයේදී, දේශීය මුදල් වෙළඳපොළේ ද්‍රවශීලතා අතිරික්තයක් පැවතීම නිසා එම අතිරික්ත ද්‍රවශීලතාවය අවශෝෂණය කර ගැනීමට සහ කෙටි කාලීන පොලී අනුපාතවල ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම වෙනුවෙන් මහ බැංකුව විසින් ප්‍රති විකුණුම් වෙන්දේසි පැවැත්වීමට පෙළඹුණි.  

මූලාශ්‍රය : වාර්ෂික ආර්ථික විවරණය , ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව (2025) 

4. බාහිර අංශවල කාර්‍යසාධනය  

මේ සම්බන්ධයෙන් වඩාත්ම කැපී පෙනෙන කරුණ වන්නේ වෙළඳ ශේෂයේ හිඟය පුළුල් වී තිබීමයි. 2024 වසරේදී ඇ.ඩො. බිලියන 6.1 වූ වෙළඳ ශේෂ හිඟය, 2025 වසර වන විට ඇ.ඩො. බිලියන 7.9 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබේ. රටට විදේශ විනිමය සපයන ප්‍රධාන මාර්ගයක් වන සංචාරක කර්මාන්තය 2024 වසරදී මෙන්ම 2025 වසරේදී වර්ධනයක් වාර්තා කර ඇත්තේ සංචාරක පැමිණීම් මිලියන 2.06 සිට 2.36 ලෙසිනි. තවද විදේශයන්හි සේවය කරන ශ්‍රමිකයන් විසින් මෙරටට එවනු ලබන විදේශ ප්‍රේෂණවල සැලකිව යුතු වර්ධනයක් වාර්තා කර ඇත්තේ 2024 වසරේදී ඇ.ඩො. බිලියන 6.6 සිට 2025 වසරේදී ඇ.ඩො. බිලියන 8.1 දක්වා වර්ධනය වීමෙනි.  

2024 වසරේදී ඇ.ඩො. බිලියන 6.1 වූ දළ නිල සංචිත 2025දී ඇ.ඩො. බිලියන 6.8 දක්වා වර්ධනය විය. ශ්‍රී ලංකා රුපියලේ හැසිරීම 2024 වසරට සාපේක්ෂව 2025 වසරේ පෙන්වන්නේ පසුබෑමකි. එනම් 2024 වසරේ ඇමරිකානු ඩොලරයක් සඳහා ශ්‍රී ලංකන් රුපියල් 292.58ක අගයයක් වාර්තා වූ අතර 2025දී එම අගය ඩොලරයක් සඳහා රුපියල් 309.99 ලෙස සටහන් විය. ඒ අනුව 2024 වසරේදී රුපියල ඊට පෙර වසරට සාපේක්ෂව 10.7% අගයකින් අධිප්‍රමාණය වී තිබූ අතර 2025දී එය 5.6% අවප්‍රමාණය වී තිබේ. සාධනීය කරුණක් ලෙස 2025 වසරේදී ජංගම ගිණුමේ අතිරික්තය ඉහළ යාම සැලකිය හැකිය. ඒ ඇ.ඩො. බිලියන 1.2 සිට 1.7 දක්වා වැඩිවීමකි.  

5. පුද්ගලික අංශයේ ණය 

2025දී පෞද්ගලික අංශයට ලබා දුන් ණය සැලකිය යුතු ප්‍රසාරණයක් වාර්තා කළ අතර, එයට අඩු පොලී අනුපාත, වැඩිදියුණු කළ ව්‍යාපාරික මනෝභාවය සහ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් ක්‍රමයෙන් යථා තත්ත්වයට පත්වීම හේතු විය. වාර්ෂික ආර්ථික සමාලෝචනයට අනුව, බලපත්‍රලාභී වාණිජ බැංකු විසින් පෞද්ගලික අංශයට ලබා දුන් ණය වසර තුළ රුපියල් ට්‍රිලියන 2.1 කින් පමණ වැඩි වූ අතර එය වාර්තාගත ඉහළම වාර්ෂික ප්‍රසාරණය සනිටුහන් කළේය. ආනයන සීමාවන් ලිහිල් කිරීමෙන් පසු වාහන ආනයනය ඇතුළුව මූල්‍යකරණය සඳහා ඇති ඉල්ලුම ඉහළ යාම හේතුවෙන්, විශේෂයෙන් 2025 මැද භාගයෙන් පසු පෞද්ගලික අංශයේ ණය වර්ධනය වේගවත් විය. මූල්‍ය ඒකාබද්ධතාවය හේතුවෙන් රජයේ ණය ගැනීමේ අවශ්‍යතා ලිහිල් කිරීම මඟින් ව්‍යාපාර සහ කුටුම්භ සඳහා ණය දීම පුළුල් කිරීමට බැංකුවලට වැඩි ඉඩක් නිර්මාණය විය. 

6. මතුපිට උද්ධමනය 

2025 වසරේ උද්ධමනය පාලිත තත්ත්වයක පැවතුණි. ගෙවී ගිය අර්බුද සමයන්හි පාලනයෙන් තොරව ඉතාමත් ඉක්මණින් උච්ච්ජාවචනය වූ උද්ධමනය 2023 සහ 2024 කාලවලදී නිවැරදි ප්‍රතිපත්ති නිසා අඩු මට්ටමකට ගෙන ඒමට හැකි විය. 2024 වසර අග භාගය වන විට සෘණ අගයයක් කරා ගිය උද්ධමනය 2025 අගෝස්තු මාසය පමණ වන තුරුම එම මට්ටමේ පැවතුණි. ඉලක්කගත 5%ක උද්ධමන අනුපාතිකය පවත්වාගෙන යාම ආනයනික භාණ්ඩවල මිල ගණන් අඛණ්ඩව  සහ අනපේක්ෂිතව ඉහළ  යාම, රුපියල බාල්දු වීම යන කරුණු මත අභියෝගාත්මක වී තිබේ.    

7. ෆිස්කල් අංශය 

අයවැය හිඟය දදේනියේ ප්‍රතිශතයක් ලෙස 2024 වසරේදී 6.8% මට්ටමකත් 2025දී 2.3% මට්ටමේත් පැවතිණි. ඒ අනුව අයවැය හිඟය සැලකිව යුතු මට්ටමකින් අඩු වීමක් වාර්තා වී තිබේ. ප්‍රාථමික ශේෂය අඛණ්ඩව තුන්වන වසරටත් අතිරික්තයක් වාර්තා කළ අතර ශක්තිමත් වූ සාර්ව ආර්ථික තත්ත්වයන් මධ්‍යයේ මූල්‍ය අංශයේ කාර්ය සාධනය වැඩිදියුණු විය. 2024 වසරේදී ප්‍රාථමික ශේෂය දදේනියෙන් 2.2%ක් වූ අතර 2025දී 5.4% දක්වා ඉහළ නංවා ගෙන තිබේ. තවද 2024 වසරේදී දදේනියෙන් 13.6% වූ රජයේ ආදායම 2025 වන විට 16.7% දක්වා ඉහළ නංවා ගැනීමට හැකි විය. මධ්‍යම රජයේ ණය ප්‍රතිශතාත්මකව සුළු අඩු වීමක්ද වාර්තා වේ. ඒ අනුව 2024දී දදේනියෙන් 95.5% වූ මධ්‍යම රජයේ ණය 2025දී 91.6% දක්වා අඩු වී තිබේ.  

8. මූල්‍ය අංශය 

ශක්තිමත් වන සාර්ව ආර්ථික තත්ත්වයන් සහ අඛණ්ඩ ආර්ථික ස්ථායීකරණ උත්සාහයන් මධ්‍යයේ 2025 වසර තුළ මූල්‍ය අංශය වැඩිදියුණු වූ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් පෙන්නුම් කළේය. අර්බුදකාරී වසරවලට සාපේක්ෂව වඩා හොඳ ද්‍රවශීලතා තත්ත්වයන්, අඩු මූල්‍ය ආතතිය සහ ශක්තිමත් වෙළඳපල විශ්වාසය සමඟ බැංකු අංශයේ තත්ත්වයන් වැඩිදියුණු විය. ස්වෛරී අවදානම මධ්‍යස්ථ වීම සහ බාහිර ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමේ ප්‍රගතිය මූල්‍ය වෙළඳපොළවල ස්ථාවරත්වයට තවදුරටත් සහය විය. මේ අතර, ණය වර්ධනයට සහ ආර්ථික ප්‍රකෘතියට සහාය වන අතරම පද්ධතිමය ස්ථාවරත්වය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා මූල්‍ය අංශයේ අධීක්ෂණය සහ ද්‍රවශීලතා කළමනාකරණ මෙහෙයුම් ශක්තිමත් කිරීම මහ බැංකුව අඛණ්ඩව සිදු කළේය. සමස්තයක් වශයෙන්, ගෝලීය අවිනිශ්චිතතාවයන් සහ දේශීය ව්‍යුහාත්මක අභියෝග මධ්‍යයේ පවා මූල්‍ය පද්ධතිය ක්‍රමයෙන් සාමාන්‍යකරණය වීමේ සලකුණු පෙන්නුම් කළේය. 

සාරාංශය 

සමස්තයක් වශයෙන් ගත් විට, 2025 මහ බැංකුවේ වාර්ෂික ආර්ථික සමාලෝචනය, මෑත වසරවල අත්විඳින ලද දැඩි සාර්ව ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසු ක්‍රමයෙන් ස්ථාවර වන ශ්‍රී ලංකා ආර්ථිකයක චිත්‍රයක් ඉදිරිපත් කරයි. වැඩිදියුණු කළ මූල්‍ය කාර්ය සාධනය, සහනදායී මුදල් තත්ත්වයන්, ශක්තිමත් බාහිර අංශ දර්ශක සහ පෞද්ගලික අංශයේ ණය නැවත පණ ගැන්වීම සාමූහිකව අඛණ්ඩ යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ ක්‍රියාවලියට සහාය විය. ගෝලීය අවිනිශ්චිතතාව, උද්ධමන අවදානම් සහ බාහිර අවදානම් වැනි අභියෝග තවමත් පවතින අතර, 2025 තුළ ආර්ථිකය කැපී පෙනෙන ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් පෙන්නුම් කළේය. දිගුකාලීනව ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික වර්ධනය පවත්වා ගැනීමට සහ දිගුකාලීන සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සහතික කිරීමට අඛණ්ඩ ප්‍රතිපත්ති විනය, මූල්‍ය අංශයේ ස්ථාවරත්වය සහ ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ අත්‍යවශ්‍ය වනු ඇතැයි යන්න මෙම සමාලෝචනයේ යෝජනාවයි. 

ප්‍රතිපත්තියෙන් පැන නඟින දුප්පත්කම

සන්ඩේ ටයිම්ස් පුවත්පතේ පළවූ මෙම ලිපිය කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ සම්මානිත මහාචාර්‍ය, සිරිමල් අබේරත්න විසින් සම්පාදිතය. පරිවර්තනය දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි.  

Image by KasunChamara from Pixabay

2000 සියවස ආරම්භ වනවාත් සමඟම සෑම ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගෙන් හතර දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුම ජීවත් වූයේ නිල දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින්. මේ අගය ක්‍රමයෙන් අඩුවෙමින් පැවතුනත්, අවුරුදු 25 ගත වී ඇති තැනදි අපි නැවත වතාවක් ආරම්භක ස්ථානයටම ඇවිත්. දැන් ආයෙමත් ලංකාවේ ජනගහනයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ දුප්පතුන් කාණ්ඩයට ගැනෙනවා.   

ඇත්ත වශයෙන්ම, යළිත් වතාවක් රට තුළ හදිසියේම වගේ දුප්පත්කම හිස එසවීමට බලපාන කම්පන මාලාවක් ඇති වුණා. කොහොම වුණත්, ඒ තුළ ඇති ප්‍රතිපත්ති මත පදනම් වූ කොටස ඉස්මතු කිරීම සුදුසුයි කියා මම සිතුවා. මෙතනදි ප්‍රතිපත්ති දිශාවන්වල වෙනස්කම් නිසා දුප්පත්කම අඩු කිරීම සහ සමාජ ආරක්ෂාව යන අංශ දෙකටම ක්ෂණික ප්‍රතිපත්තිමය ඇඟවුම් ඇති කළ හැකි බව තේරුම් ගැනීම වැදගත්.  

ශ්‍රී ලංකාවේ දුප්පත්කම දිගින් දිගටම පැවතීම දෛවයේ අහම්බයක් නෙවෙයි; ඊට බලපාන ප්‍රබලතම හේතු ලෙස දැක්විය හැක්කේ, මේ රටේ ජීවිතය දුප්පතුන්ට ක්‍රමානුකූලව මිල අධික එකක් බවටත්, ආරක්ෂිතව දිවි ගෙවන සුළුතරයකට පමණක් ලැබෙන සුවපහසුවත් සහතික කරන ප්‍රතිපත්තිමය තේරීම් මගිනි.   

මිල අධික මූලික අවශ්‍යතා   

පසුගිය සතියේ අපි සාකච්ඡා කරපු පැරා තීරු බදු ක්‍රමයෙන් ඉවත් කිරීම පිළිබඳ සාකච්ඡාව මත පදනම් වුණොත්, ශ්‍රී ලංකාවේ දුප්පත්කම කියන්නේ නිකම්ම නිකම් වෙළඳපොලේ ‘අසාර්ථක වීම’ විතරක් නෙවෙයි. මූලික භාණ්ඩවල පිරිවැය වැඩි කිරීමට හේතු වන ආනයන සීමා කිරීම්, පැරා තීරු බදු සහ දේශීය බදු වැනි ප්‍රතිපත්ති නිසා බොහෝ දෙනෙක්ට යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් ගත කිරීමට අපහසු තත්ත්වයක් ඇති වෙලා තියෙනවා. 

Image by stevepb from Pixabay

ආහාර ද්‍රව්‍යවල ඉඳලා ගොඩනැගිලි අමුද්‍රව්‍ය දක්වා පුළුල් පරාසයක පැතිරුණු භාණ්ඩ සලකා බැලුවොත්, ආරක්ෂණවාදී ප්‍රතිපත්තිවලින් සිද්ධ වෙන්නේ විවෘත තරඟකාරිත්වයට මඟ ඇහිරීමක් වගේම වඩා වැඩි මිල ගණන්වලට භාණ්ඩ හා සේවා අලෙවිවීමක්. මූලික අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම වෙනුවෙන් තමන්ගේ ආදායමෙන් වැඩි කොටසක් වැය කරන කුටුම්භවලට මේ කියන මිල වැඩිවීම්වලින් ඇති වන බලපෑම දැනෙනවා වැඩියි.   

ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගෙන් හතරෙන් තුනකට වැඩි (75%) පිරිසක් තවමත් ජීවත් වන්නේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල; රටේ දුප්පත් ජනතාවගෙන් පහෙන් හතරකට වඩා (80%) ජීවත් වෙන්නෙත් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල. ඒ ඇරුණාම ශ්‍රී ලංකා ශ්‍රම බලකායෙන් හතරෙන් එකක් (25%) ජීවිකාව සරි කරගන්නේ කෘෂිකර්මාන්තයෙන්. සමස්තයක් විදිහට ගත්තම, මේ සංඛ්‍යා දත්තවලින් තහවුරු වෙන්නේ රටේ දුප්පතුන්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් බොහෝ දුරට අඩු ඵලදායි කෘෂිකර්මාන්තය මත යැපෙමින් ජීවත් වනවා කියන කාරණය.  

ආහාර, ඇඳුම් පැළඳුම්, ඉදිකිරීම් ද්‍රව්‍ය සහ සරල නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ වෙනුවෙන් දුප්පතුන්ට දිගින් දිගටම ඉහළ මිල ගණන් ගෙවන්න සිද්ධ වුණාම ලැබෙන ප්‍රතිඵලය වෙන්නේ දුෂ්කරතා විතරක් නෙවෙයි ජීවන මට්ටම් පහළ වැටිලා ඉතාමත් අවම ග්‍රාමීය පහසුකම් යටතේ විතරක්  ජීවත් වෙන්න සිදු වීමයි.    

මිල අධික ආහාර, මිල අධික නවාතැන්   

සෙස් බද්ද, වරාය සහ ගුවන්තොටුපළ බද්ද, විශේෂ වෙළඳ භාණ්ඩ බද්ද සහ වැට් බදු වැනි බදුවලින් සමන්විත ආහාර ආනයනය සඳහා පනවා ඇති ආරක්ෂණ බදු නිසා දිගු කලක් තිස්සේ සහල්, අර්තාපල්, ළූණු, කිරි නිෂ්පාදන, කුකුළු මස් සහ ධාන්‍ය වර්ග වැනි ප්‍රධාන ද්‍රව්‍යවල මිල ඒවායේ සැබෑ මිල ගණන්වලට වඩා වැඩියෙන් තීරණය වෙලා තියෙනවා. නමුත් විවෘත ආර්ථිකයක් සහිත පාලන තන්ත්‍රයක් යටතේ මේ මිල ගණන් පවතින්නේ ඊට වඩා අඩු මිල ගණන් ලෙසයි.  

Photo by Towfiqu barbhuiya on Unsplash

මූලික ආහාර ද්‍රව්‍යවල මිල ගණන් ඉහළ යාම නිසා දුප්පත් පවුල්වලට එම මිල අධික මූලික ආහාර වෙනුවට වෙනත් විකල්ප නැහැ. මේ නිසා මිල ගණන් ඉහළ යද්දි සිද්ධ වෙන්නේ, ඔවුන් ගන්නා ආහාර ප්‍රමාණය අඩු කිරීම, ගුණත්වයෙන් හා පෝෂණයෙන් අඩු ආහාර වෙත යොමු වීම වගේ දේවල්. මෑත කාලීන සමීක්ෂණවලින් සොයා ගෙන තියෙනවා ආහාර ද්‍රව්‍යවල මිල ගණන් ඉහළ යාම නිසා කුටුම්භ  ආහාර වේල් මඟ හැරීම, ලාභදායී ආහාර විකල්ප වෙත යොමු වීම වගේම බොහෝ අවස්ථාවල වැඩිහිටියන් දරුවන්ට කෑම බීම සපයලා තමන් නිරාහාරව ඉන්න පෙළඹෙනවා. මේ කෙටි කාලීනව ඇති කර ගත් හැඩ ගැසීමක්වත් ගැලපීමක්වත් නෙවේ. මේ නිසා කාලයත් එක්ක රට තුළ මන්දපෝෂණය, වර්ධනය දුර්වල වීම සහ ජනතාවගේ සෞඛ්‍යයට හා ඵලදායිතාවයට දිගු කාලීනව හානිකර වන බරපතල ගැටළු රැසක් ඇති කරනවා. 

Photo by John Moeses Bauan on Unsplash

නිවාස හෝ නවාතැන් සම්බන්ධයෙනුත් තියෙන්නේ මීට සමාන ගැටළුවක්. කොළඹ ප්‍රදේශයේ කාමර තුනක සරල මහල් නිවාසයක මිල සැලකුවොත් සාපේක්ෂව හොඳින් වැටුප් ලබන විධායක ශ්‍රේණියේ වෘත්තිකයෙකුට ලැබෙන වසර 25ක පමණ ආදායමක් ඒ වෙනුවෙන් වැය කරන්න සිද්ධ වෙනවා. ඒ කියන්නේ දැනටමත් හරි හමන් නිවසක් ලබා ගැනීම කියන්නේ ඉහළ මධ්‍යම පන්තියට ළඟා වෙන්න බැරි කාරණයක්. අඩු ආදායම්ලාභීන් සම්බන්ධයෙන් ඒ තත්ත්වය ළඟා කරගන්නම බැරි නිවාස සිහිනයක් වෙනවා. 

ආනයනික සිමෙන්ති, වානේ, ටයිල්, සවිකිරීම් සහ යන්ත්‍රෝපකරණ සඳහා පනවන තීරුබදු සහ පැරා තීරුබදු නිසා ඉදිකිරීම් පිරිවැය අඛණ්ඩව ඉහළ යමින් එහි උද්ධමනයක් ඇති වෙනවා වගේම පසුකාලීනව ඒවා කුලී සහ නිවාස මිල ගණන් ඉහළ යාම දක්වා බලපානවා.   

නගරයේ කඩිනමින් ඉදිවන සුඛෝපභෝගී මහල් නිවාස මිලට ගන්නේ ධනවතුන්, ඩයස්පෝරා සාමාජිකයන් සහ විදේශිකයන් කියන කොටස්. ඔවුන් ඒවා මිලට ගන්නේ බොහෝ දුරට නිවසක් විදිහට පදිංචි වෙන්න නෙවෙයි, අනාගතයේ ප්‍රතිලාභ ලැබෙන ආයෝජනයක් විදිහට. නමුත් මෙම ඉහළ මට්ටමේ දේපල ලාභදායී ආයෝජන බවට පත් කරන එම ප්‍රතිපත්තිය සහ බදු ව්‍යුහය නිසා සාමාන්‍ය සේවකයින්ට මූලික නාගරික නිවාස පවා මිලදී ගැනීමට අපහසු මිල අධික ඒවා බවට කරනවා.  

අන්තිම අඩියට වැටිලා    

නාගරික ජීවිතය දැරිය නොහැකි තරම් මිල අධික වුණාම, දුප්පතුන්ට දුර බැහැර ගම්දනව්වල ජීවත් වෙන්න සිද්ධ වෙනවා. ඒ ප්‍රදේශවල ජීවන අරගලය විතරක් නෙවෙයි වන අලින්, දිවියන් වැනි සතුන්ගෙන් පවා දිවි රැකගන්න සිදු වෙනවා.      

දශක ගණනාවක වර්ධනයක් තිබියදී වුණත්, ලංකාව සමාන ආදායම් මට්ටම්වල රටවලට වඩා බොහෝ පසුපසින් ඉන්න නිසාත් නාගරීකරණය වීමේ ගැටළු නිසාත් ශ්‍රී ලංකාවේ ජනගහනයෙන් බහුතරයක් තවමත් ජීවත් වෙන්නේ ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවලයි.     

Photo by Sven on Unsplash

ඒකට හේතුව මිනිසුන් ග්‍රාමීය හුදකලාවට ආදරය කරන නිසා නෙවේ; ඉඩම්, නිවාස සහ සේවාවල අධික මිල නිසා ඔවුන්ට නගරයට ගිහින් ජීවත් වෙන්න තියෙන අවකාශයට දොර අගුළු වැටිලා. කොහොම වුණත්, දුර බැහැර ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙනවා කියන්නෙම විධිමත් අංශයේ රැකියා, නවීන සේවා සහ විවිධාංගීකරණය වූ ආදායම් මාර්ග සඳහා තියෙන ප්‍රවේශය සීමා වෙනවා කියන එකයි. කර්මාන්ත හා සේවා අංශවලට යොමු වී සිටින තරුණ-තරුණියන් කුඩා පරිමාණ කෘෂිකර්මාන්තයට හෝ අවිධිමත් රැකියාවලට සම්බන්ධ වෙලා සිටින නිසා ඔවුන්ට ලැබෙන්නේ අඩු වැටුප්. ඒ වගේම ඒ ඒ කාලයට ඇති වන සෘතුමය අස්ථාවරත්වයට මුහුණ දෙන්නත් ඔවුන්ට සිද්ධ වෙනවා.  

කාර්මිකකරණය මඟ හැරීයාම  

ඔබ ජීවත් වන ස්ථානය තමයි අවසානයේදි ඔබේ ජීවිතයේ ඇති අවස්ථා ගැන තීරණය කරන්නේ. ඒ සඳහා රජයේ ප්‍රතිපත්ති විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කරනවා. බදු සහ වෙළඳ නීති වැනි ප්‍රතිපත්ති නිසා නගරයක ගෙවන ජීවිතය මිල අධික එකක් බවට පත් වෙද්දි, දුප්පත් ජනතාව වඩා හොඳ රැකියා සහ අවස්ථා ඇති ස්ථානවලට යාම අවහිර වෙනවා. 

එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, දුප්පත් දුෂ්කර ගැමි ප්‍රදේශවල උපන් අය බොහෝ විට අඩු වැටුප් සහිත, අඩු ඵලදායි රැකියාවල රැඳී සිටිනවා. වෙනත් විදිහකින් කිව්වොත්, වර්ධනය වන ආර්ථික මධ්‍යස්ථානවලින් ඈත්ව සිටිනවා. ඔවුන්ගේ දරුවන් පවා ඒ සීමාවන්ටම මුහුණ දෙන්න තියෙන ඉඩකඩ වැඩියි. 

ශ්‍රී ලංකාවේ නොනැසී පවතින ග්‍රාමීය දරිද්‍රතාව, මන්දගාමී කාර්මිකකරණය සහ නාගරික රැකියා උත්පාදනය අතින් පවතින දුර්වලතා සමඟ සමීප සම්බන්ධතාවක් පෙන්වනවා. කෘෂිකර්මාන්තය ශ්‍රම බලකායෙන් හතරෙන් එකක් පමණ සේවයේ යොදවන අංශය වුණත් එයින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට ලබා දෙන දායකත්වය ඉතා කුඩා කොටසකට සීමා වෙනවා. මේ නිසා කාර්‍යක්ෂමතාව සහ ඵලදායිතාව අඩු මට්ටමක තියෙන්නේ. එමඟින් මිලියන සංඛ්‍යාත කම්කරුවන්ට ලැබෙන්නේ ඉතාමත් අඩු ආදායම්.   

ඒ විතරක් නෙවෙයි. කර්මාන්ත සහ නවීන සේවාවන් ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල තියෙන එලදායී භාවිතයකට ලක් නොවූ අතිරික්ත ශ්‍රමය අවශෝෂණය කර ගැනීමට තරම් වේගයෙන් හෝ පුළුල් ලෙස ව්‍යාප්ත වෙලා නෑ.  බොහෝ විට ‘දේශීය නිෂ්පාදකයා නඟා සිටුවීමේ’ නාමයෙන් ආරක්ෂණවාදී ප්‍රතිපත්ති සාධාරණීකරණය කරලා ක්‍රියාත්මක කළත් වර්ධනය වීමේ හැකියාව තියෙන, අපනයනය කිරීමට සහ රැකියා නිර්මාණය කිරීමට හැකි තරඟකාරී කර්මාන්ත නඟා සිටුවීම වෙනුවෙන් ඒ තරම් දෙයක් කරලා නෑ.    

ඒ වෙනුවට, ඔවුන් කරන්නේ කුඩා දේශීය වෙළඳපලවල් තරඟකාරිත්වයෙන් ආරක්ෂා කරන එකයි. මේකෙන් සිද්ධ වෙන්නේ ඵලදායිතාව වැඩි කරගෙන ලාභ ලබනවාට වඩා සමාගම්වලට වෙළඳපළේ ඇති වන භාණ්ඩ හා සේවාවල හිඟයෙන් ලාභ ලැබීමට දිරිමත් කිරීමක්.  

යන්ත්‍රෝපකරණ, අමුද්‍රව්‍ය සහ අතරමැදි යෙදවුම් ආනයනය කිරීමේදී වැඩි වැඩියෙන් බදු අය කරන විට, ආයෝජනය කිරීම, නවෝත්පාදනය කිරීම සහ පරිමාණය වැඩි කිරීම කියන දේවල් වෙනුවෙන් වැය වන වියදම වැඩි වෙනවා. ඒකේ ප්‍රතිඵලය පුරෝකථනය කරන්න පුළුවන්: කර්මාන්තශාලා ප්‍රමාණය ඉතා අඩු වෙනවා, සේවා මධ්‍යස්ථාන ප්‍රමාණය ඉතාමත් අඩු වෙනවා. මේ නිසාම යැපුම් කෘෂිකර්මාන්තයේ හෝ අවිධිමත් රැකියාවල නිරත වී එම අංශවලින් වෙනත් අංශයක රැකියාවක් කිරීමේ හැකියාවක් නැතිව කෘෂිකර්මාන්තයේම සිරවී සිටින තරුණ තරුණියන්ගේ ප්‍රමාණය එන්න එන්නම වැඩි වෙනවා.  

ආරක්ෂණය ලබා දෙන්නේ කාටද?     

ඉහළ ආනයන පාලනයන්, පැරා-තීරුබදු සහ බලපත්‍ර අවශ්‍යතාවන් බොහෝ විට පෙන්වන්නේ ‘ගොවීන් ආරක්ෂා කිරීම’ හෝ ‘දේශීය කර්මාන්ත සුරැකීම’ වෙනුවෙන් ගනු ලබන ක්‍රියාමාර්ග විදිහටයි. ප්‍රායෝගික තත්ත්වයේදී මොවුන් සීමිත තරඟකාරිත්වය සහ විනිවිදභාවයකින් තොර තීරණ ගැනීම මත තමන්ගේ සමෘද්ධිය හෝ දියුණුව ළඟා කරගන්නා වෙළඳුන්, දේශපාලනික සම්බන්ධතා ඇති ව්‍යාපාරික කණ්ඩායම් සහ සමාජ - දේශපාලනික පරිසරයන්ගෙන් වාසි ලබන්නන්ගෙන් වගේ ඉතාමත් සීමිත වෙළඳ ප්‍රජාවක්  ආරක්ෂා කරමින් ඔවුන්ව පොහොසත් කරලා තියෙනවා.   

මෝටර් වාහනවල සිට කුකුළු ආහාර දක්වා, ළූණු සහ අර්තාපල් සිට ඉදිකිරීම් ද්‍රව්‍ය දක්වා, බදු සහ කෝටාවල ඇති වන හදිසි වෙනස්කම් නිසා නියම වේලාවට නිවැරදි තොග රැස් කරගෙන සිටින හෝ බලපත්‍ර ඇති අයට අනපේක්ෂිත ලාභ නැවත නැවතත් ලැබිලා තියෙනවා.  

මේ අතර, මිලියන 22ක පාරිභෝගිකයින් ඉහළ මිල ගණන් ගෙවමින් අදාළ පිරිවැය ගෙවලා තියෙනවා. ඒ මිලියන 22 ඇතුලේ දුප්පත්, දුප්පත් වෙන්න ආසන්න මට්ටමක ඉන්න අය එහෙමත් නැත්නම්, තවත් එක ආර්ථික කම්පනයකින් දුප්පත්කමට වැටෙන පිරිසක් ඉන්නවා.     

ජ්‍යෙෂ්ඨ නිලධාරියෙක් වතාවක් මේ තර්කය පැහැදිලිවම තේරුම් ගත්තා: ඔහු කිව්වා මේ ප්‍රතිපත්තිය භාවිත කරන්නේ දේශීයව ක්‍රියාත්මක වන පවුල් ව්‍යාපාර කීපයක් ආරක්ෂා කර ගන්න කියලා. ඒ වෙනුවෙන් රටේ මුළු ජනගහනයම වන්දි ගෙවන්න ඕන තත්තවයකුයි තියෙන්නේ.   

ආරක්ෂණවාදයේ දේශපාලන ආර්ථිකය කියන්නේ මෙන්න මේකට: සමාජයේ ඉහළින්ම ඉන්න ප්‍රතිලාභීන්ගේ එකමුතුවක් පවත්වා ගෙන යන අතරේ සමාජ ස්ථරයේ පහළින්ම ඉන්න කොටසට තේරීම් සහ විකල්ප ඉතාමත් අඩු නිසා මිල අධික පරිභෝජනයට යටත් වෙන්න සිද්ධ වෙලා තියෙනවා.  

අපි වෙළඳපළ විවෘත කළොත් මොකද වෙන්නේ?     

Image by Pexels from Pixabay

දැන් මේ තත්ත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතිවිරුද්ධ අන්තයට හරවලා හිතලා බලන්න. අමතර ආනයන බදු සහ සීමාවන් ක්‍රමයෙන් ඉවත් කළොත්, ආහාර, ඇඳුම් පැළඳුම් සහ ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය වගේ එදිනෙදා අවශ්‍ය වන භාණ්ඩ පාරිභෝගිකයන්ට ලාභදායී මිලකට ගන්න පුළුවන්. තමන්ගේ ආදායමෙන් වැඩි කොටසක් මූලික අවශ්‍යතා වෙනුවෙන් වියදම් කරන පුද්ගලයින්ට, විශේෂයෙන් දුප්පතුන්ට සහ පහළ මධ්‍යම පන්තියට මේ වෙනස උදව්වක්.  

අඩු ආනයන බදු මඟින් ගොවීන්ට, කුඩා ව්‍යාපාරවලට සහ සේවා සපයන්නන්ට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍ය ලබා ගැනීමට හැකිවීමත් ලාභදායී  තත්ත්වයක්. මේ ක්‍රමය අනුගමනය කළොත් විදේශීය තරඟකාරිත්වයෙන් ආරක්ෂා වෙවී හැංගි හැංගි ඉන්නවට වඩා හොඳින් තරඟ කිරීමේ හැකියාව වර්ධනය කර ගන්න පුළුවන්. කාලයත් එක්ක, වෙනත් රටවල් එක්ක විවෘතව ගනුදෙනු නොකරන සංවෘත දේශීය වෙළඳපොළක පහසුවෙන් ලාභ ලබන ව්‍යාපාරයක මට්ටමේ ඉඳලා විශාල කලාපීය සහ ගෝලීය වෙළඳපොළවල තරඟකාරීව කටයුතු කරන තැනට පත් වෙන්න පුළුවන්. 

රජයේ ආදායම ගැන කියන්න පුළුවන් මොකක්ද? වෙළඳ බදු වර්තමානයේ මූල්‍ය ලැබීම්වලින් සැලකිය යුතු කොටසකට දායක වෙනවා වුණත් රජයට ආදායම් ලබා ගන්න තියෙන වඩාත්ම විකෘති සහ ප්‍රතිගාමී උපකරණය තමයි ඒක.     

ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය බදු පදනම වඩා හොඳ ආදායම් බදු, ආයතනික බදු සහ පරිභෝජන බදු පරිපාලනය හරහා ටිකෙන් ටික පුළුල් කරද්දි, ආහාර සහ නවාතැන් මත දැරිය නොහැකි තරම් බදු පනවන්නේ නැතිව රජයට ආදායම් පවත්වා ගැනීමට හෝ ආදායම් ඉහළ නංවාගන්න පුළුවන්.   

වෙනත් රටවල අත්දැකීම්වලින් පෙනී යන්නේ, සංයමයක් ඇතිව අදාළ දේට පමණක් කරන වියදම් සමඟ ඒකාබද්ධව වෙළඳ බදුවලින් කාර්යක්ෂම දේශීය බදු වෙත ක්‍රමයෙන් මාරුවීම, මූල්‍ය සෞඛ්‍යයට සහ පාරිභෝගිකයන්ට අඩු මිල ගණන් යටතේ භාණ්ඩ හා සේවා සැපයීමට රුකුලක් වෙනවා. මේකට බලපාන්නේ කොයිතරම් මට්ටමකින් බදු පනවනවාද කියන එක නෙවෙයි, බදු එකතු කරන්නේ කොහෙන්ද සහ කොහොමද කියන එකයි.  

වඩා වැඳගත් වෙන්නේ මිල ගණන් ආරක්ෂා කිරීම නෙවෙයි ජනතාව ආරක්ෂා කිරීමයි 

ශ්‍රී ලංකාවේ දුප්පත්කම ගැන ගැටලුව බොහෝ විට විස්තර කරන්නේ ආදායම් නොමැතිකම විදිහට. නමුත් සාමාන්‍ය ආර්ථිකවිද්‍යා ඇසින් බැලුවම, මේක ප්‍රතිපත්ති මගින් ඇති කරන ලද මිල ගණන් පිළිබඳ ගැටලුවක් බව පේනවා. ඒකෙන් සිද්ධ වෙන්නේ අවශ්‍යතා සපුරා ගන්න බැරි තරම් ඒවාගේ මිල ගණන් ළඟා විය නොහැකි මට්ටමක රැඳී තිබීම.  

දිගින් දිගටම බදු අය කරමින්, මිනිස්සුන්ට දරන්න බැරි මිලකට ආහාර, නිවාස මිල ඉහළ දමමින් නාගරික රැකියා ලබා ගැනීමේ ප්‍රවේශය සීමා කළොත්, ඒකෙන් සැබෑ නිෂ්පාදනය වැඩි කරලා ආර්ථික වර්ධනය පවත්වා ගැනීමට උපකාර කරනවාට වඩා දුප්පත්කම දිගටම පවත්වාගෙන යන්න හේතු වේවි. 

නමුත් වෙළඳපල විවෘත කරලා අමතර ආනයන බදු අඩු කරනවා නම්, බදු ක්‍රමය වැඩිදියුණු කරලා  නිවාස හා රැකියා වෙනුවෙන් වැඩි වැඩියෙන් ආයෝජනය කරනවා නම්, මිල ගණන් ඉහළ මට්ටමක තබා ගැනීම වෙනුවට ජනතාවට උපකාරයක් කරන්න පුළුවන්. 

ප්‍රශ්නය තියෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට ලිබරල්කරණය කරන්න පුළුවන්ද බැරිද කියන එක නෙවෙයි. ඇත්තම ප්‍රශ්නය වෙන්නේ ආරක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියේ නාමයෙන් දුප්පතුන්ව කුසගින්නෙ තියෙන, ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ජීවත් වෙමින් සහ බැහැර කරන ලද ආකෘතියක් ඇතුලේ කොච්චර කාලයක් දරාගෙන ඉන්න පුළුවන්ද කියන එකයි.  

(මෙම ලිපිය සම්පාදනය කර ඇත්තේ කොළඹ විශ්වවිද්‍යාලයේ සම්මානිත මහාචාර්යවරයෙකු සහ දරිද්‍රතා විශ්ලේෂණ මධ්‍යස්ථානයේ (CEPA) විධායක අධ්‍යක්ෂවරයෙකු වන සිරිමල් අබේරත්න මහතා විසිනි. ඔහුව සම්බන්ධ කර ගැනීමට sirimal@econ.cmb.ac.lk යන ඊ-තැපැල් ලිපිනය හෝ @SirimalAshoka යන ට්විටර් ගිණුම භාවිත කළ හැකිය)  

ට්‍රම්ප් ඊළඟට වහන සමුද්‍ර සන්ධිය මලක්කාවද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

හුඟ දෙනෙක් අහලාවත් තිබුනේ නැති හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය නිසා මේ දවස්වල ලෝකෙ පුරා මිනිස්සුන්ගේ ජීවිතවලට බලපෑමක් වෙලා තියෙනවා. මොකද ඉන්ධන ප්‍රවාහනය කරන ප්‍රධාන මාර්ගයක් විදිහට හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ඉරානය මැදිහත් වෙලා වහපු නිසා බොරතෙල් මිල ගණන් ඉහළ ගියා. ඒ නිසා අපේ කෑම බීම, ඇඳුම් පැළඳුම්, ගමන් බිමන් හැම දෙයකම මිල ගණන් ඉහළ ගියා. කොටින්ම කිව්වොත් ලංකාවේ අපිට ආයෙමත් ඉන්ධන කෝටා ක්‍රමයකට පවා යන්න වුණා. එක්සත් ජාතීන්ගේ වෙළඳාම සහ සංවර්ධනය පිළිබඳ ආයතනය කියලා තියෙනවා මේ අර්බුදය නිසා 2026 වසරේ ලෝකයේ ආර්ථික වර්ධනය 2% දක්වා පහත වැටෙනවා කියලා.  

සමුද්‍ර සන්ධියක් කියන්නේ මොකකටද?

ඉතිං සමුද්‍ර සන්ධි කියන්නේ සාගරයක් හරි මුහුදක් හරි වගේ විශාල ජල මාර්ග දෙකක් එකිනෙක සම්බන්ධ කරන පටු, ස්වාභාවික ජල මාර්ගවලට. සාමාන්‍යයෙන් සමුද්‍ර සන්ධිවලට භූ දේශපාලනික හා උපායමාර්ගික වැදගත්කමක් තියෙනවා. ඒ නිසාම මේවා වැදගත් නැව් මාර්ග සහ සමුද්‍රීය මාර්ග විදිහට පාවිච්චි වෙනවා. වෙනත් විදිහකට කිව්වොත් සමුද්‍ර සන්ධි කියන්නේ ජාත්‍යන්තර වෙළඳාමෙන් එක් එක් රටවල් අතර සම්බන්ධතා ඇති කරගත්තු ලෝකෙක, විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් මෙවලමක්. ඒ වගේ තවත් එක සමුද්‍ර සන්ධියක් තමයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියට වගේම මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය ගැනත් මේ වෙද්දි ඇමරිකාව හරිම උනන්දුයි.

හෝමුස් වගේද මලක්කා?

මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියට මලක්කා කියන නම ලැබුණේ 16 වන සහ 17 වන සියවස්වල මැලේ වෙරළ තීරයේ තිබුණ මෙලාකා /මැලක්කා කියන වෙළඳ වරාය නිසයි. දිගින් කිලෝමීටර් 900ක් වන මේ සමුද්‍ර සන්ධිය ඉන්දියානු සාගරය සහ පැසිෆික් සාගරය සම්බන්ධ කරන මුහුදු මාර්ගයක්. ඊට බටහිරින් තියෙන්නේ ඉන්දුනීසියාවේ සුමාත්‍රා දූපත, නැගෙනහිරින් මැලේසියාව සහ දකුණින් තායිලන්තය. ඒ අනුව මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියේ ප්‍රධාන මායිම් රටවල් වන්නේ මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව, සිංගප්පූරුව සහ තායිලන්තය.   

Image by Peter_Lindenau from Pixabay

මේ සමුද්‍ර සන්ධියේ උතුරු දොරටුවේ ඉඳන් කිලෝමීටර 150ක් විතර දුරින්, ඉන්දියාවේ අන්දමන් සහ නිකොබාර් දූපත් පිහිටලා තියෙන නිසා මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය ඉන්දියාවටත් උපායමාර්ගිකව වැදගත්. මොකද ඉන්දියාවේ වෙළඳාමෙන් සැලකිව යුතු ප්‍රමාණයක් මේ සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරනවා. 

2026 මාර්තු මාසෙ ඇමරිකාව ඉන්දුනීසියාවත් එක්ක අලුත් ගිවිසුමකට එළඹුණා. ඒකෙන් සිද්ධ වෙන්නේ ඇමරිකාවේ හමුදා ගුවන් යානාවලට ඉන්දුනීසියානු ගුවන් අවකාශයට කලින්ට ව්ඩා වැඩි මෙහෙයුම් ප්‍රවේශයක් ලබෙන එකයි. ඒකෙන් මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ඇමරිකාවේ නිරීක්ෂණ කටයුතු සහ පාලනය වැඩි දියුණු කරන්න පුළුවන්.  

ඒත් ඇයි ඇමරිකාව මේ වගේ ගිවිසුමක් ගැහුවේ?

ඒක තේරුම් ගන්න නම් මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ වැඳගත්කම අපි තේරුම් ගන්න ඕන. මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ තියෙන විශේෂත්වය ගැන කතා කළොත්, මේක ලෝකේ තියෙන දෙවන කාර්යබහුලම තෙල් මාර්ගය කියලත් කියනවා. පළමු තැන ගන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය. මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ අඩුම පළලක් සහිත තැන කි.මී. 3යි. මුහුදු බොරතෙල්වලින් සියයට 22% - 29% අතර ප්‍රමාණයක් සහ සිංගප්පූරුව, මැලේසියාව සහ ඉන්දුනීසියාව කියන රටවල් පසුකර යන සියලුම වාණිජ නැව්ගත කිරීම්වලින් 25% -30% අතර ප්‍රමාණයක් මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය හරහා ගමන් කරනවා.   

Image by dendoktoor from Pixabay

බොහෝ දෙනෙක් පිළිගන්නේ නැති වුණත්, විචාරකයින් මේ වෙද්දි මත පළ කරලා තියෙනවා ඇමරිකාව මේ ලෑස්ති වෙන්නේ යුද්ධයකට එහා ගිය වැඩකට කියලා. කොහොමත් ඉතිං මීයක් කඩන්නේ අත ලෙවකන්න නෙවෙයිනේ. අවි ආයුධවලින් කරන යුද්ධයකට වඩා තෙල් සැපයුම් මාර්ග අවහිර කිරීමෙන් ඇමරිකාව සිය ප්‍රතිවාදී චීනයේ බලය බිදීම සහ චීනයට වඩා උපායමාර්ගික ආධිපත්‍යයක් ලබා ගන්න කරපු වැඩක් කියලා මත පළ වෙනවා. පසුගිය අවුරුද්දේ ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්, හැම රටකටම වගේ තීරු බදු පැනෙව්වා. මේ අවුරුද්ද පටන් ගනිද්දිම වෙනිසියුලාවට, පස්සේ ඉරානයට අවි ආයුධවලින් පහර දුන්නා. ඒ කරපු දේවල් දැක්කම, මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියට අත තියෙන්නේ, චීනයට සහ මුළු ආසියාවටම රිද්දන්න වෙන්නත් බැරි නෑ.   

'මලක්කා උභතෝකෝටිකය' | Malacca Dilemma

Image by PPPSDavid from Pixabay

හෝමුස් වගේ නෙවෙයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ඔස්සේ තෙල්වලට අමතරව, නිමි භාණ්ඩ, රථවාහන සහ සෙමි කන්ඩක්ටර්ස් වගේ දේවල් ප්‍රවාහනය කරනවා. චීනය ඇරුණාම, දකුණු කොරියාව, ජපානය සහ තායිවානය කියන රටවල්වලට බොරතෙල් ආනයනය සහ බලශක්ති සැපයුම්වලින් සියයට 80ක් විතර සිද්ධ වෙන්නේ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා. මෙම සමුද්‍ර සන්ධිය මත යැපීම චීනයේ බලශක්ති ආරක්ෂාවට සැලකිය යුතු අවදානමක් ඇති කරනවා. ඒ නිසා කවදහරි දවසක මේ සමුද්‍ර සන්දිය නිසා තමන්ට දිගුකාලීන භූ දේශපාලනික අවදානමක් ඇති වෙයි කියලා චීනය කලින්ම දැනගෙන හිටියා. ඒකට කියන්නේ 'මලක්කා උභතෝකෝටිකය' (මලක්කා ඩිලෙමා) කියලා.  

හෝමුස් සහ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධි

හෝමුස් සහ මලක්කා කියන සමුද්‍ර සන්ධි දෙකම සලකලා බැලුවොත්, ඒ අතර තියෙන සමාන අසමානතා අනුව වැඳගත්කම සොයා බලන්න පුළුවන්. 

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය පිහිටලා තියෙන්නේ ඉරානය සහ ඕමානය අතර, හැබැයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය පිහිටලා තියෙන්නේ මැලේසියාව සහ ඉන්දුනීසියාව අතර. ඉතිං උපායමාර්ගික කාර්යභාරය අතින් ගත්තම හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ගල්ෆ් කලාපයෙන් තෙල් අපනයනය කිරීමේ දොරටුව විදිහටත් මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ආසියාවේ වෙළඳ හා බලශක්ති කොරිඩෝව විදිහටත් සලකනවා. 

බොර තෙල් ප්‍රවාහනය අතින්  ගෝලීය ඛනිජ තෙල් ද්‍රව පරිභෝජනයෙන් 20% -25% ක් පමණ සිද්ධ වෙන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා. ගෝලීය සමුද්‍රීය තෙල් වෙළඳාමෙන් 29% ක් පමණ සිද්ධ වෙන්නේ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා.  

Image by catmoz from Pixabay

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුව ගමන් ඒ බලපෑම ලැව් ගින්නක් වගේ මුළු ලෝකෙ පුරාම ඇවිලිලා ගියා. ඒකට හේතු වුණේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වෙනුවට පාවිච්චි කරන්න පුළුවන් විකල්ප මාර්ගයක් නැති එක. ඒ විතරක් නෙවෙයි, සවුදි අරාබිය, ඉරානය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, කුවේට්, ඉරාකය, කටාර් වගේ ප්‍රධාන තෙල් නිෂ්පාදකයින්ට තමන්ගේ නිෂ්පාදන වෙළඳපළට ගෙනියන්න තියෙන එකම අපනයන මාර්ගයත් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විතරයි. 

මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය වඩාත් වැඳගත් වෙන්නේ චීනය, ජපානය, දකුණු කොරියාව සහ ඉන්දියාව වගේ ආර්ථිකවලට. මේ සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවොත් සුන්ඩා සහ ඉන්දුනීසියාවේ ලොම්බොක් වගේ ඒ වෙනුවට භාවිත කරන්න පුළුවන් වෙනත් විකල්ප මාර්ග තියෙනවා.  ඒත් ප්‍රශ්නය වෙන්නේ ඒවායේ දුර සහ ප්‍රවාහන කාලය එක්ක ගත්තම අදාළ ප්‍රවාහන භාණ්ඩවල මිල ගණන් ඉහළ යන එක. 

පවතින තත්ත්වය

මේ සමුද්‍ර සන්ධි දෙක සම්බන්ධයෙන් තියෙන අවදානම් මොන වගේද කිව්වොත්, හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව භූ දේශපාලනික ගැටුම් අවදානමත්, මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව මුහුදු කොල්ලකෑම් සහ තදබදයක් ඇති වීමේ අවදානමත් තියෙනවා. ඒ අතරින් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය දැනටමත් ප්‍රශ්නයකට මුහුණ දීලයි තියෙන්නේ.  

මේ හැම දෙයක් අතරින්ම වඩාත් වැඳගත් වෙන්නේ ආර්ථිකයට ඇති වෙන බලපෑම. මොකද යුද්ධ, මතවාද, ප්‍රතිපත්ති වෙනස්කම් ලෝකේ කොහේ සිද්ධ වුණත්, ඒවා මොන විදිහට සිද්ධ වුණත්, ඒක මුලින්ම දැනෙන්නේ අපේ පර්ස් එකට. ඉතිං හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුව ගමන් ගෝලීය වශයෙන් තෙල් මිල උච්චාවචනය වුණා. හැබැයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියට බාධාවක් ඇති වුණොත් ඒක බලපාන්නේ තෙල්වලට විතරක් නෙවෙයි. ඒකෙන් ආසියාවට විශාල වෙළඳ බාධාවක් ඇති වෙනවා.  

ශ්‍රී ලංකාවේ වර්ධනය මන්දගාමී වනු ඇති අතර, මූල්‍ය හිඟය පුළුල් වනු ඇත - Fitch Ratings

සාර්ව ආර්ථික මූලධර්මවල යම් ප්‍රගතියක් දක්නට ලැබුණද, ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික ප්‍රකෘතිය (economic recovery) තවමත් අවදානම් තත්ත්වයක පවතින බව ෆිච් රේටින්ග්ස් (Fitch Ratings) ආයතනය පවසයි. විශේෂයෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින බලශක්ති අර්බුදය හේතුවෙන්, මේ වන විට ආර්ථික ස්ථාවර කිරීම් සහ ප්‍රතිසංස්කරණ හරහා ශ්‍රී ලංකාව ලබා ගත් ජයග්‍රහණ අභියෝගයකට ලක්ව ඇත.

from - corporatefinanceinstitute

ෆිච් ආයතනය නිකුත් කළ ශ්‍රී ලංකාව පිළිබඳ නවතම වාර්තාවට අනුව, 2022 අර්බුදයෙන් පසු ආර්ථිකයේ යම් ශක්තිමත් වීමක් දක්නට ලැබුණද, 2026 වසරේදී ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීමක්, උද්ධමනය ඉහළ යාමක් සහ අයවැය හිඟය පුළුල් වීමක් අපේක්ෂා කෙරේ. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (GDP) වර්ධනය 2025 දී 5% සිට 2026 දී 3.7% දක්වා අඩුවනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති අතර, 2025 දී -0.5% ක්ව පැවති අවධමනය වෙනස් වෙමින් 2026 දී උද්ධමනය 6% දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

2024 වසරේදී ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමක් (debt restructuring) සිදු වුවද, ඉහළ රාජ්‍ය ණය බර සහ ඉහළ පොලී අනුපාත හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම තවදුරටත් ‘CCC+’ මට්ටමේම පවතින බව ෆිච් ආයතනය පෙන්වා දෙයි. ඉහළ යන බලශක්ති මිල ගණන් වැනි බාහිර කම්පනයන් මගින් ආර්ථික වර්ධනයට, උද්ධමනයට සහ විදේශ අංශයේ ගනුදෙනුවලට දැඩි බලපෑම් එල්ල විය හැකි බවට ද ඔවුහු අනතුරු අඟවති. 2022 වසරට සාපේක්ෂව ආර්ථිකයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය වී තිබුණද, ආර්ථිකය තවමත් බලශක්ති මිල කම්පන සහ බාහිර අවදානම්වලට නිරාවරණය වී ඇත.

එම යාවත්කාලීන කළ වාර්තාවේ ප්‍රධාන කරුණු පහත පරිදි වේ:

ඉහළ ණය බර සහ යහපත් වන ආර්ථික මූලධර්ම

2024 ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමෙන් පසුව වුවද, රජයේ ඉහළ ණයගැතිභාවය සහ ආදායමට සාපේක්ෂව ඉහළ පොලී බරක් පැවතීම හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ‘CCC+’ ශ්‍රේණිගත කිරීම සීමා වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, අඛණ්ඩ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් ශක්තිමත් ආර්ථික ප්‍රකෘතියක්, අඩු උද්ධමනයක්, රාජ්‍ය මූල්‍යයේ ධනාත්මක ගැලපුමක් සහ විදේශ මූල්‍ය කටයුතුවල වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ. බලශක්ති සැපයුමේ සහ මිල ගණන්වල දීර්ඝ කාලීන බාධාවන් අවදානම් මතු කළ හැකි වුවද, 2022 බලශක්ති අර්බුදයට වඩා හොඳින් මෙම පීඩනයන් කළමනාකරණය කිරීමට රට දැන් වඩාත් හොඳ මට්ටමක පසුවේ.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (GDP) වර්ධනය මන්දගාමී වීම

2022 අර්බුදයෙන් පසු සිදුවන ආර්ථික ප්‍රකෘතියේ සහාය ඇතිව 2025 වසරේදී ආර්ථික වර්ධනය 5.0% ක ශක්තිමත් මට්ටමක පැවතුණි. එහෙත් බලශක්ති අර්බුදය සහ ඉන්ධන සංරක්ෂණ පියවරයන්ගේ බලපෑම හේතුවෙන් 2026 පළමු අර්ධයේදී ආර්ථික වර්ධනය 3.7% දක්වා අඩුවනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. 2025 දී පැවති 0.5% ක අවධමනයෙන් පසු, 2026 වසරේදී උද්ධමනය 6% දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

බලශක්ති අර්බුදයේ අවදානම්

ශ්‍රී ලංකාව බලශක්ති ආනයනය කරන රටක් වන අතර ගල්ෆ් කලාපයෙන් ලැබෙන විදෙස් ප්‍රේෂණ (remittances) මත යැපෙන බැවින්, මැදපෙරදිග ගැටුම් හේතුවෙන් මතුවන බලශක්ති කම්පනයන්ට දැඩි ලෙස නිරාවරණය වී ඇත. හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැසී යාමෙන් 2026 දී බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 100 දක්වා ඉහළ ගියහොත්, එය ආර්ථික වර්ධනයට, උද්ධමනයට සහ විදේශ මූල්‍ය කටයුතුවලට දැඩි අවදානමක් ගෙන එනු ඇත. එහෙත්, මෑත වසරවල සිදුකළ සාර්ව-ආර්ථික ස්ථායීකරණ ප්‍රතිපත්ති මගින් ආර්ථිකයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව මේ වන විට වැඩිදියුණු කර ඇත.

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන නිසි මඟෙහි

IMF වැඩසටහන සහ අනෙකුත් බහුපාර්ශ්වික මූල්‍ය ආධාර ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශීය මූල්‍ය අවශ්‍යතා සඳහා අඛණ්ඩව සහාය දක්වයි. ශ්‍රී ලංකාව IMF සමග කාර්ය මණ්ඩල මට්ටමේ එකඟතාවකට පැමිණ ඇති අතර පස්වන සහ හයවන සමාලෝචන අදියරයන් අවසන් කර ඇත. මේ හරහා මැයි මස අග වන විට ඩොලර් මිලියන 700 ක පමණ මූල්‍ය පහසුකමක් ලැබෙනු ඇත. මෙය දෙසැම්බර් මාසයේදී IMF වෙතින් ලැබුණු ඩොලර් මිලියන 206 ක කඩිනම් මූල්‍ය පහසුකමට (RFI) අමතරව ලැබෙන්නකි. තවද, ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවෙන් (ඩොලර් බිලියන 1.2) සහ ලෝක බැංකුවෙන් 2026 දී අමතර සහාය ලැබෙනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය අපේක්ෂා කරයි.

ජංගම ගිණුමේ අවදානම් පාලනය වීම

2025 වසරේදී ජංගම ගිණුමේ අතිරික්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.6% ක් වූ අතර, 2026 දී එය 0.7% ක හිඟයක් (deficit) දක්වා වෙනස් වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. මේ සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් බලපා ඇත්තේ ඉහළ යන බලශක්ති පිරිවැය සහ 'ඩිට්වා' සුළි කුණාටුවෙන් පසු යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ කටයුතු සඳහා ද්‍රව්‍ය ආනයනය කිරීමයි. 2025 දී විදෙස් ප්‍රේෂණ 23% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, 2026 දී ද එය ස්ථාවරව පවතිනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. මැදපෙරදිග ගැටුම් දිග්ගැස්සුනහොත් ප්‍රේෂණ අඩුවිය හැකි වුවද, ඉන් පසුව ගල්ෆ් රටවල සිදුවන ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මගින් එය නැවත ඉහළ යා හැකිය.

විදේශීය අංශයේ ක්‍රියාකාරිත්වය - 2026 පෙබරවාරි

විදේශ සංචිත ස්ථාවරව

ජංගම ගිණුමේ හිඟයක් ඇති වුවද, බහුපාර්ශ්වික ආයතනවලින් ලැබෙන මූල්‍ය ආධාර හේතුවෙන් විදේශ සංචිත සාපේක්ෂව ස්ථාවරව පවතිනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. 2025 දී ඩොලර් බිලියන 6.8 ක් වූ විදේශ විනිමය සංචිතය 2026 දී ඩොලර් බිලියන 7.3 ක් දක්වා සුළු වශයෙන් ඉහළ යනු ඇතැයි ඔවුන්ගේ මූලික පුරෝකථන පෙන්වා දෙයි.

වැඩිදියුණු වූ රාජ්‍ය මූල්‍ය ශේෂය

රාජ්‍ය ආදායම් එකතු කිරීමේ විශාල වර්ධනය හේතුවෙන්, මධ්‍යම රජයේ අයවැය හිඟය 2024 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 6.8% ක සිට 2025 දී 2.3% දක්වා විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. වාහන ආනයන බදු සහ ආර්ථික ප්‍රකෘතියේ සහාය ඇතිව, රජයේ ආදායම 2024 දී 13.6% සිට 2025 දී 16.7% දක්වා තියුණු ලෙස ඉහළ ගියේය. කෙසේ වෙතත්, බලශක්ති අර්බුදය සහ සුළි කුණාටු ප්‍රතිචාර හේතුවෙන් රජයේ වියදම් ඉහළ යාමත්, ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීමත් සමග, 2026 දී අයවැය හිඟය 4% දක්වා පුළුල් වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. එසේ වුවද, අපේක්ෂිත මූලික ඉලක්කය වන 2.3% ක ප්‍රාථමික අතිරික්තයක් (primary surplus) පවත්වා ගැනීමට ශ්‍රී ලංකාවට හැකි වනු ඇත.

රජයේ ණය ක්‍රමයෙන් අඩුවීම

රාජ්‍ය මූල්‍ය ගැලපුම් සහ ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම් මධ්‍යයේ වුවද, ණය මට්ටම තවමත් ඉහළ අගයක පවතී. නමුත් මධ්‍ය කාලීනව ණය ක්‍රමයෙන් අඩුවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. 2027 වසර වන විට රජයේ දළ ණය ප්‍රමාණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 93% ක් පමණ වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. කෙසේ වෙතත්, විශේෂයෙන් 2027 න් පසුව, ණය සම්බන්ධයෙන් පවතින අවදානම් තත්ත්වය තවදුරටත් ඉහළ මට්ටමක පවතිනු ඇත.

treasury.gov

සටහන Janath perera 22/04/25

දත්ත උපුටා ගැනීම FT Sri Lanka

සමුද්‍ර සන්ධියකින් පැන නඟින ආහාර අර්බුදය

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

අර්බුද කියන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට අලුත් දේවල් නෙවෙයි. ගෝලීය වශයෙන් හැම රටකටම බලපාපු කොවිඩ් අර්බුදය වගේම 2022 වසරේ උච්චතම තලයකට ආපු ආර්ථික අර්බුදයේ ගිනිදැල් නිවී ගිහින් ඒ තරම් කල් ගත වෙලා නෑ. මේ වෙද්දි ගල්ෆ් කලාපයේ ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය අතර යුධ ගැටුම් ඇති වෙලා, ඇමරිකාවත් ඊට හවුල් වෙලා තියෙන නිසා නැව් මඟින් ප්‍රවාහන කටයුතු සිදු කරන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ඉරානය විසින් අවහිර කරලා තියෙනවා. ඊට කලින් ලෝකයේ බොරතෙල් ප්‍රවාහනයෙන් 25% ප්‍රමාණයක් සහ පොහොර ප්‍රවාහනයෙන් 35% ප්‍රමාණයක් මේ කියන සමුද්‍ර සන්ධිය ඔස්සේ සිදු කෙරුණා. මෙකී කලාපීය යුද්ධය නිසා ලෝකයටම බලපාන බලශක්ති අර්බුදයක් ඇති වෙලා. ඉතිං ඉන්ධන විතරක් නෙවෙයි පොහොර ප්‍රවාහනයෙනුත් සැලකිව යුතු ප්‍රමාණයක් මේ මාර්ගය ඔස්සේ සිදු වෙන නිසා, ඊළඟ අර්බුදය ආහාර අර්බුදයක් වෙන්නත් බැරි නෑ. තෝරු මෝරු අස්සේ හාල් මැස්සෝ කිව්වා වගේ මේ දැවැන්ත රටවල්වල යුද්ධය නිසා ලංකාව වගේ කුඩා ආර්ථික ඉතා ඉක්මණින් බැට කනවා. අද අපි මේ ලිපියෙන් කියන්නේ ලංකාවේ අපි ඊළඟට ලෑස්ති වෙන්න ඕන මොන අර්බුදයටද කියලා. 

යල කන්නය වගා කරන්න ඇති තරම් පොහොර තියෙනවද? 

ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තය ප්‍රධාන වශයෙන් සිද්ධ වෙන්නේ යල සහ මහ කන්න දෙක තුළයි. මහ කන්නය ඔක්තෝබර් ඉඳලා පෙබරවාරි දක්වාත් යල කන්නය මාර්තු ඉඳලා අගෝස්තු දක්වාත් දිවෙනවා. ඉරාන යුද්ධය පටන් ගන්න වෙලාව වෙද්දි බොහෝ දුරට මහ කන්නය අවසන් වෙලා තිබුණ නිසා මහ කන්නය සම්බන්ධයෙන් පොහොර ප්‍රශ්නයක් ඇති වුණේ නෑ. ඒත් ඉන්ධන කෝටා ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වුණ නිසා කෘෂිකාර්මික යන්ත්‍රෝපකරණවලට අවශ්‍ය ඉන්ධන ලබා ගැනීමත්, ඒවායේ මිල ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලත් නිසා මහ කන්නයේ අස්වනු නෙළීමේ කාලයේදී ඉන්ධන ගැටළුවට මුහුණපාන්න සිද්ධ වුණා. අස්වැන්නේ මිල ගණන් ඉහළ යාමක් සිද්ධ වුණේ එහෙමයි.  

හැබැයි මාර්තු මාසේ ආරම්භයත් එක්ක යල කන්නයට එද්දි ඉන්ධන සහ පොහොර කියන ප්‍රශ්න දෙකටම මුහුණ දෙන්න වෙනවා. යල කන්නය ආරම්භ වෙන වෙලාව වෙද්දි ලංකාව සතු යූරියා පොහොර ප්‍රමාණය මෙට්‍රික් ටොන් 102,000 ප්‍රමාණයක්. යල කන්නයේදී වී වගා කරන්නේ මහ කන්නයේ වගා කරන ප්‍රමාණයෙන් අඩක් පමණයි. සාමාන්‍යයෙන්, යල කන්නයේදී හෙක්ටයාර 450,000 සහ මහ කන්නයේදී හෙක්ටයාර 850,000 විදිහට. හැබැයි රජය මේ අවුරුද්දේ යල කන්නයට හෙක්ටයාර 550,000 වගා කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. 2013 වසරේ නිකුත් කළ පොහොර යෙදීම පිළිබඳ නිර්දේශ අනුව පොහොර යොදනවා නම්, අතරමැදි සහ වියළි කලාපවල වගා කටයුතු කිරීමේදී වාරි ජල මූලාශ්‍ර මත යැපෙනවා කියලා හිතුවොත්, හෙක්ටයාර එකකට 225kg යොදන්න ඕන. 

යල කන්නයේ තියෙන ප්‍රශ්නය මේකයි 

වී වගාව විතරක් සලකලා බැලුවොත්, යල කන්නයේ වී වගාව වෙනුවෙන් යූරියා මෙට්‍රික්ටොන් 98,800 ඕන වෙනවා. ඒත් ලංකාව සතුව මේ වෙනකොට තියෙන්නේ යූරියා මෙට්‍රික්ටොන් 102,000 විතරයි. එහෙම බැලුවම අපිට පොහොර ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ වී වගාවට විතරයි. ඒ තරමින්වත් ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ හෙක්ටයාර 450,000 වවනවා නම් විතරයි. ඒත් යල කන්නායේ හෙක්ටයාර 550,000 වගා කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා නම්, දැනට තියෙන පොහොර ප්‍රමාණය වී වගාව වෙනුවෙන්වත් ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ නෑ.  

පොහොර ඕනේ මොනවටද? 

අපි මේ දක්වා කතා කළේ වී වගාව ගැන විතරයි. හැබැයි වී ඇරුණාම බඩ ඉරිඟු වගේ අනෙකුත් භෝග, එළවළු සහ පළතුරු, තේ වැනි වගාවන්ටත් පොහොර යොදන්න වෙනවා. මේ අතරින් බඩ ඉරිඟු වගාව අපේ ප්‍රෝටීන අවශ්‍යතාව සපුරන ප්‍රධාන මාර්ගයක් ලෙස වැඳගත් වෙනවා. ඒ කොහොමද කිව්වොත්  බඩ ඉරිඟු සත්ත්ව ආහාර නිෂ්පාදනය කිරීමට යොදා ගන්නවා. ඒ නිසාම කුකුල් මස් සහ බිත්තර නිෂ්පාදනයට  බඩ ඉරිඟු වගාව වක්‍රාකාරයෙන් වැඳගත් වෙනවා.  බඩ ඉරිඟු වගාව වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 13,000 පළතුරු සහ එළවළු වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 42,000 - 43,000ක්, තේ, පොල්, කුරුඳු, ගම්මිරිස් වගේ භෝග වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 62,000 - 63,000 වගේ ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වෙනවා. මේ හැම භෝග වගාවක්ම සලකා බැලුවොත් යල කන්නය වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 200,000වත් ඕන වෙනවා. 

ලෝකයේ පොහොර නිෂ්පාදනය 

පොහොර නිෂ්පාදනය කරන සහ ආනයනය කරන රටවල් ගත්තම චීනය සහ ඉන්දියාව ගැන කතා නොකරම බෑ. ලංකාවේ අර්බුද කාලවලදි ඉන්දියාවෙන් අපිට පොහොර ලැබුණ අවස්ථාත් තියෙනවා. හැබැයි ඒ ලැබුණේ ඉන්දියාව වෙන රටවල්වලින් ඇණවුම් කරලා ඉන්දියාවට ගොඩබාලා නොතිබුණ පොහොර විතරයි. මොකද ඉන්දියාවේ ගොඩබාපු පොහොර වෙන රටකට දෙන්න ප්‍රතිපත්තිමය බාධා තියෙනවා. මේ කලාපීය යුද්ධ නිසා පොහොර අර්බුදයක් ඇති වෙන්නේ ලංකාවේ විතරක් නෙවෙයි. ආසියාවේ විතරකුත් නෙවෙයි. මහා පරිමාණ කෘෂිකාර්මික කටයුතු සිදු කෙරෙන යුරෝපයේ පවා පොහොර හිඟයන් ඇති වෙනවා. මේකට හේතුව පොහොර නිෂ්පාදනය යුද්ධයට සම්බන්ධ ගල්ෆ් කලාපයේ රටවල් විසින් සිදු කිරීමයි. ඉතිං කොහොම වුණත් ලංකාව වගේ පොඩි ආර්ථිකයක් තියෙන රටකට තියෙන මිලදී ගැනීමේ හැකියාව සහ අනුගත වීමේ හැකියාවන් සීමිතයි. විශේෂයෙන්ම වැඩි මිලක් ගෙවා හෝ පොහොර මිලදී ගැනීමේ හැකියාව තියෙන යුරෝපා රටවල් සහ තමන්ගේ රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව වෙනුවෙන් ප්‍රමුඛතාව ලබා දීමට කටයුතු කරන පොහොර නිෂ්පාදනය කරන රටවල් නිසා ශ්‍රී ලංකාවට පොහොර නිසි වෙලාවට, අවශ්‍ය ප්‍රමාණයෙන් සහ දැරිය හැකි මිලකට ලබා ගැනීමට හැකිවේද කියන කාරණය ප්‍රශ්න සහගතයි, අවිනිශ්චිතයි.     

පොහොර නාස්ති කරන්න එපා කියලා සමහරු කියනවා මේ දවස්වල අහන්න ලැබුණා. පොහොර අවශ්‍ය වන එකම අවස්ථාව අපට ආහාර සපයා දෙන භෝගවලට පෝෂණය ලබා දීම. ඉතිං ගස්වැල්වලට කන්න නොදී මිනිස්සුන්ට කන්න ලැබෙන්නේ නෑ. ඉතිං පොහොර සම්බන්ධයෙන් යම් ගැටළුවක් තියෙනවා. කලාපීය යුද්ධ සහ සැපයුම් දාම අවහිර වීම කියන කරුණු නිසා අපිට ඉක්මණින්ම කරන්න සිද්ධ වෙන්නේ තියෙන පොහොර ප්‍රමාණය කාර්‍යක්ෂමව භාවිත කිරීමයි. ඒ අනුව ප්‍රධාන වශයෙන් කාබෝහයිඩ්‍රේට් ප්‍රභවය විදිහට වී, ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවය විදිහට බඩ ඉරිඟු සහ අපනයන භෝගය විදිහට තේ කියන අංශවලට පොහොර බෙදා හැරීමක් කරන්න සිදු වෙනවා. නැතිනම් පවතින තත්ත්වය යටතේ අපිට පොහොර හිඟයක් මතුවෙන්න ඉඩ තියෙනවා.  

පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ කෘෂිකර්ම පීඨයේ ජෙයෂ්ඨ මහාචාර්‍යය, බුද්ධි මාරබේ මහතා සමඟ කළ සංවාදයක් ඇසුරිනි. 

ශ්‍රී ලංකාව සතුටු දර්ශකයේ අන්තිම අඩියට

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

“ඔයා හොඳින්ද?”  

“ඔයා ඉන්නේ සතුටින්ද?” 

කෙනෙක්ගෙන් ඒ ප්‍රශ්නේ ඇහුවම, අවංකවම උත්තර දෙන්න අමාරුයි. මොකද සතුට කියන්නේ ඒ තරම් සාපේක්ෂ දෙයක්. හැඟීමක් නිසා මනින්න පුළුවන් දෙයක් නෙවෙයි. ඒත් රටක් විදිහට සතුටින්ද ඉන්නේ දුකින්ද ඉන්නේ කියලා මනින්න දර්ශකයක් තියෙනවා. හැම අවුරුද්දෙම ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ Sustainable Development Solutions Network එකෙන් තමයි සතුට කිරලා මැනලා රටවල් පෙළ ගස්වලා තියෙන්නේ. ඒ අනුව සලකා බලපු කාල පරිච්ඡේදය වෙන්නේ 2023 - 2025. ඉතිං 2026දී ලෝකේ සතුටුම රට ෆින්ලන්තය වෙද්දි අසතුටුම රට ඇෆ්ගනිස්ථානය. රටවල් 147 අතරින් 134 වෙනි තැනට ආපු ලංකාව ඉන්නේ ලෝකයේ අසතුටුදායකම රටවල් අතරේ.  

සතුට මනින හැටි 

Image by Pexels from Pixabay

මේ වගේ ශ්‍රේණිගත කිරීමකට පාදක කරගෙන තියෙන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය, සමාජ සහයෝගය, ආයු අපේක්ෂාව, නිදහස, දුෂණය අඩුකම, ත්‍යාගශීලීත්වය කියන දේවල්. සතුටු දර්ශකයේ අගය 0 ඉඳන් 10 දක්වා විහිදෙනවා. ලංකාවට මේ දර්ශකයේ ලැබිලා තියෙන්නේ 4.013 අගයක්. දර්ශකයේ ලකුණු 10න් 7.7ක් ගත්ත ෆින්ලන්තය තමයි 2026දී ලෝකයේ සතුටුදායකම රට. ෆින්ලන්තය සතුටුදායකම රට බවට පත්වුණු පළවෙනි වතාව මේක නෙවෙයි. අඛණ්ඩව අවුරුදු නමයක් පුරාවට සතුටු දර්ශකයේ මුල්ම තැන ගත්තේ ෆින්ලන්තය. ඔවුන්ගේ සතුටේ රහස මොකක්ද කියලා ඇහුවම ලැබුණ උත්තර අතරේ මේ වගේ දේවල් කියවිලා තිබුණා. 

Image by JonPauling from Pixabay

“අවුරුදු හතක ළමයෙක්ට උනත් තනියම ඉස්කෝලේ ගිහින් තනිවම ආපහු ගෙදර එන්නට තරම් ආරක්ෂිත බවක් තියෙනවා. කවුරුවත් බයේ ජීවත් වෙන්නේ නෑ. හැමෝටම නිදහස තියෙනවා. කිසිම කෙනෙක් දුන්නු පොරොන්දුවක් කඩ කරන්නෙත් නෑ. ඒ වගේම පරිසරයට සමීපව ජීවත් වෙනවා කියන්නෙත් සතුටට හේතුවක්. ” 

2026 අවුරුද්දේ ලෝකේ සතුටුදායකම රටවල් 10  

1. ෆින්ලන්තය 

2. අයිස්ලන්තය 

3. ඩෙන්මාර්කය 

4. කොස්ටරිකාව 

5. ස්වීඩනය 

6. නෝර්වේ 

7. නෙදර්ලන්තය 

8. ඊශ්‍රායලය 

9. ලක්සම්බර්ග් 

10. ස්විට්සර්ලන්තය 

ෆින්ලන්තය ඇරුණහම මේ කියන ලැයිස්තුවේ උඩම ඉන්න රටවල් බොහොමයක් ස්කැන්ඩිනේවියන් රටවල්.  සතුටුදායක බව මනින දර්ශකයේ ලොකුම පිම්මක් පැනලා ඉදිරියට ඇවිත් තියෙන්නේ ලතින් ඇමෙරිකානු රටක් වුණු කෝස්ටරිකා. 2023දී 23 තැන හිටපු කෝස්ටරිකා 2026දී ලෝකෙන්ම 4 වෙනි තැනට ළඟා වෙලා.  ලතින් ඇමරිකානු රටත් සතුටු දර්ශකයේ මේ තරම් දුරක් ඉදිරියට ආපු පළවෙනි අවස්ථාව මේක. කෝස්ටරිකාවල සතුටේ රහස ‘ශක්තිමත් පුද්ගල සහ සමාජ සම්බන්ධතා’ කියලා සඳහන් වෙනවා.  

2026 අවුරුද්දේ ලෝකේ අසතුටුදායකම රටවල් 10 

Image by Alexa from Pixabay

සතුටුදායක බව මනින දර්ශකයේ අන්තිමට ඉන්න රටවල්වල විවිධාකාරයේ අර්බුද දකින්න ලැබෙනවා. ඒවා පෙළගස්වලා බැලුවොත් ලෝකේ අසතුටුදායකම රට ඇෆ්ගනිස්ථානය. 

• 147. ඇෆ්ගනිස්ථානය 

• 146.සියෙරා ලියෝන් 

• 145.මලාවි 

• 144. සිම්බාබ්වේ 

• 143. බොස්ට්වානා 

• 142. එස්වාටිනි 

• 141. ලෙබනන් 

• 140. කොංගෝ 

• 139. ඊජිප්තුව 

• 138. ටැන්සානියාව 

 මූලාශ්‍රය : Visual Capitalist   

යුධ උණුසුම පිරුණු සටන් වදින රටවල් ඉන්නේ සතුටින්ද? 

Image by Dariusz Sankowski from Pixabay

මේ දවස්වල වැඩියෙන්ම කතා වෙන රටවල් වෙන්නේ යුද්ධෙකට මැදි වෙලා ඉන්න ඇමරිකාව, ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය. ලෝකේ වැඩියෙන්ම සතුටින් ඉන්න රටවල් 10 න් 8 වෙනි තැන ඉන්නේ ඊශ්‍රායලය. ඇමරිකාව ඉන්නේ 23 තැන, ඉරානය 97 වෙනි තැන. ඉංග්‍රීසි කතා කරන අනෙකුත් රටවල් විදියට ඔස්ට්‍රේලියාව දර්ශකයේ 15 වෙනි තැන, කැනඩාව 25 වගේම මහා බ්‍රිතාන්‍යය 29 වෙනි තැන රැඳිලා ඉන්නවා.  

මේ අවුරුද්දේ සතුටු දර්ශකයේ වැඩි අවධානයක් යොමු වෙලා තියෙන්නේ සතුට සහ සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය කියන කාරණයට. වැඩි වේලාවක් සමාජ මාධ්‍ය භාවිත කරන අයගේ සතුට අඩු මට්ටමක තියෙන බවත්, විශේෂයෙන් තරුණ ළමයින් අතර මේ තත්ත්වය දකින්න ලැබෙන බවත් සඳහන් වෙනවා.  

මේ වාර්තාවේ තවත් වැදගත් සොයාගැනීමක් තමයි සම්පූර්ණයෙන්ම සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය නොකරන අයට වඩා අඩු වේලාවක් සමාජ මාධ්‍ය පරිශීලනය කරන අයගේ සතුට වැඩියි කියන එක. ඉතින් මෑත කාලීනව බොහොමයක් බටහිර රටවල් තමන්ගේ ළමයින්ට සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය සම්බන්ධයෙන් සීමා පැනවීමක් පවා දකින්න ලැබුණා.   

සතුටින් ඉන්නේ කොහොමද? 

Image by Gino Crescoli from Pixabay

කොහොම වුණත් ලංකාවේ සතුට අසතුට කියන කාරණයට අපේ රටේ නිෂ්පාදනය කොච්චර දුරකට වර්ධනය කර ගන්නවද? එයින් එක් එක් පුද්ගලයාට ලැබෙන සැබෑ පංගුව කොයිතරම්ද? යල් පැන ගිය නීති රීතිවලින් සීමා නොවී නිදහසේ වෙළඳාමක් කරගෙන යන්න පුළුවන්ද? තමන් කැමති දෙයක් තෝරලා බේරලා ගන්න තරම් විකල්ප නිෂ්පාදන වෙළඳපළේ තියෙනවද? එහෙමත් නැත්නම් තියෙන දෙයක් අරන් එන්න වෙනවද? කියන එක බලපානවා. පාරේ රස්තියාදු වෙමින්, හොඳ කැමක් බීමක්, බෙහෙතක් නැතිව, වැඩ වර්ජන උද්ඝෝෂණවලට මුහුණ දෙමින් අධික උද්ධමනකාරී, අස්ථාවර, දූෂිත වංචාකාරී හැසිරීම් හැමදේම බලපානවා. ඒ අනුව තමයි පුද්ගලයෙකුගේ සතුට, රටක සතුට තීරණය වෙන්නේ. ඒ නිසා ජාතික ප්‍රතිපත්ති රාමුවක් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි විනිවිද භාවයෙන් යුතු පාලන තන්ත්‍රයක්, තේරීමේ හැකියාවක් ඇති වෙළඳපළක්, නිෂ්පාදනය වැඩි කර ගැනීමට කැප වෙන ශ්‍රම බලකායක් වගේම කුඩා පරිමාණ  ව්‍යාපාරවලට අතහිත දෙන විශ්වසනීය ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය පහසුකම් ලබාදීම තුළින් ව්‍යාපාර කර ගෙන යාමට සුදුසු නිදහස් තරඟකාරී පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමත් ඒ මඟින් තේරීමේ හැකියාව වැඩි ඉහළ ජීවන මට්ටමක් ඇති කිරීමත් වැඳගත්.  

නව සේද මාවත : භූ දේශපාලනික කැළඹිලි සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන් සේවා වත්කම් සඳහා උපායමාර්ගික අවස්ථාව

- රියාද් රිෆායි විසිනි

Image by Jan Vašek from Pixabay

ඉරානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය අතර උත්සන්න වන ආතතීන් නිසා ගෝලීය ගුවන් ගමන් සිතියමේ අස්ථාවර බව නැවත වරක් හෙළිදරව් වී තිබේ. දශක තුනක් තිස්සේ මැද පෙරදිග කලාපයේ "දැවැන්ත සම්බන්ධීකාරකවරුන්" (super-connectors) ලෙස කටයුතු කරන එමිරේට්ස්, කටාර් එයාර්වේස් සහ එතිහඩ් එයාර්වේස්, පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ පිහිටි ප්‍රධාන ප්‍රභව හරහා යුරෝපය, ආසියාව, අප්‍රිකාව සහ ඕස්ට්‍රේලියානු කලාපය සම්බන්ධ කරමින් භූගෝලීය කාර්යක්ෂමතාව සහතික කිරීමේ පොරොන්දුව මත ප්‍රමුඛ ගෝලීය ජාලයක් ගොඩනඟා ගත්හ.

එහෙත් ඔවුන්ගේ සාර්ථකත්වයට ඉඩ දුන් භූගෝලීය තත්ත්වයම මේ වන විට ව්‍යුහාත්මක අවදානමක් හෙළි කිරීමට සමත්ව තිබේ. භූ දේශපාලනික අර්බුද ඔස්සේ ඉරානය, ඉරාකය හෝ නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී කලාපය හරහා ගුවන් අවකාශයට බාධා එල්ල වන විට, මෙකී ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයේ සහ කුඩා ගුවන් තොටුපලවල සිට ඒ වෙත පැමිණෙන ගුවන් ගමන්වල ආකෘතියේ කාර්යක්ෂමතාව ක්ෂණික අවදානමකට ලක් වේ. එවැනි අස්ථාවර පරිසරයක් තුළ, ලොව පුරා ගුවන් සමාගම්වලට ආරක්ෂිතව ක්‍රියාත්මක වීම සඳහා විකල්ප සැලසුම් සහ ශක්තිමත් පද්ධති අවශ්‍ය වනු ඇත.

මෙම නැගී එන අවශ්‍යතාවය මඟින් ශ්‍රී ලංකාවට උපායමාර්ගික අවස්ථාවක් ඉදිරිපත් කරයි. බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ ඌන උපයෝගී යටිතල පහසුකම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ විභව ද්විතියික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථානගත කරයි. එමෙන්ම ජාතියේ ගුවන් සේවා වත්කම්වල වාණිජ වටිනාකම ශක්තිමත් කරමින් අස්ථාවර කාලවලදී ගෝලීය ගුවන් සමාගම්වලට සහාය වීමට මෙන්ම ජාතික ගුවන් සේවය වන ශ්‍රී ලංකා ගුවන් සේවයේ පාඩු අවම කිරීමට හැකියාව ලබා දෙනු ඇත.

“Super-Hub”ආකෘතියේ සීමාවන්

Image by Kris from Pixabay

නූතන මැද පෙරදිග ගුවන් සේවා ආකෘතිය, මූලික වශයෙන් ස්ථාවර සහ විවෘත ගුවන් අවකාශය මත රඳා පවතී. ඩුබායි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, හමාඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ අබුඩාබි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ යන කේන්ද්‍රීය ගුවන්තොටුපළවල් ගෝලීය හරස් මාර්ග ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ, ඒ ඔස්සේ ගුවන් යානාවලට මහාද්වීප අතර කෙටිම මාර්ග ක්‍රියාත්මක කළ හැකි බැවිනි.

කෙසේ වෙතත්, කලාපීය ගැටුම මෙම කාර්යක්ෂමතාවයට කිහිප ආකාරයකින් බාධා කරයි.

ගුවන් අවකාශයේ බාධාව

Image by ThePixelman from Pixabay

හමුදා ආතතීන් නිසා ගුවන් සමාගම්වලට ඉරාන, ඉරාක සහ නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී ගුවන් අවකාශයේ විශාල කොටස් මඟ හැරීමට බල කෙරෙයි. යුරෝපය ආසියාවට සම්බන්ධ කරන ගුවන් ගමන් අරාබි මුහුද සහ ඉන්දියන් සාගරය හරහා දිගු දකුණු මාර්ග පසු කළ යුතු අතර එමඟින් ඇති වන ගුවන් ගමන් කාලය සහ මෙහෙයුම් සංකීර්ණතාව වැඩිය.

මෙහෙයුම් පිරිවැය ඉහළ යාම

දිගු මාර්ග සෘජුවම ඉහළ ඉන්ධන පරිභෝජනයට සහ ගුවන් ගමන් කාලය වැඩි කිරීමට හේතු වේ. අමතර ඉන්ධන පැටවීම් සඳහා ගුවන් සමාගම් බොහෝ විට භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සීමා කළ යුතු අතර එමඟින් වැදගත් ආදායම් ප්‍රවාහයක් අහිමි කරයි. දැනටමත් අඩුවෙන් ලාභ ලබන ගුවන් සේවා කර්මාන්තයේ, ගුවන් ගමන්වලට සිදු වන බාධා නිසා තවත් කඩිනම් මූල්‍ය පාඩු ඇති විය හැකිය.

ආරක්ෂාව සහ රක්ෂණ අවදානම

උත්සන්න වූ ගැටුම් කාල පරිච්ඡේද ගුවන් සේවා රක්ෂණ පිරිවැය සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ නැංවීමට සමත් වේ. විභව ගැටුම් කලාප අසල ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් යානා සහ කාර්ය මණ්ඩලය ඉහළ අවදානම් තක්සේරු කිරීම්වලට මුහුණ දෙන අතර එය මෙහෙයුම් සැලසුම්කරණය සහ ආයෝජක විශ්වාසය යන දෙකටම බලපායි.

මෙකී පීඩන ගල්ෆ් මධ්‍යස්ථාන ආකෘතිය යල් පැන ගිය එකක් බවට පත් නොකරන නමුත් එම පීඩනයන් තීරණාත්මක දුර්වලතාවයක් හෙළි කිරීමට සමත් වේ. ගෝලීය ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම් බෙහෙවින් භූ දේශපාලනිකව සංවේදී කලාපයක සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව ද්විතියික උපායමාර්ගික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස

Image by daezho from Pixabay

මෙම අස්ථාවර කලාපවලට දකුණින් ශ්‍රී ලංකාව පිහිටා ඇති අතර එය ඉන්දියන් සාගරයේ ප්‍රධාන ගුවන් කොරිඩෝව දිගේ පිහිටා ඇත. දිවයිනේ ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම්, විශේෂයෙන් බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ උපායමාර්ගික භූගෝලීය පිහිටීම අතින් සහ ඌන උපයෝගි වූ ධාරිතාවයේ දුර්ලභ සංයෝජනයකි.

වැදගත්ම දෙය නම්, ශ්‍රී ලංකාව මැද පෙරදිග ඇති මහා පරිමාණ ගුවන් ගමන් මධ්‍යස්ථාන (mega-hubs) ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට උත්සාහ නොකළ යුතුය. මන්ද ඩුබායි හෝ දෝහා වැනි නගරවල පවතින දැවැන්ත මගී ඉල්ලුම, මූල්‍ය පරිසර පද්ධති සහ ගුවන් සේවා පොකුරු පහසුවෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි ඒවා නොවේ.

ඒ වෙනුවට, ශ්‍රී ලංකාවේ යථාර්ථවාදී අවස්ථාව පවතින්නේ විශේෂිත භූමිකාවන් කිහිපයක ගෝලීය ජාල සඳහා සහාය වන ද්විතියික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්වීම තුළය. ඒ අනුව

• ඉන්ධන පිරවීම සහ කාර්ය මණ්ඩල විවේක ගැනීම් සඳහා විශ්වාසදායක තාක්ෂණික නැවතුම් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස

• ගුවන් අවකාශය වසා දැමීම් හෝ හදිසි අවස්ථාවලදී භාවිතයට ගත හැකි හැරවුම් ගුවන් තොටුපළක් ලෙස

• දකුණු ආසියානු වෙළඳපොළට සේවය කරන භාණ්ඩ හා සැපයුම් ඒකකයක් ලෙස

• ඉන්දියානු සාගරය හරහා ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් සමාගම් සඳහා නඩත්තු සහ මෙහෙයුම් ආධාරක පදනමක් ලෙස කටයුතු කළ යුතුය.

මෑත කාලීන කලාපීය ගැටුම් නිසා දැනටමත් ශ්‍රී ලංකාවට පවතින මෙම විභවය පෙන්නුම් කර තිබේ. අස්ථාවර කාලවලදී, ශ්‍රී ලංකා බලධාරීන් ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් සඳහා තාක්ෂණික සහ හැරවුම් මධ්‍යස්ථාන ලෙස ගුවන් තොටුපළ දෙකම සූදානම් කර ඇති අතර, එය දිගු දුර ගුවන් යානා සඳහා මෙහෙයුම් අඛණ්ඩතාව පවත්වා ගැනීමේදී ඔවුන්ගේ විභව කාර්යභාරය නිරූපණය කරයි.

ඉන්දියානු සාගරය සඳහා ද්විත්ව ගුවන් තොටුපළ උපාය මාර්ගයක්

ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන් සේවා උපාය මාර්ගය එහි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ දෙක අතර අනුපූරක පද්ධතියක් ඇති කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතුය.

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ - මෙහෙයුම් දොරටුව

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා ප්‍රාථමික මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථානය ලෙස ක්‍රියා කරනු ඇත. රටේ ප්‍රධාන ගුවන් සේවා දොරටුව ලෙස, එය දැනටමත් ශ්‍රී ලංකාවේ ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් බහුතරයක් හසුරුවයි.

අනාගත සංවර්ධනය අවධානය යොමු කළ යුත්තේ,

· දිගු දුර ගුවන් යානා සඳහා වේගවත් හැරවුම් පහසුකම්

· කාර්යක්ෂම භාණ්ඩ ප්‍රවාහන සේවා

· කාර්ය මණ්ඩල වෙනස් කිරීම සහ ඉන්ධන පිරවීමේ මෙහෙයුම් විධිමත් කිරීම

· පුළුල් කරන ලද පර්යන්තය සහ ධාවන පථ ධාරිතාව කෙරෙහිය.

මෙම වැඩිදියුණු කිරීම් මඟින් ගල්ෆ් මධ්‍යස්ථානවල ක්‍රියාත්මක වන දැවැන්ත පරිමාණය අනුකරණය කිරීමට උත්සාහ නොකර වැඩි කළ සංක්‍රමණ මෙහෙයුම් සඳහා සහාය වීමට බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළට හැකියාව ලැබේ.

මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ - උපායමාර්ගික ආධාරක කඳවුර

මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සතුව පුළුල් යටිතල පහසුකම් ඇති නමුත් දැනට ක්‍රියාත්මක වන්නේ ධාරිතාවයට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමකය. බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ සමඟ සෘජුවම තරඟ කිරීමට වඩා, මත්තල උපායමාර්ගික ගුවන් සේවා ආධාරක පහසුකමක් ලෙස නැවත ස්ථානගත කළ හැකිය.

එහි විභව භූමිකාවන්ට ඇතුළත් වන්නේ,

• තාක්ෂණික නැවතුම් සහ ගුවන් යානා ස්ථානගත කිරීම

• දිගුකාලීන ගුවන් යානා නැවැත්වීම

• භාණ්ඩ ප්‍රවාහන හා සැපයුම් මෙහෙයුම්

• ගුවන් යානා නඩත්තු හා අලුත්වැඩියා පහසුකම් යනාදියයි.

තරඟකාරී ගොඩබෑමේ ගාස්තු, ඉන්ධන මිලකරණය සහ සැපයුම් යටිතල පහසුකම් වැනි සුදුසු දිරිගැන්වීම් සමඟින්, මත්තල ඉන්දියානු සාගර කොරිඩෝව හරහා ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් සමාගම් සඳහා ආකර්ශනීය මෙහෙයුම් පදනමක් බවට පත්විය හැකිය.

දකුණු ආසියානු සම්බන්ධතාවය ශක්තිමත් කිරීම

ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය පිහිටීම නිසා එය ලෝකයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන ගුවන් සේවා වෙළඳපොළවල් කිහිපයකට යාබදව පිහිටා ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රධාන ජනගහන මධ්‍යස්ථානවලට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරන්නේ,

• ඉන්දියාව

• බංග්ලාදේශය

• මාලදිවයින

යන රටවල් සම්බන්ධයෙනි. දකුණු ආසියාව පුරා මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය අඛණ්ඩව ව්‍යාප්ත වන විට, ගුවන් සමාගම්වලට මෙම වෙළඳපොළවල් කාර්යක්ෂමව සම්බන්ධ කළ හැකි කලාපීය සැපයුම් මධ්‍යස්ථාන වැඩි වැඩියෙන් අවශ්‍ය වනු ඇත.

කලාපය පුරා ශක්තිමත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා සහිත ස්ථාවර, මධ්‍යස්ථ ගුවන් සේවා වේදිකාවක් සැපයීමෙන්, ශ්‍රී ලංකාවට කලාපීය සම්බන්ධතාවයේ වැදගත් පහසුකම් සපයන්නෙකු ලෙස සේවය කළ හැකිය.

ගුවන් සේවා උපාය මාර්ගය පෞද්ගලීකරණයට සම්බන්ධ කිරීම

ශ්‍රී ලංකාව ද්විතීයික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථානගත කිරීමේ පුළුල් උපායමාර්ගික අරමුණ වන්නේ ගෝලීය ආයෝජකයින් සඳහා රටේ ගුවන් සේවා වත්කම්වල ආකර්ෂණය වැඩි කිරීමයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන්තොටුපළ සහ ගුවන් සේවා පෞද්ගලීකරණය කිරීම හෝ බදු දීම වඩාත් අර්ථවත් වන්නේ ඒවා දේශීය යටිතල පහසුකම් ලෙස පමණක් නොව, දකුණු ආසියාව පුරා ගුවන් සේවා ස්ථාවරත්වය ශක්තිමත් කරන වැදගත් කලාපීය මධ්‍යස්ථාන ලෙස අප දකින්නේ නම්ය.

විදේශීය ආයෝජකයින් හෝ ගුවන් සමාගම් ශ්‍රී ලංකාව තුළට මුදල් හෝ හවුල්කාරිත්වයන් යෙදවීමට වැඩි උනන්දුවක් දක්වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවා විසින් පැහැදිලි වාසි හෝ උපායමාර්ගික ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන විටය. එනම්,

• උපායමාර්ගිකව පිහිටා ඇති ගුවන් සේවා වේදිකාවක් සැපයීම

• පුළුල් කිරීම සඳහා සූදානම් ඌන උපයෝගිතා යටිතල පහසුකම් පැවතීම

• වර්ධනය වන දකුණු ආසියානු වෙළඳපොළවල් වෙත ප්‍රවේශය

• භූ දේශපාලනික බාධාවන් අතරතුර ගෝලීය ගුවන් සේවා ජාලවලට සහාය වීමේ හැකියාව

මෙම සන්දර්භය තුළ, ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන්තොටුපළ සහ ගුවන් සේවා වැදගත් වන්නේ දේශීය ගුවන් ගමන් සඳහා පමණක් නොවේ. විශේෂයෙන් අනෙකුත් ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථාන කඩාකප්පල් වූ විට, ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් ස්ථාවර සහ විශ්වාසදායක ලෙස තබා ගැනීමටද ඒවාට උපකාරී විය හැකිය.

නිගමනය

පරිණාමය වෙමින් පවතින භූ දේශපාලනික භූ දර්ශනය, ගෝලීය ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම් තනි කලාපයක් තුළ සංකේන්ද්‍රණය කිරීමේදී මුහුණ පාන ඊට ආවේණික අවදානම් මේ වන විට හෙළි කර ඇත. මැදපෙරදිග මෙගා-හබ්ස් ගෝලීය ගුවන් ගමන් සඳහා කේන්ද්‍රීයව පවතිනු ඇතත්, ගුවන් සමාගම්වලට බාධා ඇති වන කාලවලදී ඔවුන්ගේ ජාලවලට සහාය විය හැකි අතිරික්ත මෙහෙයුම් මධයස්ථාන වැඩි වැඩියෙන් අවශ්‍ය වේ.

ශ්‍රී ලංකාවට ගල්ෆ් කලාපයේ ගෝලීය කේන්ද්‍රස්ථාන ප්‍රතිස්ථාපනය කළ නොහැක. නමුත් ඉන්දියන් සාගරයේ ස්ථාවර ද්විතීයික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්වීමට අවශය වන භූගෝලීය පිහිටීම, යටිතල පහසුකම් සහ දේශපාලන ස්ථානගත කිරීම එය සතුය.

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ උපායමාර්ගිකව සංවර්ධනය කිරීමෙන් සහ ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සේවය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමෙන් සහ පුද්ගලීකරණය කිරීමට පවත්නා හැකියාවෙන් ඌන ක්‍රියාකාරී රාජ්‍ය වත්කම් ගෝලීය ගුවන් සේවා සඳහා තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් බවට පරිවර්තනය කිරීමට ශ්‍රී ලංකාවට අවස්ථාව තිබේ.

ඉහළ යන භූ දේශපාලනික අවිනිශ්චිතතාවයක් ඇති යුගයක, ඒවාට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවද කාර්යක්ෂමතාව තරමටම වැඳගත් වෙමින් පවතී. නිවැරදිව ස්ථානගත කර ඇත්නම්, ශ්‍රී ලංකාවට ගෝලීය ගුවන් සේවාවේ නව සේද මාර්ගය ඔස්සේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කර ගත හැකිය.

මෙම ලේඛකයා Advocata ආයතනයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර ඔහු සමඟ riyadriffai@gmail.com විද්‍යුත් තැපෑල හරහා සම්බන්ධ විය හැකිය.

තෙල් මිල වැඩිවීම හොඳද නරකද? තෙල් මිල වැඩි නොකළොත් මොකද වෙන්නේ?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

Image by Alexandra_Koch from Pixabay

මේ දවස්වල හුඟ දෙනෙක් කතා වෙන්නේ තෙල් මිල වැඩිවීම ගැන. මොකද ඉන්ධන මිල ගණන් වැඩි වෙනවා කියන්නේ සමාජයේ එක කොටසකට විතරක් බලපාන දෙයක් නෙවෙයි. ඒක අපි හැමෝටම බලපානවා. ආරම්භයක් විදිහට පෙට්‍රල්, ඩීසල් මිල ගණන් වැඩි වෙනවා කියන්නේ ප්‍රවාහනය හා බැඳුණු ආහාර, ඖෂධ, සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපන, බලශක්ති ආදී මෙකී නොකී හැම අංශයකටම ඩොමිනෝ ඉෆෙක්ට් එකක් වගේ අඩු වැඩි වශයෙන් බලපෑම් සිද්ධ වෙන එකට. 

Image by Markus Winkler from Pixabay

සරලවම කිව්වොත් බස් ගාස්තු, ඌබර්, පික් මී ගාස්තු, රයිස්, කොත්තු, ෂෝටීස්, ඇඳුම් පැළඳුම්, ප්ලාස්ටික් බඩු, පොහොර, ලයිට් බිල් මේ හැම එකකම ගාණ වැඩි වෙනවා. ඒකෙන් මේකෙන් උද්ධමනය ඉහළ යනවා. එතකොට අපිට ආයෙමත් එදිනෙදා වැඩ කරගන්න අපේ පඩිය මදි. මිනිස්සුන්ගේ ජීවන මට්ටම් පහතට වැටෙනවා. ඉතිං හැමෝම දන්නවා මේ වෙලාවේ ලෝකයේ රටවල් ගණනාවක් සම්බන්ධ වුණු යුද්ධයක් තියෙනවා. ප්‍රධානම පාර්ශවකරුවෝ වෙන්නේ ඉරානය‍, ඊශ්‍රායලය සහ ඇමරිකාව. මේ යුද්ධෙ නිසා පර්සියන් බොක්ක සහ ඕමාන් බොක්ක අතර තියෙන හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වහලා තියෙනවා.  

 හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවම අපිට මොකද වෙන්නේ? 

Image by wasi1370 from Pixabay

 හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ලෝකෙම අවධානය දිනා ගෙන තියෙන්නේ, මේ වෙනකොට ඒක වහලා තියෙන නිසයි. සාමාන්‍යයෙන් හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ලෝක වෙළඳාමට බලපාන නැව් ගමනාගමනය සිද්ධ වෙනවා. ඒ අතරින් ලෝකයේ බොරතෙල් ප්‍රවාහනය අතින් 25% - 30% ප්‍රමාණයක් සිද්ධ වෙන්නේ මේ ඔස්සේ. ඒ නිසා හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා මේ වනතුරු ප්‍රවාහනය කළ නැව් නැවතිලා ලෝකයේ බොරතෙල් සැපයුමට බාධා එල්ල වෙලා තියෙනවා.  

මේ වෙද්දි බොහොමයක් තෙල් නිපදවන රටවල් සහ ඒවායේ බොරතෙල් නිපදවන ආයතන තමන්ගේ නිෂ්පාදන කටයුතු සීමා කරලා තියෙනවා; තවත් සමහරු නවත්තලා හරි තියෙනවා. මොකද නිපදවූ බොරතෙල් තවදුරටත් ගබඩා කරන්න ඒ රටවල්වලට තියෙන ඉඩකඩත් සීමා සහිතයි. එයාලටත් ආයෙ වතාවක් බොරතෙල් නිපදවන්න පුළුවන් වෙන්නේ හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විවෘත කරපු දවසක තමයි.  

Image by Alexandra_Koch from Pixabay

යුද්ධෙට සම්බන්ධ වෙලා ඉන්න ඉරානය මේ වෙද්දි කියනවා ‘ඔවුන් දිගටම හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වහලා තියෙනවා’ කියලා. ඒකෙ ප්‍රායෝගික බව තීරණය කරන්න තාම කල් වැඩි වුණත්, දැනට ලෝක තෙල් සැපයුමට මේ නිසා බාධා එල්ල වෙලා, තෙල් මිල වැඩිවෙන ප්‍රවණතාවක් තියෙනවා. සමහර ආර්ථික විශ්ලේෂකයන් කියන විදිහට මාර්තු මාසය ඉවර වෙද්දිත් යුද්ධය අවසන් නොවුනොත් බොරතෙල් බැරල් එකක මිල ඇ.ඩො. 150 වගේ අගයක් දක්වා ඉහළ යන්න පුළුවන්. 

ලංකාවේ තෙල් මිල - පෝලිම් සහ QR 

ලංකාවේ මේ වෙනකොට තෙල් මිල  ඉහළ නංවලා තියෙනවා.  කොහොමත් තෙල් මිල ඉහළ යන එක ගැන නම් කවුරුත් සතුටු වෙන්නේ නෑ.  හුඟක් දෙනා අහන ප්‍රශ්නය තමයි, අලුත් තොග රටට ගේන්නත් කලින්ම ලංකාවට කලින් ගෙනල්ලා තිබුණු තෙල් (පරණ මිලට ගෙනාපු තෙල්) සංචිත ලංකාවේ ශෙඩ්වල තියෙද්දි කොහොමද ලංකාවේ තෙල් මිල ගණන් ඉහළ දැම්මෙ කියන එක.  

බැලූ බැල්මට එහෙම කළාම රජය අනිසි වාසියක් උපයනවා කියලා කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන්. ඒත් අපි මෙතනදි හිතන්න ඕන තෙල් මිල වැඩි නොකළොත් මොකද වෙන්නේ කියලා.   

Image by Pete Linforth from Pixabay

ලෝකයේ දරුණු යුධමය තත්ත්වයක් තියෙන නිසා ලෝක වෙළඳපලේ බොරතෙල් මිල ගණන් අනිවාර්යෙන්ම ඉහළ යනවා කියලා මිනිස්සු දන්නවා. ලංකාවේ මිල සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ මාසෙ අන්තිමට නිසා යුද්ධෙන් එන බලපෑම මාසෙ අන්තිමට කරන මිල වෙනස් කිරීමෙන් දරාගන්න වෙන බවත් මිනිස්සු දන්නවා. ඒ වගේ තත්ත්වයක් උඩ, ලෝක වෙළඳපලේ මිල ගණන් වැඩි වෙද්දිත් ලංකාවේ තෙල් මිල ඊට වඩා අඩු මට්ටමක තිබුණොත්, මිනිස්සු ඊළඟ මිල සංශෝධනයට කලින් පුළුවන් තරම් අඩු මිලට තෙල් රැස් කරගන්න බලන නිසා ලංකාවේ තියෙන තෙල් ප්‍රමාණය ඉක්මනටම ඉවර වෙනවා. ඒ වගේම ලංකාවේ තෙල් සංචිත රැස් කරන්න තියෙන පහසුකම් සීමිත නිසා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගබඩා කරන්නත් බෑ. ඒ නිසයි ලංකාවේ පරණ මිල ගණන්වලට ගෙන්නුව තෙල්වල මිල ගණන් වැඩි කරන්න සිද්ධ වුණේ.  

අපි තෙල් ගේන්නේ ඉන්දියාවෙන්ද? 

Image by jorono from Pixabay

කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන් ලෝකයේ තෙල් සැපයීමට බාධා සිද්ධ වෙලා තියෙන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවට ලංකාවට ප්‍රශ්නයක් නෑ. මොකද ලංකාවට තෙල් ගේන්නේ ඉන්දියාව සහ සිංගප්පූරුව කියන රටවල්වලින් කියලා. ඒත් සිංගප්පූරුව සහ ඉන්දියාව කියන්නේ තෙල් කැණීම් කරන තෙල් තියෙන රටවල් නෙමෙයි.  ඒ රටවල්වල තියෙන්නෙ තෙල් පිරිපහදු කිරීමේ ස්ථාන විතරයි. මේ නිසා ඉන්දියාවයි සිංගප්පූරුවයි තෙල් ගන්නේ වෙනත් රටවල්වලින්. ලෝකයේ තෙල් සැපයුමට බාධාවක් වෙලා තියෙන වෙලාවක ඉන්දියාවටවත්, සිංගප්පූරුවටවත්, ලංකාවටවත් ඒ බලපෑමෙන් මිදෙන්න හැකියාවක් නැහැ. ඒ වගේම ලංකාවට තෙල් සපයන රටවල්වලටත් මේ වෙලාවේදී තෙල් හිඟයක් තියෙන නිසා ඒ රටවල්වලින් වුණත් අනෙකුත් රටවල්වලට ලබා දෙන තෙල් ප්‍රමාණය සීමා කිරීමට වැඩි ඉඩකඩක් තියෙනවා.  

QR කෝඩ් එක සාර්ථකම විසඳුමද? 

තෙල් පෝලිම්වල කල් මරපු අතීතයක් අපිට තියෙනවා. ඒ නිසා ඒකෙ තියෙන තිත්ත ඇත්ත අපි හැමෝම දන්නවා. ඒ වෙලාවේ ලංකාවට අත්‍යවශ්‍ය දේවල් ආනයනය කරන්නවත් ප්‍රමාණවත් මුදල් තිබුණේ නෑ. ඒ නිසා ආනයනය කරන්න පුළුවන්කම තිබුණු සීමිත තෙල් ප්‍රමාණය QR කෝඩ් එකක් ඔස්සේ හැමෝටම බෙදලා දුන්නා.  

ඒත් මේ වතාවේ තියෙන්නේ ගෝලීය මට්ටමින් හැම රටකටම බලපාන තෙල් හිඟයක්. ඒකට QR කෝඩ් එක කියලා කියන්නේ දීර්ඝකාලීන විසදුමක් නෙවෙයි. මොකද ලංකාවේ තෙල් පරිභෝජනය අතින් ගත්තම සමස්ත තෙල් පරිභෝජනයෙන් 70% පරිභෝජනය කරන්නේ ධනවත්ම 30% පිරිස. සමස්ත තෙල් පරිභෝජනයෙන් ඉතිරි 30% පාවිච්චි කරන්නේ ජනගහනයෙන් ඉතිරි කොටස.   

තෙල් මිල ඉහළ ගියා කියලා, තෙල් පරිභෝජනය කරන 70% කොටසට ලොකු බලපෑමක් වෙන්නේ නෑ. මොකද මිල වැඩිවුණා කියලා ධනවත් පිරිස පරිභෝජනය අතාරින්නේ නෑ, වැඩි මිලකට වුණත් තෙල් මිලදී ගන්න පෙළඹෙනවා. හැබැයි මිල වැඩි වුණාම නැති බැරි පිරිස කලින් තරම් තෙල් පරිභෝජනය කරන්නේ නෑ. ඒ නිසා හැමෝටම අඩු මිලකට තෙල් විකුණුවොත් ඊට වඩා ගෙවීමේ හැකියාව තියෙන ධනවතුන් පවා වෙළඳපළ මිලට නොගැළපෙන මිලකට ඉන්ධන පරිභෝජනය කිරීම නිසා මේ තත්වය සමනය වීමක් වෙන්නේ නෑ.  

ඉතින් මේ වෙලාවේ හැටියට තෙල් මිල වැඩිවීම අපි මූණ දෙන්න අකමැති තීරණයක් වුණත්, ඒ තීරණය ගන්නවා ඇර විකල්පයක් නෑ. එහෙම නොකර වෙළඳපලේ ඇති වෙන්න ඉඩ තියෙන අධි ඉල්ලුම සමනය කරලා ඉල්ලුම සහ සැපයුම කළමනාකරණය කරගන්න වෙන්නෙත් නෑ.  

ඩොලර් සංචිතවලින් තෙල් ගෙන්නලා අඩුවට බෙදමුද? 

සමහරු හිතනවා ලංකාවේ ප්‍රාථමික ශේෂය හොඳ මට්ටමකට ආව නිසා අපේ සංචිත වියදම් කරලා හරි අපිට තෙල් ගේන්න පුළුවන් නේද කියලා. එහෙම කරනවා නම් එහෙම කරන්න පුළුවන් ඉතාම ටික කාලයයි. මොකද ලංකාව මේ තෙල් හිඟය එන්න කලිනුත් සමෘද්ධිමත් මට්ටමක හිටිය රටක් නෙවෙයි, අර්බුදයකින් ගොඩ එන්න උත්සාහ කරන රටක්. ඒ වගේම අපි දන්නේ නෑ මේ යුද්දෙ ඉවර වෙන්නේ කවදද කියලා. පැහැදිලිව පෙනෙන අනාගතයක් නැති යුද්ධයක් නිසා අපිට සීමිත මුදල් සංචිත ටික නාස්ති කරගන්න බෑ. යුද්ධය නිසාම තව මොනවගේ හදිසි මිලදී ගැනීම් සහ අත්‍යවශ්‍ය මිලදී ගැනීම් කරන්න අපිට මුදල් ඕන වෙයිද කියලා අපි හරියටම දන්නේ නෑ. මේ නිසා දැනට තියෙන සංචිත ටික තෙල් මිල අඩුවෙන් පවත්වාගන්න කියලා වියදම් කිරීම සුදුසු නෑ.  

මිල සූත්‍රයෙන් පිහිටක් තියෙනවාද? 

Image by Markus Spiske from Pixabay

මුහුණ දුන් ආර්ථික අර්බුදය නිසා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලෙන් ශ්‍රී ලංකාවට කොන්දේසි මත සහය ලබා දුන්නා. ඒ එක කොන්දේසියක් තමයි ලෝක වෙළඳපළේ බොරතෙල් මිලේ වෙනස්කම් ඇතුලත් වන මිල සූත්‍රයක් හඳුන්වා දීම සහ ඒ මඟින් විනිවිදභාවය පවත්වා ගැනීම. මෙයින් අදහස් වෙන්නේ මිල සූත්‍රයෙන් ජාත්‍යන්තර තෙල් මිල, නැව්ගත කිරීමේ සහ රක්ෂණ වියදම්,  විනිමය අනුපාත චලනයන්, බදු සහ මෙහෙයුම් පිරිවැය කියන දේවල් පිළිබිඹු කළ යුතුයි කියන කාරණය. 

ශ්‍රී ලංකාව බොහෝ දුරට IMF වැඩසටහන යටතේ අවශ්‍ය ඉන්ධන මිල සූත්‍රයට අනුකූල වුණත්, එය අඛණ්ඩව සහ විනිවිදභාවයෙන් යුතුව ක්‍රියාත්මක වෙනවද කියන විවාදය තියෙනවා. කලින් වතාවලදී ලෝක වෙළඳපළේ මිල ගණන් අනුව මිල සූත්‍රය වෙනස් වෙන්නේ කොහොමද කියලා කලින් හිටපු විෂයභාර ඇමතිවරයා ටිවිටර් පණිවුඩ මඟින් ජනතාව දැනුවත් කළත් ඒ පිළිවෙත දැන් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නෑ. 

උත්තරේ මොකක්ද? 

භාණ්ඩයක මිල තීරණය වෙන්න ඒකේ සුලබතාව අනුව. වැඩිපුර තියෙන දේවල්වලට වැඩි මිලක් නියම කරන්න අමාරුයි. ඒත් වෙළඳපළේ සැපයුම අඩු භාණ්ඩ හා සේවාවල මිල ඉහළ නැංවීම මඟින් තමයි වෙළඳපළ සමතුලිතය ඇති කරගන්නේ. දැනට ලංකාවේ තියෙන සීමිත තෙල් තොගය කළමනාකරණය කරන්නේ QR කේත ක්‍රමය අනුව. ඒත් ඒක දීර්ඝකාලීනව සාර්ථක ක්‍රියාමාර්ගයක් නෙවෙයි. අපිට අනිවාර්යයෙන්ම ලෝක වෙළඳපළේ මිල ගණන්වලට අනුකූලව ලංකාවේ තෙල් මිල ගණන් වෙනස් කිරීමට සිදුවෙනවා. එහෙම වුණොත් තමයි ඉල්ලුම සහ සැපයුම අතර තුලනයක් ඇතිවෙන්නේ. ඒ වගේම අනවශ්‍ය විදිහට තෙල් පෝලිම් ඇතිවීම, කළුකඩ ඇති වීම සමනය වෙන්නේ.  

Image by billy cedeno from Pixabay

දැන් කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන් මේක හරිම අසාධාරණ තර්කයක් කියලා. මොකද මධ්‍යම පාන්තිකයන් සහ අඩු ආදායම්ලාභීන්ට පවා මේ තෙල් මිල වැඩිවීමෙන් ලොකු ප්‍රශ්නයක් තියෙනවා කියලා. අනිවාර්යෙන්ම ඔව්. ඒ නිසා තමයි මේ වෙලාවේ හැටියට සුදුසු අනෙකුත් ක්‍රියාමාර්ගවලට යන්න ඕනේ. උදාහරණයක් ගත්තොත් රැකියා තත්ත්වයන් ගත්තහම නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ හැකියාව වගේ පහසුකම් ලබා දීලා දෛනික ගමනාගමනය වෙනුවෙන් වැයවන තෙල් පරිභෝජනය අඩු කරන්න ඕන. තෙල් මිල වැඩිවීම නිසා පීඩාවට පත්වන දරා ගැනීමේ හැකියාව අඩු සමාජ පංතිවලට ඒ වෙනුවෙන් මුල්‍යමය සහනයක් ලබා දෙන්නත් පුළුවන්. නමුත් අපි කළ යුත්තේ අතීතයෙන් පාඩම් ඉගෙන ගැනීමයි. මෑත කාලයේ තෙල් පෝලිම්වල ඉන්න වුණ දෙවනි වතාව මේක. ඒ නිසා අපි හැමදාමත් ඒ පීඩනය විඳින්න ඕන නෑ. දීර්ඝකාලීනව සාධනීය වෙනස්කම් කරන්න ඕන. 

Image by Markus Distelrath from Pixabay

අන්න ඒකයි අපි යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය ගැන වැඩි අවධානයක් දෙන්න ඕන. වැඩිපුර තෙල් සහ ගෑස් ගබඩා කිරීමේ පහසුකම්, රටරටවල් සමඟ ගනුදෙනු කිරීමේදී අපට කලින් වතාවල මඟ හැරුණු වෙළඳපළවල් වෙත යොමු වීම, නව වෙළඳ ගිවිසුම් ඇති කර ගැනීම වැඳගත්. බලශක්ති අර්බුදයට පිළියමක් විදිහට වගේම තිරසාර සංවර්ධන අභිමතාර්ථවලට අනුගත වීමක් විදිහට පුනර්ජනනීය බලශක්ති සම්පාදනය, සම්ප්‍රේෂණය සහ ගබඩා කිරීම වෙනුවෙන් විභව ව්‍යාපෘති කඩිනමින් ඇති කිරීමටත්, ඒ සඳහා පෞද්ගලික අංශයේ සහය, විදේශ සෘජු ආයෝජන ආකර්ශනය කර ගැනීමත් තවදුරටත් කල් දාන්න පුළුවන් දේවල් නෙවෙයි. ඒ ප්‍රතිසංස්කරණ කල් දානවා කියන්නෙම ලංකාවේ ආර්ථික අවුල ලිහා ගන්න එකටත් තවදුරටත් බාලගිරි දෝසෙම තමයි.    

ආර්ථික නිදහස ඉල්ලා 15,000ක් කාන්තාවෝ වීදි බසිති

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය යෙදෙන්නේ මාර්තු 8 වෙනිදට. ඉස්සර වගේ නෙවෙයි. දැන් කාන්තා දිනය ගැන මතක් කරන්නේ නොයෙක් තැන්වල තියෙන නොයෙක් ප්‍රමාණයෙන් කරන සැමරුම්, සමහරුන්ට ලැබෙන මල්, කාන්තාවන් අගය කරමින් තබපු සටහන් වගේ දේවල්වලින්. හැබැයි ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය ආරම්භ වූණේ අද දකින්න තියෙන විදිහේ සැමරීමක් විදිහට නම් නෙවෙයි. ඉල්ලීමක් විදිහට. ආර්ථික නිදහස වෙනුවෙන් කරපු ඉල්ලීමක් විදිහට. 1908දී කාන්තාවෝ 15000ක් තමන්ගේ ඉල්ලීම් දිනා ගන්න නිව්යෝර්ක් නගරයට පාගමනින් ආවා. ඒ අය ඉල්ලුවේ නම්‍යශීලී සේවා පැය, හොඳ වැටුප් සහ ඡන්ද අයිතිය. අද අපි සමරන විදිහේ කාන්තා දින සැමරුමක් මුල්ම වතාවට සැමරුවේ 1975 අවුරුද්දේ  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින්. ඒ කම්කරු පංති ව්‍යාපාරයක්, දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරයක් සහ ආර්ථික සමානාත්මතාව ගැන ඉල්ලීමක් විදිහට.

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනයේ ආරම්භය

ක්ලාරා සෙට්කින්

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනයක් සමරන්න ඕන කියන යෝජනාව මුල් වරට ගෙනල්ලා තියෙන්නේ ජර්මානු සමාජ ක්‍රියාකාරිනියක් වුණු ක්ලාරා සෙට්කින් 1910දී. ඒකමතිකව ඒ අදහස සම්මත වුණා. එතනදි ජාත්‍යන්නතර දිනයක් කාන්තාවන් වෙනුවෙන් වෙන් කිරීම මඟින් බලාපොරොත්තු වුණේ ලොව පුරා ඉන්න කාන්තාවන් ඡන්ද අයිතියත් ඇතුළුව තමන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් හඩ නඟන්න ඕන කියන කාරණය.

වැඩ කිරීමේ අයිතිය, සාධාරණ වැටුප් සඳහා ඇති අයිතිය, ඡන්ද අයිතිය, පොදු ජීවිතයට සහභාගී වීමේ අයිතිය වගේ දේවල්. මේ අයිතීන් බොහෝමයක් ගැඹුරින් ආර්ථිකමය ස්වාරූපයෙ ඒවා. අද ලොව පුරා සමරන කාන්තා දිනය බිහි වූණේ කර්මාන්තශාලා, කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ වැටුප් වෙනස්කම් කිරීම් ඔස්සේ. එතන තියෙන හරය වුණේ ආර්ථික නියෝජිතායතන.

2026 කාන්තා දින තේමාව : Rights. Justice. Action. For ALL Women & Girls

Image by PicElysium from Pixabay

එක්සත් ජාතීන්ට අනුව 2026 අවුරුද්දේ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දින තේමාව වෙන්නේ, සෑම ගැහැනු ළමයෙකුටම සහ කාන්තාවකටම අයිතිවාසිකම්, යුක්තිය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම කියන එක. ලෝකෙ පුරා ඉන්න කාන්තාවන් සැලකුවාම එයාලට තියෙන්නේ පිරිමින්ට තියෙන අයිතිවාසිකම්වලින් 64% විතරයි. ලෝකය AI යුගයක් කරා ඇවිත් තියෙන  මේ කාලය වෙද්දිවත් කිසිම රටකට කාන්තා - පුරුෂ දෙපාර්ශවයේ තියෙන නීතිමය වශයෙන් තහවුරු කල අයිතිවාසිකම්වල පරතරය නැති කරන්න පුළුවන්කමක් ලැබිලා නෑ.

පවුල, ආරක්ෂාව, රැකියාව, මුදල්, දේපල, සංචලතාව, ව්‍යාපාර, විශ්‍රාම ගැනීම කියන සෑම අංශයකදිම කාන්තාවන්ට නීතිය අසාධාරණ විදිහට සලකන බව දකින්න ලැබෙනවා. 2026 කාන්තා දින පණිවිඩය අනුව කාන්තාවන්ටත් පුරුෂයන්ට වගේම  සමානව යුක්ති සහගත ලෙස සැලකීමක් ලැබීමට ඇති බාධා  වෙනස් කොට සලකන නීති ඉවත් කිරීම, දුර්වල මට්ටමක ඇති නීතිමය ආරක්ෂාව තර කිරීම, ළමා අයිතිවාසිකම් ඛාදනය කරන හානිකර භාවිත හා සමාජ සම්මත ඉවත් කිරීම කියන ඉල්ලීම් සපුරා දෙන්න ඕන.

Image by Amber Clay from Pixabay

අද කාන්තාවන්ට තියෙන නිදහස මොන වගේද? අද කාන්තාවන්ට තියෙන ආර්ථික නිදහස කියන්නෙ මොකකටද?  ඒ තමයි තමන් කැමති රස්සාවක් කිරීමේ නිදහස, දේපල හිමි කර ගැනීමේ නිදහස, ව්‍යාපාරයක් කිරීමේ නිදහස, ගෝලීය වෙළඳපොළට ඇතුලු වීමේ නිදහස, ඉපයීමට, ඉතිරි කිරීමට, ආයෝජනය කිරීමට සහ වෙළඳාම් කිරීමට ඇති නිදහසට. මේ කියන ආර්ථික නිදහස නැතිව ලැබෙන දේශපාලන අයිතිවාසිකම් අසම්පූර්ණයි.

ලංකාවේ කාන්තා ශ්‍රම බලකාය

ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ත්‍රී-පුරුෂ අධ්‍යාපන මට්ටම සලකා බැලුවොත් 2023 වසරේ පුරුෂ සාක්ෂරතාව 94%, කාන්තා සාක්ෂරතාව 92.6%ක්. බොහොමයක් උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවලත් කාන්තා නියෝජනය වැඩියෙන් දකින්න ලැබෙනවා. ඒත් 2024 වසරේ සේවා නියුක්තිය අතින් කාන්තා නියෝජනය 29.8% වෙද්දි පුරුෂ සේවා නියුක්තිය 67.4%ක්. ඒකෙන් පේන්නේ ඉගෙන ගන්නා කාන්තාවන් පිරිසෙන් රැකියා කරන කාන්තාවන් පිරිස අඩු අගයයක්. ඒ පරතරය සමාජීය ගැටලුවක් විතරක් නෙවේ, ආර්ථික පාඩුවක්.

Image by Edgar Binan from Pixabay

විශේෂයෙන්ම් ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය ඇති වෙලා විසඳුම් හොයද්දි, රටේ නිෂ්පාදන කටයුතු වැඩි කරන්න ඕන කියන එක අනිවාර්‍යය කාරණයක්. ඒකට කාන්තා ශ්‍රම බලකාය අතිශයින් වැඳගත්. කාන්තාවන් වෙළඳපොළෙන් බැහැර වෙනවා කියන්නේ වැඩ කල හැකි වයසේ ශ්‍රම බලකාය පූර්ණ සේවා නියුක්ත නොවෙන නිසා රටේ  ආර්ථිකය පුළුවන් උපරිම තලයෙන් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නෑ කියන එක.

වෙනත් විදිහකින් කිව්වොත් කාන්තා සේවා නියුක්තිය අඩු වුණාම, කාන්තා ව්‍යවසායකයින් අඩුයි,  එතකොට කුටුම්භ ආදායම අඩුයි, සමස්තයක් විදිහට රටේ ආර්ථික  ඵලදායිතාව අඩුයි ආර්ථික වර්ධනයත් අඩුයි. ආර්ථික නිදහස හොඳින් ක්‍රියාත්මක වෙන විවෘත වෙළඳපොල තත්ත්වයක් තිබීම කාන්තාවන්ගේ ආර්ථික දායකත්වය වැඩි කිරීමට ඉතාමත් වැදගත්. මොකද වෙළඳපොළ විශාල වෙද්දි අවස්ථා පුළුල් වෙනවා. අපනයන කර්මාන්තවල රැකියා, දුරස්ථ රැකියා අවස්ථා, ගෝලීය ගනුදෙනුකරුවන් වෙත ප්‍රවේශ වීම වගේම,  පාරිභෝගිකයින් සඳහා අඩු මිල ගණන් ඇති කිරීම පහසු වෙනවා.

කොහොම වුණත් ආර්ථික නිදහසට පවතින සීමා මායිම් සහ නීති රෙගුලාසිවල වැට බැඳීම් නිසා විශේෂයෙන්ම සේවා, ඇඟලුම්, ඩිජිටල් කටයුතු සහ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාරවල ප්‍රවේශයෙන් කාන්තාවන් ප්‍රතිලාභ ලබන්නේ අසමානුපාතිකව. ආර්ථික නිදහසට, තරඟකාරීත්වයට සීමා පනවන ප්‍රතිපත්ති නිසා බොහෝමයක් වෙලාවට මුලින්ම හානියට සහ පීඩාවට පත් වෙන්නේ කුඩා හා අවිධිමත් ව්‍යවසායකයින්. මේ අතරින් බොහෝ පිරිසක් කාන්තාවෝ. ඉතින් මේ කාන්තා දිනයේදී, මල් පොකුරු දෙනවට හැෂ් ටැග් අමුණපු පෝස්ට් දානවට එහා ගිය දෙයක් අපි කරන්න ඕන.

Image by Rama Krishna Karumanchi from Pixabay

අපේ රටේ කාන්තාවන්ට ආර්ථික නිදහස හිමිද?

ඒ තමයි කාන්තාවන් ආර්ථික වශයෙන් නිදහස්ද? කියන ප්‍රශ්නයට උත්තරයක් හොයා ගන්න එක.  කාන්තාවන් සවිබලගැන්වීම හැම කාන්තා දිනයකදිම කතා බහට ලක් වෙන නිකම්ම නිකම් සටන් පාඨයක් වෙලා වැඩක් නෑ. ස්වාධීනව ආර්ථිකයේ තේරීමක් කිරීමේ හැකියාව කාන්තාවන්ට තියෙන්න ඕන. ඒ වෙනුවෙන් රැකියාවේ නිදහ්ස, අධ්‍යාපනයේ නිදහස ලබා දෙන්න අවශ්‍ය කරන යතිටූඅල පහසුකම් ආර්ථිකය තුළ ස්ථානගත කරන්න ඕන. දිවා සුරැකුම් මධ්‍යස්ථාන, නමයශීලී සේවා පැය, සුළු හා කුඩා පරිමාණ ව්‍යවසාකයන්ට ණය ලබා ගැනීමේ පහසුව ඇති කරන්න ඕඅන මේ නිසයි. කාන්තා දිනය සමානාත්මතාවයේ කතාවක් විතරක් නෙවෙයි. ඒක වෙළඳපොළවල්, අවස්ථා සහ නිදහස පිළිබඳ කතාවක්. කාන්තාවන් සඳහා වන ආර්ථික නිදහස කියන්නේ ලබා දිය යුතුද කියලා තීර්‍රණය කළ යුතු දෙයක් නෙවෙයි. අනිවාර්‍යයෙන්ම කාන්තාවන් හැම දෙනාටම ලැබිය යුතු අත්‍යවශ්‍ය දෙයක්. ඉතිං මේ සාධනීය දේවල් ඉටු වන සුභ කාන්තා දිනයක් වේවා!

දිත්වා සුළි කුණාටුවෙන් පස්සේ වෙන්නේ මොකක්ද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ආහාර කියන්නේ මිනිසුන්ගේ මූලික අවශ්‍යතාවන්ගෙන් එකක්. ඒ නිසා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ඉතාමත් වැඳගත් මාතෘකාවක්. විශේෂයෙන්ම මේක වසංගත, ආපදා සහ යුධ ගැටුම් කාලයක මඟ අරින්න බැරිම ප්‍රශ්නයක්. පහුගිය දවස්වල ලංකාවට බලපෑ ප්‍රචණ්ඩ ‘දිත්වා’ සුළි කුණාටුව නිසා රට පුරා දිස්ත්‍රික්ක 20ක විතර ජීවිත සහ දේපල හානි සිදු වුණා. ඒ හානිය පවා තවමත් නිවැරදිව ගණනය කරලා අවසන් නෑ. ඒ වුණත් තවමත් ඇඳ හැළෙන තද වැසි සහ මේ වනවිටත් රටේ ඇති වී තිබෙන දුක්ඛදායක තත්ත්වයත් එක්ක ඉතාමත් ඉක්මණින් අපට ආහාර අර්බුදයක පෙර නිමිති පේන්න අරගෙන තියෙනවා.   

Cyclonic Storm Ditwah is catastrophic tropical cyclone that brought heavy rains to Sri Lanka and Southern India

Image by Stefan Bernsmann from Pixabay

කුණාටුව අවසන් වූ හැටියෙම කැපී පෙනෙන විදිහට කැරට්, ලීක්ස් සහ පොල් මිල ගණන් ඉහළ ගියා. ගංවතුර තත්ත්වය නිසා වී වගා කළ කුඹුරු වගේම අනෙකුත් භෝග වගාවන්ට නොසෑහෙන හානි සිදු වෙලා තියෙනවා. කුකුළු ගොවිපලවල් වගේ තැන්වලත් මීට සමාන හානි දකින්න පුළුවන්. ඒ වගේම අර්බුද, ගැටුම්, ආපදා කියන තත්ත්වයන් හමුවේ මිනිසුන් වැඩි වැඩියෙන් භාණ්ඩ රැස් කරන්න හුරු වීම නිසාත් වෙළඳපළේ තාවකාලික භාණ්ඩ හිඟයන් නිර්මාණය වෙලා තියෙනවා.   

කොහොම වුණත්,  ගැටුම්, භයානක මට්ටමේ කාලගුණ  තත්ත්වයන් සහ ආර්ථික කම්පන ප්‍රධාන වශයෙන්ම ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයක් ඇති කරන්න හේතු වෙනවා. ඒක ලංකාවට අලුත් සිද්ධියක් නෙවෙයි. 2022 ඇති වුණ ආර්ථික අර්බුදය ඇතුලේ වැඩිම පීඩනයක් ඇති වුණ අංශයක් විදිහට ආහාර අවශ්‍යතාව සලකන්න පුළුවන්. මෙවැනි ආහාර අනාරක්ෂිතතාවකදි වඩාත් අවදානමට ලක් විය හැකි කණ්ඩායම් අතරට තමන්ගේ නිවාස සහ ආදායම් මාර්ග අහිමිව අවතැන් වූ පුද්ගලයින් අයිති වෙනවා.  දිත්වා සුළි කුණාටුව නිසා සමහර අයට තමන්ගේ ඉඩම් පවා අහිමි වෙලා තියෙනවා. මේ වගේ ව්‍යසනකාරී අවස්ථාවක අපට නොසිතූ විදිහේ වියදම් දරන්න වෙන නිසා කලින් හිතපු මට්ටමට ආර්ථිකය වර්ධනය කර ගැනීමේ  ගැටළු පවා ඇති වෙන්න පුළුවන්. ඒ අතරින් අද අපේ අවධානය යොමු වෙන්නේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව ගැන. 

ආහාර සුරක්ෂිතතාව කියන්නේ මෙන්න මේකට 

ලෝක ආහාර වැඩසටහනට අනුව ආහාර සුරක්ෂිතතාව පවතින්නේ සාමාන්‍ය වර්ධනය හා සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් ආරක්ෂිත සහ පෝෂ්‍යදායී ආහාර සහ ක්‍රියාශීලී සහ සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් ජනතාවට ලබා ගන්න පුළුවන් වටපිටාවක. මේ කියපු දේවල් ඒ ඒ තත්වයෙන් නොපවතිනවා නම් ඒකට ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය කියලා කියන්න පුළුවන්. සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් පවත්වා ගැනීම සඳහා දිගු කාලයක් පුරා ප්‍රමාණවත් ආහාර පරිභෝජනය කිරීමට පුද්ගලයෙකුට නොහැකි වීම නිදන්ගත ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය විදිහටත් ජනතාවගේ ජීවිත හෝ ජීවනෝපායන්ට තර්ජනයක් වන ඕනෑම තත්ත්වයක් උග්‍ර ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයක් කියලත් හඳුන්වන්න පුළුවන්.  

Image by Steve Buissinne from Pixabay

1996 ලෝක ආහාර සමුළුවට අනුව ආහාර සුරක්ෂිතතාව නිර්වචනය කරන්නේ, 

“හැම දෙනාටම හැමවිටම  ක්‍රියාශීලී සහ සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් වෙනුවෙන් ඔවුන්ගේ ආහාර අවශ්‍යතා සහ ආහාර රුචිකත්වයන් සපුරාලීමට ප්‍රමාණවත් වන ආරක්ෂිත සහ පෝෂ්‍යදායී ආහාර සඳහා භෞතික හා ආර්ථික ප්‍රවේශයක් තිබීම යන්නය.” කියලා.  

ආහාර සුරක්ෂිතතා අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීම වෙනුවෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතු සාධක 4ක් තියෙනවා. ඒ හැම එකක්ම සපුරා ගත්තම ආහාර සුරක්ෂිතතාව කියන කාරණය සම්පූර්ණ වෙනවා.  

• ආහාරවල භෞතික සුලභතාවය: ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ ‘සැපයුම’ එනම් ආහාර නිෂ්පාදන මට්ටම, තොග මට්ටම් සහ ශුද්ධ වෙළඳාම අනුව තීරණය වේ.  

• ආහාර සඳහා ආර්ථික හා භෞතික ප්‍රවේශය: ජාතික හෝ ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයුමක් තිබූ පමණින් ගෘහස්ථ මට්ටමේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික නොකරයි. 

• ආහාර භාවිතය: භාවිතය යනු ශරීරය ආහාරවල ඇති විවිධ පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් උපරිම ප්‍රයෝජන ගන්නා ආකාරය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් වටහාගෙන ඇත. පරිභෝජනය කරන ආහාරවල හොඳ ජීව විද්‍යාත්මක භාවිතය සමඟ ඒකාබද්ධව, මෙය පුද්ගලයන්ගේ පෝෂණ තත්ත්වය තීරණය කරයි.  

• කාලයත් සමඟ අනෙකුත් මානයන් තුනෙහි ස්ථායිතාව: අදට කෙනෙකුගේ ආහාර ගැනීම ප්‍රමාණවත් වුවද, වරින් වර ආහාර සඳහා ප්‍රමාණවත් ප්‍රවේශයක් නොමැති වනවා නම් සහ පෝෂණ තත්ත්වය පිරිහීමේ අවදානමක් ඇත්නම්, ඔහු තවමත් ආහාර අනාරක්ෂිත ලෙස සලකනු ලැබේ.  

අවසන් කාරණයේ දක්වා ඇත්තේ අහිතකර කාලගුණික තත්ත්වයන්, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය හෝ ආර්ථික සාධක නිසා (විරැකියාව, ආහාර මිල ඉහළ යාම) ආහාර සුරක්ෂිතතා තත්ත්වයට බලපෑමක් ඇති කළ හැකි බවයි. 

දිත්වා සහ ලංකාවේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව 

මේ සටහන ලියන මොහොත වෙද්දිත් රට පුරා ඇතැම් තැන්වල විපතට ජනතාව වෙනුවෙන් අත්‍යවශ්‍ය ආහාර තොග රැස් කිරීම, ආහාර පිළියෙල කිරීම සහ බෙදා හැරීම සිදු වෙනවා. මේ කෙටිකාලීන ඉතාමත් ක්ෂණික පියවරයන් පමණයි. තවත් ටික දවසකින් අවතැන් වුණු ජනතාව පවා නව සාමාන්‍ය පිළිවෙතට අනුගත වෙනවා. ඒ අවස්ථාව වෙද්දි විපතට පත් අයගේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව කලින් සඳහන් කරපු සාධක හතර තුළ සම්පූර්ණ වෙනවද කියන එක ඉතාමත් අස්ථාවරයි.  

Joint Rapid Needs Assessment by DMC and UN agencies (2025) 

කෘෂිකර්මාන්තය 

කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ දත්තවලට අනුව, සාමාන්‍යයෙන් ලංකාවේ වාර්ෂික සහල් පරිභෝජනය මෙට්‍රික් ටොන් 2.4කට ආසන්නයි. ලෝක ආහාර වැඩසටහනේ සංඛ්‍යා දත්තවලට අනුව, 2024 වසරේ දෙසැම්බර් වෙද්දි ලංකාවේ කුටුම්භවලින් 16%ක් ආහාර අනාරක්ෂිත බවින් පෙළෙන බව කියැවුණා. සුළි කුණාටුව නිසා මේ තත්ත්වය තවත් නරක අතට හැරෙන්න තියෙන ඉඩ වැඩියි. කුණාටුව පටන් ගන්න අවස්ථාව වෙද්දිත් මහ කන්නයේ හෙක්ටයාර 563,950ක් වගා කරලා තිබුණා (Department of Agrarian Development). මීට අමතරව, ගංවතුර තත්ත්වය සහ තද සුළංවල බලපෑම හේතුවෙන් අනෙකුත් ක්ෂේත්‍ර භෝග හෙක්ටයාර 95,799ක් සහ බඩ ඉරිඟු, ධාන්‍ය වර්ග, කෙසෙල් සහ විවිධ එළවළු භෝග හෙක්ටයාර 13,463කට පමණ විශාල හානියක් සිදුවෙලා තියෙනවා (CROPIX, Department of Agriculture). 

ධීවර කර්මාන්තය 

ජලජ හා සාගර සම්පත් අමාත්‍යාංශයට අනුව, වෙරළබඩ ධීවර කටයුතුවලට පාවිච්චි කරන කුඩා ෆයිබර්ග්ලාස් බෝට්ටු රැසකට, මෝටර් බෝට්ටු 200කට ආසන්න ප්‍රමාණයකට, ඔරු සහ සාම්ප්‍රදායික යාත්‍රා වගේම මහ මුහුදේ ක්‍රියාත්මක වන නිශ්චිත නොවන බහුදින යාත්‍රා සංඛ්‍යාවකටද හානි සිදු වෙලා තියෙනවා. රට අභ්‍යන්තරයේ ඇති ජලාශවලට හානි වීම සහ ගංවතුර නිසා මසුන් වගා කළ ස්ථාන විනාශ වී යාම හේතුවෙන් මිරිදිය ධීවර අංශයට විශාල වශයෙන් පාඩු සිදු වී තිබෙනවා.  

සැපයුම් දාම 

හානි වූ ප්‍රවාහන ජාල, ගබඩා පහසුකම්, වෙළඳපොළවල් සහ සන්නිවේදන මාර්ග හේතුවෙන් කෘෂිකර්මාන්තය, පශු සම්පත් සහ ධීවර අංශ හරහා සැපයුම් දාම දැඩි ලෙස කඩාකප්පල් වෙලා. මේ කියන බාධා කිරීම් නිසා ග්‍රාමීය ජීවනෝපායන් දුර්වල වෙලා. මේ දේවල් ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයට හේතු වෙනවා විතරක් නෙවෙයි බලපෑමට ලක් වූ ගොවිතැන් සහ ධීවර ප්‍රජාවන් හරහා ප්‍රකෘතිමත් වීම මන්දගාමී කරනවා.  

කුඹුරු බිම් සහ අනෙකුත් වගාවන්ට සිද්ධ වුණු හානි නිසා සැපයුමට බාධා එල්ල වෙලා. ගොවීන්ට නිෂ්පාදන වෙළඳපොළට ගෙන යාමේ දුෂ්කරතා නිසා අස්වනු අලාභ ඇති වීමත් ආදායම අඩු වීමත් දකින්න පුළුවන්. ගොවිපලවලට හානි වීම, මාර්ග අවහිර වීම නිසා බීජ, පොහොර, පශු වෛද්‍ය සැපයුම් සහ පශු සම්පත් ආහාර බෙදා හැරීම ප්‍රමාද වෙනවා.  

Image by wurliburli from Pixabay

ඒ ඇරුණම ගබඩා සහ සිසිලන පහසුකම් විනාශ වීම නිසා භෝග නරක් වීම වෙළඳපොළ වසා දැමීම සහ නිෂ්පාදකයින්, ගැනුම්කරුවන් සහ සැපයුම්කරුවන් අතර සම්බන්ධීකරණයට බාධා වීමෙන් වෙළඳපළට ඉදිරිපත් වෙන සැපයුම් ප්‍රමාණය අඩු වීම නිසා ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ පළමු නිර්මාණායකය වන ආහාරවල භෞතික සුලභතාවය කඩ වෙනවා. මේ නිසා මිල ගණන් ඉහළ යාම, ආහාර උද්ධමනයක් ඇති වීම, ජීවන මට්ටම් පහළ යාම, පෝෂණ ඌණතා සහ ප්‍රතිශක්තිකරණ ගැටළු ඇතිවීමෙන් සෞඛ්‍ය ගැටළු ඇති වීම, ශ්‍රම බලකායට සහ නිෂ්පාදන ධාරිතාවට බලපෑම් ඇති වීම සහ ඒ සියල්ල අවසානයේ ආර්ථික වර්ධනයට අහිතකර බලපෑමක් ඇති වීම සිද්ධ වෙනවා. 

මේ ව්‍යසනය ඇති වෙන්න පෙරත්, ලංකාවේ ඉඩම් හිමිකම සම්බන්ධයෙන් ගැට‍ළු තිබුණා. ඒ නිසා ගොවීන්ට තමන් කැමති භෝගයක් වගා කිරීමේ ගැට‍ළුව කලිනුත් තිබුණා. භූමිය වගේ නිෂ්පාදන සාධකවල අයිතිය පෞද්ගලික අංශයට වඩා රජය සතු වීම නිසා නවෝත්පාදන, වැඩිදියුණු කිරීම් සහ කාර්යක්ෂම සම්පත් භාවිතය සම්බන්ධ ගැට‍ළු ආහාර සුරක්ෂිතතාව තර්ජනයට ලක් කරන තවත් කරුණක්.  

 ආහාර සුරක්ෂිතතාව කිව්වම සමහරුන්ට හිතෙන දේ 

සමහරු හිතාගෙන ඉන්නේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව කිව්වම අපි රටක් විදිහට ආහාරවලින් ස්වයංපෝෂිත වෙන්න ඕන කියලා. ආහාරවලින් තියා කිසිම දේකින් කිසිම රටකට තනියෙන් ස්වයංපෝෂිත වෙන්න බෑ. කොහොමත් ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම නිර්මාණය වෙන්නේ මේ කාරණය මත. රටක් තමන්ට වඩාත් කාර්යක්ෂමව සහ ලාභදායීව නිෂ්පාදනය කරන්න පුළුවන් භාණ්ඩය හෝ සේවාව නිෂ්පාදනය කරලා ඒක වෙනත් රටවල් සමඟ හුවමාරු කර ගන්නවා. තමන්ට නිෂ්පාදනය කරන්න බැරි දේවල් වෙනත් රටවලින් ලාභදායී මිලකට ලබා ගන්නවා. අන්න එහෙමයි ආහාරවල සුලභතාව පවත්වා ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ.  

පහුගිය දවසක, දිත්වා කුණාටුවේ බලපෑමෙන් පීඩාවට පත් වුණු නුවරඑළිය එළවළු ගොවීන් සහ විනාශයට පත් වුණු එම ඉඩම් සම්බන්ධයෙන් ජනාධිපතිතුමා අදාළ නිලධාරීන් සමඟ සාකච්ඡාවක් පැවැත්වුවා. නිලධාරීන් කියන විදිහට විනාශ වෙලා තියෙන වගා බිම් ප්‍රමාණය 25% ප්‍රමාණයක්. සාමාන්‍යයෙන් දෙසැම්බර් උත්සව මාසය නිසාත් භාණ්ඩවල මිල ගණන් ඉහළ යා හැකි තත්ත්වයක් තියෙනවා. ඒත් මාර්ගවල සුපුරුදු පරිදි ගමනාගමන සහ ප්‍රවාහන කටයුතු කිරීමේ අපහසුවක් තියෙන නිසාත්, අනෙකුත් කරුණු නිසාත් මේ මොහොතේ ඉල්ලුමේ පවතින්නෙ අඩුවක්. ඒ අනුව සැපයුමේ සහ ඉල්ලුමේ විවිධ හැසිරීම් මීට කලින් පුරෝකතනය කළ ඒවාට වඩා වෙනස් වෙන්න පුළුවන්. ඒ වගේම ලංකාව ඉතාමත් සුලබව ආනයන සීමා පනවන්න පුරුදු වෙලා ඉන්නවා. ඒ නිසා ආහාර ද්‍රව්‍ය පවා පිටරටින් ගෙන්වන එක ලේසි වෙන්නෙත් නෑ. මේ අවස්ථාවේදී ආනයනය කරන්න හදිසි අවශ්‍යතාවක් නැති වෙන්නත් පුළුවන්. නමුත් දිගු කාලීන පියවරක් විදිහට අපට වඩාත් ලාභදායී ලෙස ආනයනය මඟින් සපුරා ගත හැකි ආහාර අවශ්‍යතා තියෙනවා නම් ඒ ගැන සලකා බැලීම ආහාර සුරක්ෂිතතාවට වඩාත් සුදුසු පියවරක් වේවි.

ලංකාවට අමතක වුණු ලංකාවේ වත්කම : ඉඩම්

ධනනාත් ප්‍රනාන්දු විසිනි

මේ දවස්වල බලන බලන තැන තියෙන්නේ මැති ඇමතිලාගේ වත්කම් ප්‍රකාශ ගැන කතා. ඔය විදිහට දේශපාලක පන්තිය තම තමන්ගේ වත්කම් ගැන වාද විවාද කරන අතරතුරේ, ශ්‍රී ලාංකික ජාතියට තමන්ගේ සැබෑ වත්කම අමතක වෙලා ගිහින්. ඒ වෙන මුකුත් නෙවෙයි, ඉඩම්. ඉස්සරහට එන අයවැය ගැන කතාබහ කරද්දිවත් ආර්ථික වර්ධනය ගැන උනන්දු වෙනවා නම් අපි එතනදි මුල් තැන දෙන්න ඕනේ රටේ වැඩියෙන්ම ඌන උපයෝජනයට ලක් වුණු භූමිය කියන සම්පතට.

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉඩම් ගැටළුව අද ඊයේ ඇති වුණ දෙයක් නෙවෙයි. හාවඩ් වර්ධන විනිශ්ච අධ්‍යයනයත් ඇතුළු තවත් බොහෝමයක් අය හොයාගෙන තියෙනවා ලංකාවේ තියෙන දුර්වල දේපළ අයිතිවාසිකම් නිසා ඒක ආර්ථික වර්ධනයට සීමාවක් බාධාවක් වෙනවා කියලා. වනාන්තර සහ රක්ෂිත ඇතුළුව ඉඩම්වලින් 80%ක විතර අයිතිය තියෙන්නේ රජයට. රජයේ ආයතන සතුව විශාල ඉඩම් ප්‍රමාණයක් තියෙන්නේ නිෂ්ක්‍රීය තත්ත්වයේ. ඒ කියන්නේ ඵලදායී භාවිතයක් ඇත්තේ නෑ. ඊට අමතරව පවුල් මිලියන ගාණක් සතුව පෞද්ගලික ඉඩම් තිබුණත්, ඒවා පවා බොහෝ විට ඵලදායී භාවිතයෙන් ඈත් වුණු නිෂ්ක්‍රීය ඉඩම්. ඒකට හේතුව වෙලා තියෙන්නේ පුද්ගලික අයිතිය හුදෙක් ඔප්පුවකට සීමා වෙලා තියෙන එකයි. ඒ ඇරුණම ඒවා ආරක්ෂිත, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබපු හිමිකම් විදිහට නම් පවතින්නේ නෑ.

මේ වෙනස තේරුම් ගැනීම ඉතාමත් වැදගත්. මොකද ඔප්පුවක් කියන්නේ ඉඩම් ගනුදෙනුවක ඉතිහාසය වාර්තා කරන ලියවිල්ල. ඒත් ඒකෙන් හිමිකාරිත්වය සහතික කරන්නේ නෑ. එකම ඉඩමට ඔප්පු කීපයක් තියෙන්න පුළුවන්. ඒ වගේ වෙලාවක හිමිකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් තරඟයක් තියෙනවා. හැබැයි හිමිකම කියන්නේ ඊට වඩා වෙනස් තීරණාත්මක සාක්ෂියක්. ඒක රජය විසින් පිළිගන්න දෙයක්. ඉඩම ලියාපදිංචි කළාට පස්සේ ආරවුලක් ඇති කරන්න බෑ. ඒ සහතිකය මත කුටුම්භවලට සහ ව්‍යාපාරවලට ප්‍රශ්නයක් නැතිව විශ්වාසයෙන් ඒ ඉඩම්වල ආයෝජනය කරන්න, විකුණන්න හෝ ණයට ගන්න පුළුවන්කම ලැබෙනවා.

1998දී පටන් ගත්තු ‘බිම් සවිය’ වැඩසටහනේ අරමුණ වුණේ ශ්‍රී ලංකාව ඔප්පුවලින් හිමිකම් වෙතට ගෙන යන එක.  දශක තුනකට ආසන්න කාලයකට පස්සේ, ඉඩම් කට්ටි මිලියන 16න් හිමිකම් මිලියනයකට වඩා නිකුත් කරලා තියෙනවා. අවුරුද්දකට හිමිකම් 50,000ක් නිකුත් කළොත් වත්මන් ක්‍රියාකාරීත්ව වේගය අනුව මේ වැඩේ ඉවර වෙන්න අවුරුදු 300ක් ගත වෙනවා. ඒ වෙද්දි ලෝකය දියුණු වෙලා ඉදිරියට ගිහින් තියෙයි. ඒත් ශ්‍රී ලාංකිකයන් විදිහට අපි තවමත් බැංකු ළඟ පෝලිම්වල බලන් ඉන්නවා. මිනින්දෝරුවෝ දශක තුනක් පරණ ඔප්පු ඉතිහාසයන් එක්ක එක තැන පල් වෙනවා.

මේ දේවල්වල ප්‍රතිවිපාක අතිශයින් බරපතලයි. ආරක්ෂිත හිමිකම් නැතිව, බැංකු ණයක් ගන්න එක ලේසි නෑ. ණය දෙන අය ඒකට පසුබට වෙනවා. එතකොට ව්‍යාපාර පුළුල් කරන්න බෑ. ගොවීන්ට ප්‍රාග්ධනය හොයා ගන්න බැරි වෙනවා වගේම කුටුම්භ වංචාවලට ගොදුරු වෙනවා. හර්නාන්ඩෝ ද සෝටෝ කියපු ප්‍රසිද්ධ කතාවක් තියෙනවා, ශ්‍රී ලංකාව වාඩි වෙලා ඉන්නෙ "මැරුණු ප්‍රාග්ධනයක්" උඩ කියලා. මුදල් බවට හරවා නොගත්තු ධන සම්භාරයක් භූමිය වශයෙන් ලංකාවට තියෙන බව තමා ඒකේ අදහස. 

ඉතිං ඇයි අපි මෙහෙම හිරවෙලා ඉන්නේ? අපේ නීතියම යල් පැන ගිය එකක්. ශ්‍රී ලංකාවේ තියෙන්නෙ සංකීර්ණ සම-හිමිකාරිත්වයක්. ඒ වගේම ආගමික සහ චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් තියෙනවා. සැකසුම් පිළිබිඹු නොකරන ටොරන්ස් පද්ධති මත පදනම් වුණ ආකෘතියක් තියෙන්නේ. ඒ වගේම ආයතන කොටස්වලට කැඩිලා. මිනින්දෝරු දෙපාර්තමේන්තුව, ඉඩම් හිමිකම් නිරවුල් කිරීමේ දෙපාර්තමේන්තුව සහ රෙජිස්ට්‍රාර් ජෙනරාල් දෙපාර්තමේන්තුව කියන ආයතනය අතරේ වගකීම බෙදිලා ගිහින්. කිසිම ආයතනයක් තනියෙන් සම්පූර්ණ වගකීම ගන්න ලෑස්ති නෑ.

අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට මිනින්දෝරු තනතුරුවල නිලධාරීන් නැති නිසා පද්ධතිය ඉතාමත් දුර්වල මට්ටමකයි තියෙන්නේ. ආරවුල් විසඳීමත් බිඳ වැටිලා. 2023 වෙද්දි ක්‍රියාත්මක වුණේ මැදිහත්වීමේ මණ්ඩලවලින් 11% ක් විතරයි. ඉඩම් මැනලා ගැසට් කරලා තියෙන තැන්වල පවා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ප්‍රමාණයකට හිමිකම් තියෙන්නේ අවිනිශ්චිතවයි.

මෙතන තියෙන්නේ නිකම්ම නිකම් අරමුදල් සැපයීමේ ගැටලුවක් නෙවෙයි. නායකත්ව ගැටලුවක්. කැබිනට් මණ්ඩලය ඉඩම් හිමිකම් ජාතික ප්‍රමුඛතාවයක් කියලා සලකන්නේ නැත්නම්, මේ තියෙන තත්ත්වය වෙනස් කරන එක ලේසි වෙන එකක් නෑ. දිගටම මේ තත්ත්වෙ මෙහෙම්ම තියෙයි.  

2026 අයවැය කියලා කියන්නේ ක්‍රියාත්මක වෙන්න තියෙන හොඳම වෙලාව. ශක්තිමත් තීරණ තුනකින් මේ සෙල්ලම වෙනස් කරන්න පුළුවන්.

මුලින්ම කරන්න තියෙන්නේ, නීතිය නවීකරණය කරන එකන. නීතිමය කාර්ය සාධක බලකායක් මාස 12ක් ඇතුළත 1998 පනත නැවත කෙටුම්පත් කළ යුතු වෙනවා. එතනදි සම-හිමිකාරිත්වය, ආගමික සහ රජයේ ඉඩම් පැහැදිලිව වෙන් කරලා නිසි වන්දි යාන්ත්‍රණයක් ස්ථාපිත කරන්න ඕන.

දෙවනියට කරන්න තියෙන්නේ කලින් තිබ්බ ඉඩම් අයිති ක්‍රමය වෙනුවට අලුත් හිමිකම් ක්‍රමයකට ඉඩම් ලියාපදිංචි කිරීම අනිවාර්ය කරන එකයි. හැම විකිණීමක්ම, උකසක් හෝ උරුමයක්ම ස්වයංක්‍රීයව හිමිකම් ගනුදෙනුවක් බවට පත්වෙන්න ඕන. එතකොට අවුරුදු 15ක් ඇතුළත, ඉස්සර තිබුණ ඔප්පු ලේඛනය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන්න පුළුවන්.

තුන්වෙනි කාරණේ තමයි, හිඟයන් පියවා ගැනීම වෙනුවෙන් පෞද්ගලික අංශයේ සහාය අරගෙන වඩා හොඳ අරමුදල් ක්‍රම භාවිතා කිරීම. බලපත්‍රලාභී පෞද්ගලික මිනින්දෝරුවන් රජයේ අධීක්ෂණය යටතේ සම්බන්ධ කර ගන්න පුළුවන්කම තියෙනවා. රෙජිස්ට්‍රි සේවා වෙනුවෙන් ගෙවන සුළු ප්‍රමාණවල අමතර ගාස්තු සහ ගෙවන ලද වේගවත් විකල්ප මඟින් රජයේ අරමුදල් සඳහා ඇති අවශ්‍යතාවය අඩු කරන්නත්  පුළුවන්. ඒ වගේම පැහැදිලි ප්‍රතිඵලයක් ලබා ගන්න නම්, පරිත්‍යාගශීලීන්ගෙන් ලැබෙන අරමුදල් හරි පෞද්ගලික සමාගම් සමඟ ඇති හවුල්කාරිත්වයන්ගෙන් හරි සහය ලබා ගන්න පුළුවන්.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිලාභ ඒවායේ පිරිවැයට වඩා වැඩියි. බැංකු කියන විදිහට, ඉඩම් හිමිකම් මත පදනම් වුණු ණයක් ගන්න සතියක් ගත වෙද්දි, ඔප්පු මත පදනම් වුණු ණය ගන්න මාස දෙක තුනක් ගත වෙනවා. අපි මේ කතා කරන්නේ කාලය ඉතිරි කර ගැනීම ගැන විතරක්ම නෙවෙයි. ඒත් ප්‍රමාදයක් නිසා වෙන්න පුළුවන් දේවල් ගොඩක් තියෙනවා. ගොවියෙකුට නියමිත වේලාවට බෝග වගා කරගන්න බැරි වෙන්න පුළුවන්. නැත්නම් ව්‍යාපාරයක් පුළුල් කරන්න සල්ලි නැතිව මාස ගාණක් බලන් ඉන්න වෙන්න පුළුවන්.

වැඳගත්ම දේ තමයි, ඔප්පුවකට කරන්න බැරි දේ හිමිකමකට කරන්න පුළුවන්. ඔප්පුවකට දෙන්න බැරි දේ හිමිකමකට දෙන්න පුළුවන්. ඒ ආරක්ෂාව, ණය සහ හිතේ නිදහස. 

දේශපාලනඥයින්ගේ වත්කම් ප්‍රකාශ ඉදිරිපත් කරන එක වෙනුවෙන් විකාශන කාලය නාස්ති කරන මේ මොහොතේ, ශ්‍රී ලාංකිකයන් ඇත්තටම බලන් ඉන්නේ තමන්ගේ සැබෑ වත්කම්, තමන්ගේ ඉඩම් හඳුනාගෙන ඒවා නිදහස් කරලා දෙනකම්. ‘බිම් සවිය’ වැඩසටහන වේගවත් කිරීම තාක්ෂණික අභ්‍යාසයක් නෙවෙයි. ඒක පරම්පරාවකට එක වතාවක් සිද්ධ වෙන ප්‍රතිසංස්කරණයක්. ඒක ආර්ථික වර්ධනයට, පුරවැසියන් බල ගැන්වීමට සහ ආර්ථිකයට අවශ්‍ය ජීවනාලිය ලබා දෙන්න පුළුවන් විදිහේ වැඩසටහනක්.

මේ අවුරුද්දේ අයවැයෙන්වත් ඒ අවස්ථාව මිනිස්සුන්ට ලබා දෙන්න ඕනේ.

තවත් ආර්ථික අර්බුදයක් ඇති වීම වළක්වා ගැනීමට නම් ශ්‍රී ලංකාව 2%ක උද්ධමන සීමාවක් පවත්වා ගත යුතුය

රවී රත්නසබාපති විසිනි

“..මහ බැංකුවේ ආර්ථික පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ අධ්‍යක්ෂවරයා පැවසුවේ, තුන්වන කාර්තුව ආරම්භයේ සිට ප්‍රධාන උද්ධමනය ධනාත්මක වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන අතර වසර අවසන් වන විට එම අගය ඉලක්කගත පරාසය කරා ගමන් කරනු ඇති බවට අපේක්ෂා කරන බවයි”. සමස්ත දර්ශකයේ ප්‍රධාන සංරචකයක පමණ ඉක්මවා ගිය අස්ථාවරත්වයක් පවතින විට උද්ධමනය ඉලක්කගත මට්ටමේ පවත්වා ගැනීම අභියෝගයක් බව මහ බැංකු අධිපතිවරයා රාජ්‍ය මූල්‍ය කමිටුව වෙත පැවසීය.(ද මෝනිං පුවත්පත, 2025 ජුනි 10)

උද්ධමනය වැදගත් වීමට හේතුව

මෑත කාලීන අර්බුදය අතරතුර උද්ධමනයේ විනාශකාරී බලපෑම් ජනතාව අත්විඳ ඇති බැවින් එවැනි තත්ත්වයක් නැවත වතාවක් ඇති වීමේ තර්ජනය බැරෑරුම් ලෙස සැලකිය යුතුය. උද්ධමනය මඟින් ආදායම සහ ඉතිරිකිරීම් ඛාදනය කරන අතර; නුසුදුසු ආකාරයෙන් ධනය නැවත බෙදා හරින්නා සේම ආයෝජන සහ සම්පත් වෙන් කිරීම විකෘති කරයි. එහි වඩාත්ම විනාශකාරී බලපෑම් ඇති වන්නේ ඉතිරිකිරීම් මතය. එය සෑම කෙනෙකුටම බලපාන නමුත්, සමුච්චිත ඉතුරුම්වල සැබෑ වටිනාකම ජීවනාලියක් කොට ගත් විශ්‍රාමිකයන් සඳහා මෙම බලපෑම වඩාත් උග්‍රව දැනේ.

සැපපහසු සහ ආරක්ෂිත විශ්‍රාමික දිවියක් සහතික කිරීම සඳහා වැඩිහිටියන්ට ඉතිරිකිරීම් ඉතා වැදගත් වේ. ඒවා මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ලබා දෙන අතර, වැඩිහිටියන්ට සෞඛ්‍ය සේවා වියදම් කළමනාකරණය කිරීමට ඉඩ සලසයි. ශ්‍රී ලංකාවේ වේගයෙන් වයස්ගත වන ජනගහනයක් පැවතීම නිසා ඉතිරිකිරීම් විශේෂයෙන් වැඳගත් වේ. 2042 වර්ෂය වන විට, සෑම පුද්ගලයින් හතර දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුම වයස්ගත අයෙක් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

ඉතිරිකිරීමේ වැදගත්කම

මුදල්වල වැදගත් කාර්යයක් වන්නේ වටිනාකම් ගබඩා කිරීමට ඇති හැකියාවයි. බහුතරයක් දෙනා තම ඉතුරුම් මුදල් ආකාරයෙන් තබා ගනී. මුදල් වටිනාකමේ උච්චාවචනයන් නොතකා ඉඩම් හෝ රත්තරන් වැනි භෞතික වත්කම් ඒවායේ වටිනාකම රඳවා ගන්නා නමුත් (තමන්ගේම නිවස හැර) මෙවැනි වත්කම්වල ආයෝජනය කළ හැක්කේ සුළු පිරිසකට පමණි.

ශ්‍රී ලංකාවේ සමස්ත සෞඛ්‍ය දර්ශක යහපත් මට්ටමක තිබුණත්, වැඩිහිටියන් සඳහා වන සෞඛ්‍ය පහසුකම් සතුටුදායක නොවේ . ඩිමෙන්ශියාව, හෘද රෝග සහ දියවැඩියාව වැනි දිගුකාලීන රෝග සඳහා පවතින සත්කාරයන්ගේ ගුණාත්මකභාවය දුර්වල මට්ටමක පවතී. විස්තෘත පවුල් ඒකකයේ බිඳවැටීම සහ තරුණ තරුණියින් විශාල වශයෙන් වෙනත් රටවලට සංක්‍රමණය වීම නිසා සාම්ප්‍රදායික වැඩිහිටි ආධාරක ක්‍රමය පහත වැටෙමින් පවතින බවක් පෙනී යයි. ඒ අනුව වැඩිහිටි සුරැකුම් නිවාස වඩ වඩාත් වැදගත්කමක් උසුලමින් පවතී. ඒ නමුත් පවතින පහසුකම් බොහෝ දුරට පෞද්ගලිකව සපයනු ලබන අතර ඒවා ප්‍රමාණවත්ව සැපයීමක් නැති නිසා පවත්නා සේවාවන් මිල අධිකය. කලින් විශ්‍රාම යන වයස සහ වයස් වෙනස්කම් කිරීම රැකියා අවස්ථා සීමා කරන අතර වැඩිහිටි සේවකයින් සඳහා ආර්ථික අභියෝග ගැඹුරු කරයි.

මේ අනුව, විශ්‍රාම යන අවස්ථාව වන විට රාජ්‍ය විශ්‍රාම වැටුපක ප්‍රතිලාභ භුක්ති නොවිඳින සාමාන්‍ය පුරවැසියෙකු, තමන් විසින් රැස් කරගත් ඉතිරිකිරීමක් මත ජීවත් වීමට උත්සාහ කළ යුතුය.

වයස්ගත වීමත් සමඟ ඇති වන අධික වෛද්‍ය වියදම් නොවැළැක්විය හැකි අතර හෘද රෝග, දියවැඩියාව වැනි නිදන්ගත රෝගී තත්ත්වයන් වර්ධනය වීමේ අවදානම හේතුවෙන් කාලයත් සමඟ එම වියදම් ක්‍රමයෙන් වැඩි වන අතර ඒ වෙනුවෙන් අඛණ්ඩ ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය වේ. සංකූලතා හේතුවෙන් හදිසි ප්‍රතිකාර කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් ඇති වුවහොත් දැරීමට සිදු වන මූල්‍යමය බර තීරණාත්මක ස්වරූපයක් ගනී.

විශ්‍රාමිකයන්ට ඇති අභියෝගය වන්නේ ආදායම් උත්පාදන අවස්ථා නොමැතිකමත් සමඟ ඉහළ යන වියදම් සමතුලිත කර ගැනීමයි. ඔවුන්ගේ ඉතිරිකිරීම්වල වටිනාකම ආරක්ෂා කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. විශ්‍රාම යන පුද්ගලයින්ට තවත් අවුරුදු 20-30ක් ජීවත් වීමට අපේක්ෂා කළ හැකිය. ඒ තරම් දිගු කාලයක් වෙනුවෙන් සැලසුම් කිරීම මේ මොහොතේ පවා දුෂ්කර වන නිසා උද්ධමනයක් යටතේ සැලසුම් කිරීම කළ නොහැකි තරම්ය.

ඉතුරුම් මත උද්ධමනයේ බලපෑම

2023 වසරේදී මහ බැංකුව උද්ධමනය සඳහා 5%ක ඉලක්කයක් (2%ක සීමාවක් සහිතව) සම්මත කර ගත් අතර එමඟින් උද්ධමනය 7% දක්වා ළඟා විය හැකිය. බොහෝ රටවල් 1% - 3% අතර ඉලක්කයක් භාවිතා කරන අතර 2% මට්ටම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. සැබෑ ජීවිත බලපෑම්වලින් වියුක්තව, සංඛ්‍යා දත්ත (2%, 5%, හෝ 7%) දෙස පමණක් බැලු‍වහොත්, එම වෙනස කුඩා බව පෙනුණත්, මෙමඟින් ජනතාවගේ ඉතිරිකිරීම් කෙරෙහි ඇති කරන බලපෑම සුළුකොට තැකිය හැක්කක් නොවේ.

විශ්‍රාම යාමට ආසන්නව සිටින පුද්ගලයින් තවත් අවුරුදු 20-30ක් ජීවත් වීමට අපේක්ෂා කළහොත් සහ ඔවුන් සතුව රු. 10,000,000ක ඉතිරි කිරීම් ඇතැයි උපකල්පනය කළහොත් ඔවුන් වෙත බලපාන උද්ධමනයේ ආසන්න බලපෑම පහත වගුවෙන් නිරූපණය කෙරේ.

විශ්‍රාමිකයාගේ වයස අවුරුදු 75 වන විට උද්ධමනය 7% දක්වා ළඟා වුවහොත් ඔහුට සිය ඉතුරුම් වටිනාකමෙන් 74.16%ක් අහිමි වනු ඇත. උද්ධමනය 2%ක් නම් පාඩුව 32.7%ක් වනු ඇත. මිල ගණන් ඉහළ යන්නේ එක් වරක් පමණක් නොවේ. සෑම වසරකම ඒවා පෙර වසරවල වැඩිවීම් මත ඉහළ යයි. මෙම ගොඩගැසීම (සංයුක්ත කිරීම) කාලයත් සමඟ මුදල්වල වටිනාකම බොහෝ වේගයෙන් පහත වැටීමට හේතු වේ. වාර්ෂික උද්ධමන අනුපාතයේ කුඩා වෙනසක් පවා දශක ගණනාවක් පුරා භයානක ප්‍රතිඵල ඇති කරන්නේ එය කාලීනව සමුච්චනය වීම තුළින් විශ්‍රාමික ඉතුරුම්වල සැබෑ වටිනාකම දැඩි ලෙස අඩු කිරීම නිසාය.

ශ්‍රී ලංකාවේ උද්ධමන ඉතිහාසය

ශ්‍රී ලංකාව අතීතයේ කටයුතු කර ඇත්තේ කෙසේද? මෙය පැහැදිලි කිරීමට ඇති එක් ක්‍රමයක් වන්නේ එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සාපේක්ෂව රුපියලේ විනිමය අනුපාතය දෙස බැලීමයි. නිශ්චිතවම නොවුනත්, උද්ධමනයේ සංයුක්ත බලපෑම මුදල් ඒකකයේ අවප්‍රමාණය තුළ පුළුල් ලෙස පිළිබිඹු වේ.

මුළු වසර හතළිස් පහ තුළම වාර්ෂික සාමාන්‍ය වාර්ෂික ක්ෂය වීම 6.72% ක් පමණ වන අතර එය නව උද්ධමන ඉලක්කයේ ඉහළ පරාසය තුළ පවතී. ගැටලු‍ව විසඳීම වෙනුවට, නව ක්‍රමය මඟින් අතීත අර්බුද ඇති කළ අස්ථාවරත්වයම පවත්වා ගෙන යා හැකි අතර, එමඟින් එය නැවැත්වීමට වඩා එය දිගටම කරගෙන යාමට ඉඩ ඇත.

වැඩිහිටියන්ගේ ඉතුරුම් කෙරෙහි ඇති බලපෑම තියුණුය, නමුත් තරුණයින්ට වුවද ඒ තරම් හොඳක් සිදු වන බවක් පෙනෙන්නට නැත. පෙනෙන පරිදි මධ්‍යස්ථ උද්ධමන මට්ටම් පවා නිහඬව පුරවැසියන්ගේ එදිනෙදා යහපැවැත්මට බාධා කළ හැකිය. මිල ගණන් ඉහළ යන විට, මිනිසුන් තම වැටුපෙන් මිලදී ගැනීමට ඇති හැකියාව අඩු වන බව සොයා ගන්නා අතර ජීවන රටාවන් සීමා කරන දුෂ්කර තේරීම්වලට අනුගතවීමට බල කරයි. ඉතිරි කිරීමද දුෂ්කර වන අතර ඉතිරිකිරීම්වලින් කළ හැකි දේවල වටිනාකම අහිමි වේ. තවද විනිමය අනුපාතය දුර්වල වන අතර, ආනයන වඩාත් මිල අධික වේ. එමඟින් ඉහළ යන වියදම් චක්‍රයක් ඇති වේ. ස්ථාවර හෝ අඩු ආදායම්ලාභීන් සඳහා, මෙම පීඩනයන්ගෙන් ඇති වන බලපෑම විශේෂයෙන්ම දරුණු ගණයේ එකකි.

උද්ධමන ඉලක්කයක් සැකසීම

උද්ධමන අනුපාතය අඩු වන තරමට වඩා හොඳ බව පැහැදිලිය. උද්ධමනය 0%ට ආසන්නව තිබීමෙන් මිල වෙනස් වීම නිසා ඇතිවන ගැටළු අඩු වේ. එබැවින් එය හොඳ අදහසක් සේ පෙනේ. නමුත් ධනවත් රටවල මහ බැංකු අවධමනයට, එනම් මිල අඛණ්ඩව පහත වැටීමට බෙහෙවින් බිය වෙති. එබැවින් ඔවුන් එතරම් දුරට උද්ධමනය ඉලක්කය අඩු කිරීමෙන් වැළකී සිටිති.

අවධමනය ගැන බිය වන්නේ ඇයි?

2022 සිට 2024 දක්වා කාලය තුළ මහ බැංකුව විසින් සිය භාණ්ඩාගාර බිල්පත් තොගය විකුණා දමමින් අවධමන ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළ අතර, එහිදී උද්ධමනය ශුන්‍යයට ආසන්න විය. ඒ අනුව විනිමය අනුපාතය (360/- සට 300/- දක්වා) ශක්තිමත් වූ අතර ආනයන පිරිවැය, විශේෂයෙන් බලශක්ති පිරිවැය අඩු විය.

මිල පහත වැටීම සෑම විටම නරක දෙයක් නොවේ. ඵලදායිතාව වැඩි වීම; යම් යම් යෙදවුම් මට්ටමක් සඳහා ඉහළ මට්ටමේ නිමැවුමක් නිර්මාණය වීම වැනි කරුණු මත මිල පහත වැටේ. භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය කිරීමේදී ශ්‍රී ලංකාවේ කාර්යක්ෂමතාව දැනටමත් පවතින්නේ අඩු මට්ටමකය ග මෑතකදී එය තවත් නරක අතට හැරී ඇත. රජය මිල පාලනයන් හරහා නොව, ඵලදායිතා වැඩිදියුණු කිරීම් සඳහා සහාය වීම තුළින් මිල පහත වැටීම දිරිමත් කළ යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස වෙළඳාම සහ ආයෝජන සඳහා සීමාවන් ලිහිල් කිරීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග ඔස්සේ එය ඵලදායිතා වර්ධනයට ඇති බාධක ඉවත් කළ යුතුය.

මිල පහත වැටීම යනු ජීවන මට්ටම් වැඩිදියුණු වීම යන්නයි. එසේ නම් මහ බැංකු මේ ගැන බිය වන්නේ ඇයි? මෙහිදී ඇති වන ගැටලු‍ව වන්නේ, මහා අවපාතයෙන් පසුව, ආර්ථික විද්‍යාඥ කේන්ස් විසින් රැකියා අහිමිවීම් සමඟ මිල පහත වැටීම (අවධමනය) යන කාරණය සම්බන්ධ කිරීමත් එම බිය තවමත් පහ නොවී තිබීමත් ය. මෙම බිය නිසා, ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් බොහෝ විට අවධමනය වැළැක්වීම කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරන අතර එමඟින් ඔවුන් ඉහළ උද්ධමනය පිළිගැනීමට වැඩි ඉඩක් ඇත. ස්ටීවන් ඩී. කිං මෙසේ සටහන් කර තිබේ:

“ඉතිහාසය පුරාම මිල මට්ටම ඉහළ යාමත් පහත වැටීමත් සිදු ව ඇත. විසිවන සියවස සහ ඉන් ඔබ්බට, මිල මට්ටමේ පහත වැටීම් දුර්ලභ තත්ත්වයන් බවට පත්ව ඇත. ඇත්ත වශයෙන්ම, විසිවන සියවස විසි එක්වන සියවසට පිවිසෙන විට, මිල පහත වැටීම් පිළිබඳ බිය අන්තයටම ළඟා වී උමතුවක් වී තිබේ. දහනව වන සියවසේ අගභාගයේදී දක්නට ලැබුණු ආකාරයේ ̔සාධනීය අවධමනය̕ පිළිබඳ හැකියාව නොසලකා හරින ලදී. ඒ වෙනුවට, ඔවුන් සියලු‍ වර්ගවල අවධමනය සැලකුවේ හානිකර සහ වළක්වා ගත යුතු දෙයක් ලෙසය.

මිල පහත වැටෙන විට වැටුප් පහත වැටෙන්නේ නැත්නම්, ව්‍යාපාරවලට ලැබෙන්නේ අඩු ලාභයකි. මෙය බොහෝ සමාගම් බංකොලොත් වීමට හේතු විය හැකි අතර, 1930 ගණන්වල මෙන් ඉතා ඉහළ විරැකියාවකට තුඩු දිය හැකිය.

...අවධමනය වැළැක්වීමට ඕනෑවට වඩා උත්සාහ කිරීම සෑම විටම පාහේ උද්ධමනය කෙරෙහි නැඹුරුතාවයක් ඇති කිරීම වැළැක්විය නොහැකිය. යම් ආකාරයක ̔සාධනීය අවධමනයක්̕ (ආර්ථික බිඳවැටීම නොව ඵලදායිතා ලාභ නිසා ඇති වන ආකාරයේ) ඇති අවස්ථාවකදී පවා මෙය සිදුවිය හැකිය .

මිල දර්ශක භාවිතයෙන් උද්ධමනය මනිනු ලබන විට, පහත වැටෙන මිල ගණන්, ඒවායේ හේතුව කුමක් වුවත්, ”‍අවධමනය”‍ ලෙස සටහන් වේ.

උද්ධමනය සහ මුදල් ප්‍රතිපත්තිය ගැන නැවත සිතා බැලීම

උද්ධමනය වියුක්ත සංඛ්‍යාලේඛන අනුව නොව ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි එමඟින් ඇති වෙන බලපෑම අනුව සලකා බැලිය යුත්තකි. හිටපු ෆෙඩරල් සංචිත සභාපති පෝල් වොල්කර්, උද්ධමනයේ නිවැරදි මට්ටම පිළිබඳ ග්‍රීන්ස්පෑන්ගේ අර්ථ දැක්වීම අනුමත කළේ මෙසේය:

“සාමාන්‍ය මිල මට්ටමේ අපේක්ෂිත වෙනස්කම් මඟින් ව්‍යාපාරවල හෝ කුටුම්භවල තීරණවලට බලපෑමක් නොකරන තත්ත්වය”‍ .

වෙනත් වචන වලින් කිවහොත්, (සාමාන්‍යයෙන් උද්ධමන අනුපාතය) ඉතා අඩු මට්ටමක පවතින බැවින් එය ජනතාවගේ එදිනෙදා තීරණවලට බලපාන්නේ නැත හෝ ඔවුන්ට මිල ගණන් ගැන කරදර වීමට හේතු නොවේ.

උද්ධමන දර්ශක සහජයෙන්ම අපැහැදිලි බවත් නිශ්චිත සංඛ්‍යාත්මක ඉලක්ක කරා ළඟා වීමේ උමතුව දුර්වල ප්‍රතිපත්ති තීරණවලට හේතු වන බවත් ඔහු තවදුරටත් සඳහන් කළේය.

“කිසිම මිල දර්ශකයකට පාරිභෝගික මිල ගණන්වල සැබෑ වෙනස සියයට දහයෙන් එකක් හෝ හතරෙන් එකක් දක්වා ග්‍රහණය කර ගත නොහැක. භාණ්ඩ හා සේවාවල විවිධත්වය, ඉල්ලු‍මේ මාරුවීම්, මිලකරණයේ සහ ගුණාත්මකභාවයේ සියුම් වෙනස්කම් මාසයෙන් මාසයට හෝ වසරින් වසර නිශ්චිතව ගණනය කිරීමට නොහැකි තරම් සංකීර්ණය. එපමණක් නොව, ආර්ථිකයක් වර්ධනය වන විට හෝ මන්දගාමී වන විට, ආර්ථික ප්‍රසාරණයේ කාල පරිච්ඡේදවල මිල ගණන් තව ටිකක් ඉහළට වෙනස් වීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී, සමහර විට ආර්ථිකය මන්දගාමී වන විට හෝ පසුබෑමේදී ටිකක් පහළට යන නමුත් වසරින් වසර සිදු වන වෙනස්කම් සෑම විටම එකම මට්ටමක නොපවතී.”‍ (වොල්කර්, 2018)

වොල්කර්ට අනුව, මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන ඉලක්කය වන්නේ අනාගතයේදී මුදල් එහි වටිනාකම තබා ගන්නා බවට මිනිසුන්ට විශ්වාස කළ හැකි බව සහතික කිරීමයි.

“අපි සාමාන්‍යයෙන් උපකල්පනය කරන්නේ කාලයත් සමඟ මුදලේ වටිනාකම නොනැසී රඳවා ගනු ඇති බවයි. එබැවින් එයට ආහාර, නිවසක් හෝ පසුව ස්ථාවර මුදලක් ගෙවන බැඳුම්කරයක් වැනි දෙයක් අද හෙට මෙන්ම අනාගතයේ යම් දිනකදීද එකම මිලට මිලදී ගත හැකි බවය. එම අපේක්ෂාව, එම විශ්වාසය පවත්වා ගැනීම මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ මූලික වගකීමකි.” මුදල් එහි වටිනාකම පවත්වා ගන්නා බවට මිනිසුන්ට විශ්වාස කළ හැකි බව සහතික කිරීම මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන කාර්යයන්ගෙන් එකකි. ”

මේ ආකාරයෙන් බැලූ විට 2% ඉලක්කයක් 5% ට වඩා හොඳයි නමුත් වෝකර් පෙන්වා දෙන පරිදි

“සියයට 2ක උද්ධමන අනුපාතය සාර්ථකව පවත්වා ගෙන යාමෙන් අදහස් වන්නේ එක් පරම්පරාවක කාලයට වඩා මඳක් වැඩි කාලයක් තුළ මිල මට්ටම දෙගුණ වන බවයි” .

මෙම අදහස නිශ්චිත සංඛ්‍යා ඉලක්කයක් බවට පත් කිරීමෙන් මිල ගණන් ඉහළ යාමේ සම්භාවිතාව වැඩි වන බවට ඔහු අනතුරු ඇඟව්වේය. විශේෂයෙන් එම ඉලක්කයට අවම සීමාවක් ඇතුළත් කර ඇත්නම් උද්ධමනය මත ඉහළ යන පීඩනයක් ඇති කරයි.

“එවැනි සංඛ්‍යාත්මක නිරවද්‍යතාවයකින් පෙනී යන්නේ තත්වයන් වෙනස් වන විට වඩාත් නම්‍යශීලී ඉලක්ක කිරීමකින් ප්‍රතිපත්තිය සියුම් ලෙස සකස් කළ හැකි බවයි. ආර්ථිකය ඉතා මන්දගාමී බවක් පෙනේ නම් සුළු උත්තේජනයක් ලබා දීම සඳහා සමහර විට සියයට 3 දක්වා වැඩි වීමක් විය හැකිද? සහ, සියයට 3 ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, සියයට 4ක් දක්වා එය වැඩි නොකරන්නේ මන්ද?”(වොල්කර්, 2018)

අවපාතයන් තේරුම් ගැනීම

මහා අවපාතයට පෙර, 1920 ගණන්වල (මෙම කාලය ̔ගිගිරුම් හඩ සහිත විසි ගණන් ලෙසද සැලකේ) ෆෙඩරල් සංචිතයෙන් පහසුවෙන් ණයට ගැනීම නිසා වේගවත් ආර්ථික වර්ධනයක් දක්නට ලැබුණි, නමුත් මෙම වර්ධනයට දිගු කල් පැවතිය නොහැකි වූ අතර 1929 මැද භාගයේදී පමණ අවසන් විය.

“කෘතිමව පවත්වා ගනු ලබන අඩු පොලී අනුපාත ව්‍යවසායකයින් නොමඟ යවන සුළුය. අඩු පොලී අනුපාත හරහා අධික ණය වර්ධනය ව්‍යවසායකයින්ගේ ලාභ-අලාභ ගණනය කිරීම් විකෘති කරයි. ලාභදායී සහ පහසු ණය මඟින් ව්‍යවසායකයින් තම ව්‍යාපෘති මගින් සැබවින්ම උපයන මුදලට වඩා වැඩි මුදලක් උපයනු ඇතැයි සිතීමට සලස්වයි. මුදල් ණයට ගැනීමට ලාභදායී බැවින් ණය දීම ආරක්ෂිතය යන සාවද්‍ය විශ්වාසය බැංකු තුළද පවතී. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කෘතිමව ලාභදායී ලෙස දක්වන ණය මඟින් ව්‍යාජ ඉල්ලු‍මක් ඇති කරන අතර එමඟින් ඒවා ලාභදායී බව පෙනේ. එබැවින්, ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි හෝ යථාර්ථවාදී නොවන ව්‍යාපෘති සඳහා වැඩි මුදලක් වැය වේ (එකින්සි, 2016) .”

ලාභ ණය මගින් මෙහෙයවනු ලබන උත්පාතයක් අවසන් වූ විට, ඉල්ලු‍මක් නොමැති ආයෝජන සිදු කර ඇති බව ව්‍යාපාර වටහා ගනී. උත්පාතය අතරතුර විකෘති වූ භාණ්ඩ මිශ්‍රණය තිරසාර නොවන අතර නිෂ්පාදන මට්ටමද එසේමය. එනම් නිෂ්පාදනය කරන ලද භාණ්ඩ වර්ග සහ ඉහළ නිෂ්පාදන ප්‍රමාණය දිගටම පවත්වා ගත හැක්කක් නොවේ. ආයෝජන ඉතා විශේෂිත භාවිතයන් සමඟ බැඳී ඇති බැවින්, මෙම ගැටළුව විසඳීමට කාලයක් ගතවේ. අවම වශයෙන් සමහර භාණ්ඩ කල් පවතින ඒවා වනු මෙන්ම ස්ථිර හෝ යම් ව්‍යාපෘතියකට විශේෂිත ඒවා වනු ඇත. එම භාණ්ඩ විකිණීම හෝ ඒවා භාවිතා කරමින් ව්‍යාපාර වසා දැමීම දුෂ්කර හා මන්දගාමී ක්‍රියාවලියකි. එම භාණ්ඩ විකිණීම හෝ ඒවා භාවිතා කරමින් ව්‍යාපාර වසා දැමීම දුෂ්කර හා මන්දගාමී ක්‍රියාවලියකි. මෙය මහා පරිමාණයෙන් සිදුවුවහොත්, බැංකු ද අවදානමට ලක් කළ හැකිය.

මේ අනුව, උද්ධමනය මගින් ඇති කරන ලද උත්පාතයකින් පසු ගැලපුම් කාලය දිගු හා වේදනාකාරී වන අතර එමඟින් කේන්ස් විසින් හඳුනා ගත් දිගු කාලීන විරැකියාව නිර්මාණය කරයි. උත්පාතය දිගු වන තරමට ගැටලු‍ව වඩාත් නරක අතට හැරේ. විසඳුම වන්නේ අවපාතයට බිය නොවී, තිරසාර නොවන වර්ධනයක් ඇති කරන පහසු ණය ප්‍රතිපත්ති වළක්වා ගැනීමෙන් අදාළ ගැටළුව වළක්වා ගැනීමයි.

ජෝන් ටේලර් මෙම මතයට සහය දක්වන්නෙකි, එක්සත් ජනපදයේ සහ යුරෝ කලාපයේ ප්‍රසාරණ ප්‍රතිපත්තිය නිවාස උත්පාතය වේගවත් කිරීමට වගකිව යුතු හේතු සාධකයක් බවත් එමඟින් අවසානයේදී 2008 නිවාස අර්බුදය පවා ඇති වූ බවටත් ඔහු තර්ක කරයි. එම අදහස, පොලී අනුපාත දිගු කාලයක් අවම මට්ටමක පවතින විට, බැංකු සහ අනෙකුත් මූල්‍ය ආයතන විශාල අවදානම් දැරීමට ඉඩ ඇති අතර, එය මූල්‍ය පද්ධතියේ සමස්ත ස්ථාවරත්වයට හානි කළ හැකිය යන මතය දැරූ ඩැන්ටයින්ගේ මතයට සමානය (ඩැන්ටයින්, 2012). ටේලර් යෝජනා කරන්නේ, මෙම කාලය තුළ මහ බැංකු ඉහළ පොලී අනුපාත නියම කර තිබුනේ නම්, පසුව ඇති වූ නිවාස බුබුල සහ ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදය වළක්වා ගත හැකිව තිබූ බවයි.

අවධමනය භයානක වන්නේ මූල්‍ය පද්ධතියේ බිඳවැටීමක් ඇති කරන්නේ නම් පමණක් බවට වෝකර් එකඟ වන අතර, ඒ නිසා ඔහු ලාභ මුදල් ප්‍රතිපත්තිවලට එරෙහිව තර්ක කරයි.

“අධමනය යනු මූල්‍ය පද්ධතියේ තීරණාත්මක බිඳවැටීමක් මගින් ඇති කරන තර්ජනයකි. මන්දගාමී වර්ධනයේ කාල පරිච්ඡේද සහ නැවත නැවතත් අවපාත ඇති වූ අතර, 1975 සහ 1982 වැනි කාලවලදී ඇති වූ දරුණු අවපාත පවා, මූල්‍ය පද්ධතියට බරපතල තර්ජනයක් ඇති කළේ නැත.

සැබෑ අවදානම වන්නේ හිතාමතා හෝ වැරදීමකින් උද්ධමනය ඉහළ යාමට ඉඩ දීමයි. එය වෙළඳපල අනතුරේ හෙළන නොසැලකිලිමත් සමපේක්ෂන සහ බුබුලු‍ ඇති කරයි. උත්ප්‍රාසාත්මක ලෙස, අවධමනය වළක්වා ගැනීම සඳහා සුළු උද්ධමනයක් ඇති කිරීමට අඩු පොලී අනුපාතයක් පවත්වා ගැනීම වැනි පහසු මුදල් භාවිතා කිරීම ඇත්ත වශයෙන්ම අවධමනය ඇති කළ හැකිය (වොල්කර්, 2018).

අඩු සංවර්ධිත රටවල් සඳහා මුදල් ප්‍රතිපත්ති අරමුණු

මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ අරමුණු විය යුත්තේ අභ්‍යන්තර ස්ථාවරත්වය (මිල ස්ථායිතාව හෝ උද්ධමනය) සහ බාහිර ස්ථාවරත්වය (ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදවළක්වා ගැනීම) පවත්වා ගැනීමයි. ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයක් යනු විදේශ විනිමය අර්බුදයකි; ජාත්‍යන්තර මුදල් වෙත ප්‍රවේශ වීමට හෝ රඳවා ගැනීමට රටකට ඇති හැකියාව බිඳ වැටීමකි, එබැවින් මුදල්මය සංසිද්ධියකි.

සංචිත මුදල් ඒකකයක් නිකුත් නොකරන රටවලට ආනයන සඳහා ගෙවීමට, බාහිර ණය සේවා කිරීමට සහ සංචිත ගොඩනැගීම වෙනුවෙන් එසේ තමන් විසින් නිකුත් කළ නොහැකි මුදල් අත්පත් කර ගැනීමට සහ සැබවින්ම රැස් කිරීමට හැකි විය යුතුය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දේශීය (අභ්‍යන්තර) ප්‍රතිපත්ති තීරණ බොහෝ දුරට බලපාන්නේ හෝ සීමා වන්නේ රට ජාත්‍යන්තරව කටයුතු කරන ආකාරයෙනි. මෙම අර්ථයෙන් රට ගෙවීම් ශේෂය සීමා කර ඇත. බාහිර කාර්ය සාධනය මඟින් රාජ්‍ය මූල්‍ය හා මුදල් ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළුව දේශීය ප්‍රතිපත්ති අවකාශය සීමා කරයි.

විදේශ විනිමය ගලා ඒම් පාලනය කිරීමට හෝ පුරෝකථනය කිරීමට පවා අපහසු බැවින්, සංචිත සමුච්චය කිරීම සඳහා විදේශ විනිමය පිටතට ගලායාම කළමනාකරණය කිරීම අවශ්‍ය වේ. පසුගිය අර්බුදයේ (මෙන්ම 1960-70 ගණන්වලට අදාළව) පැහැදිලි වන පාඩම වන්නේ, ප්‍රමාණාත්මක සීමා කිරීම් සහ තීරුබදු පැනවීම් අකාර්යක්ෂම බවයි. විදේශ විනිමය පිටතට ගලායාම නියාමනය කිරීම සඳහා ඇති එකම ඵලදායී යාන්ත්‍රණය වන්නේ සමස්ත පරිභෝජනය සහ ආයෝජන මට්ටම් තීරණය කරන පොලී අනුපාතයයි. සංචිත රැස් කිරීමට අවශය නම්, විදේශ මුදල් පිටතට ගලායාම සීමා කරන සමස්ත ඉල්ලු‍ම සීමා කරන මට්ටමක පොලී අනුපාතය පවත්වා ගත යුතුය. 2024 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ප්‍රතිපත්තිය ලිහිල් කරන තෙක් මහ බැංකුවට සංචිත ලබා ගැනීමට හැකි විය. එතැන් සිට ශුද්ධ සංචිත තත්ත්වය පහත වැටී ඇත (පහත වගුව බලන්න).

එබැවින් මහ බැංකුව රට තුළ උද්ධමනය පාලනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන අතරම විනිමය අනුපාතය කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කරයි. උද්ධමනය සහ විනිමය අනුපාතය යන දෙකම කළමනාකරණය කිරීමට උත්සාහ කිරීම නිසා යම් ගැටුමක් ඇති විය හැකි අතර කාලයත් සමඟ ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයකට තුඩු දිය හැකිය. ට්‍රම්ප්ගේ තීරුබදු වැනි බාහිර කම්පන මඟින් ගැටුම තවත් උග්‍ර කරනු ඇත. විදේශ මුදල් ලැබීම මන්දගාමී වුවහොත්, ඉතුරුම් පහත වැටෙන බැවින්, වියදම් මන්දගාමී කිරීමට සහ මුදල් ඉතිරි කිරීමට බැංකුවට පොලී අනුපාත ඉහළ නැංවීමේ අවශ්‍යතාවක් ඇති විය හැකිය. නමුත් බැංකුවකට උද්ධමනය 5%ක මට්ටමක තබා ගැනීමට අවශ්‍ය නම්, එයට අනුපාත අඩු කිරීමට අවශ්‍ය විය හැකි අතර, එය ඒවා ඉහළ නැංවීමේ අවශ්‍යතාවයට පටහැනි වේ. උද්ධමනය සඳහා අඩු ඉලක්කයක් තබා ගැනීම මෙම ගැටුම් අඩු කරන අතර අර්බුදයක් ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව අඩු කරයි.

න්‍යායාත්මකව සැලකීමේදී නම්‍යශීලී විනිමය අනුපාතයක් ඇති රටක් ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයකට ලක් නොවේ. මන්ද යත් මහ බැංකුවට පහසුවෙන් ‘විනිමය අනුපාතය ලිහිල් කළ හැකිය‘. මහා පරිමාණ විනිමය අනුපාත උච්චාවචනයන් ආර්ථිකයට විශාල බාධා ඇති කළ හැකි බැවින් මෙය ප්‍රායෝගිකව කළ නොහැක්කකි. තවද, විවෘත ආර්ථිකයක විනිමය අනුපාතය පාරිභෝගික මිල දර්ශකයේ වැදගත් නිර්ණායකයක් වන අතර එම නිසා පාරිභෝගික මිල දර්ශකයේ උද්ධමන ඉලක්කයක් සපුරා ගැනීම සඳහා යම් විනිමය අනුපාත කළමනාකරණයක් අවශ්‍ය වේ. අවශ්‍ය නම් විදේශ විනිමය වෙළඳපොළට මැදිහත් වීමට කැපවීමක් මෙයින් අදහස් කෙරේ. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ ක්‍රියාකාරී පත්‍රිකාවකට අනුව, උද්ධමනය පාලනය කිරීම වෙනුවෙන් විනිමය අනුපාතය යොදා ගනු ලබන “විනිමය-නැංගුරම් දැමූ උද්ධමන ඉලක්කකරණය” නම් ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කිරීමට හේතුවක් තිබේ.

අඩු සංවර්ධිත රටවල ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සාමාන්‍යයෙන් විනිමය අනුපාතය සමීපව පාලනය කිරීමට කැමත්තක් දක්වන බව අදාළ පත්‍රිකාව සටහන් කරයි :ඵසියර් ැඑ ්කගල 2010ල ්සර්මාද ැඑ ්කගල 2016 හි උපුටා දක්වා ඇත) .

පත්‍රිකාව මෙසේ පිළිගනී:

“අඩු සංවර්ධිත රටවල් සියල්ලම පාහේ දැන් උද්ධමන ඉලක්කකරණය භාවිතා කරන අතරම ඔවුන්ගේ විනිමය අනුපාත සමීපව කළමනාකරණය කිරීම වත්මන් ආර්ථික න්‍යායන්ට අභියෝග කරයි. :්සර්මාද ැඑ ්කල 2016* .

නමුත් ඉන් නිගමනය කරන්නේ:

̔අපගේ ප්‍රතිඵල මතභේදාත්මක බව ඔප්පු විය හැකි නමුත්, අවම වශයෙන් ඒවා න්‍යාය වත්මන් භාවිතය සමඟ සමපාත කරයි. සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සාමාන්‍යයෙන් තම මුදල් වටිනාකම නිදහසේ තීරණය වීමට, එනම් පාවෙන විනිමය අනුපාතයට ඉඩ නොදේ. ඒ වෙනුවට, විශේෂඥයින් බොහෝ විට පාවෙන විනිමය අනුපාතයක් නිර්දේශ කළත්, ඔවුන් තම විනිමය අනුපාතය දැඩි ලෙස පාලනය කිරීමට හෝ කළමනාකරණය කිරීමට කැමැත්තක් දක්වයි. “මෙම සංකීර්ණතාවට හේතු වන්නේ කුමක්ද? උද්ධමන ඉලක්කකරණය සඳහා ස්ථාවර නැංගුරමක් ලෙස විනිමය අනුපාතය භාවිතා කිරීම සැබෑ ජීවිතයේදී සහ ආර්ථික න්‍යායට අනුව ඵලදායී වේ. නමුත් උද්ධමන ඉලක්කකරණය සඳහා නම්‍යශීලී විනිමය අනුපාත භාවිතා කිරීම න්‍යායාත්මක ගැටළු ඇති කරන අතර ප්‍රායෝගික භාවිතයේදී හොඳින් ක්‍රියාත්මක වී නොමැත.”

ප්‍රතිපත්ති නිර්දේශය: 2% උද්ධමන සීමාවක්

ශ්‍රී ලංකාව ඉතිහාසයේ දරුණුතම ආර්ථික අර්බුදයෙන් ගොඩ එමින් සිටින අතර, එම තත්ත්වය ඉන් පෙර ඇති වූ අර්බුදකාරී තත්ත්වයන් යටතේ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල වෙත ගිය 16 වතාවට එක් වූ මෑත කාලීනම අවස්ථාවයි. මෙහිදී උද්ධමනය පාලනය කිරීම සඳහා මහ බැංකුව ප්‍රශංසනීය කාර්යයක් ඉටු කළේය. වර්තමානයේ ඇති අභියෝගය වන්නේ එම දුෂ්කරව දිනාගත් ස්ථාවරත්වය ආරක්ෂා කිරීමයි. කැළඹිලි සහිත ගෝලීය පරිසරයක, තත්ත්වය අතිශයින්ම වැදගත් හා බරපතල එකකි.

ස්ථාවරත්වය සඳහා ඉහළ සීමාවක් ලෙස 2% උද්ධමනය සම්බන්ධයෙන් සාධාරණ තර්ක ඉදිරිපත් කළ හැකි බව වොල්කර් පවසයි. දැඩි සීමාවක් ලෙස 2%ක උද්ධමන සීමාවක් නියම කිරීමෙන් මහ බැංකුව මෙම ප්‍රමිතිය අනුගමනය කළ යුතුය. එය ඉලක්කයක් නොවන අතර සීමාවක් බව සැලකිය යුතුය. මහ බැංකුව උද්ධමනය 2% මට්ටම ඉක්මවීමට ඉඩ නොදිය යුතු නමුත් එය 2% මට්ටමේම තබා ගැනීමට උත්සාහ කිරීම අවශ්‍ය නොවන්නේ, ඉන් පහළ අගයයක් වුවත් සාධනීය වන නිසාය. මෙමඟින් මහ බැංකුවට අවධමන ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා නම්‍යශීලී වීමට ඉඩ සලසයි.

අඩු උද්ධමනය පවත්වා ගැනීමේ දුෂ්කරතාවය පිළිබඳව මහ බැංකුව විසින්ම අනතුරු අඟවයි. ගෝලීය කැළඹිලි සහිත කාලයකදී, ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළ යුත්තේ ප්‍රවේශමෙනි. උද්ධමනය ඉහළ යාමට ඉඩ නොදී දැඩි අඩු සීමාවක් නියම කිරීම අවදානම් අඩු කිරීමට සමත් වේ. උද්ධමනය අඩු ඉලක්කයක තිබියදී ඉහළ යාම නිසා සිදු වන හානිය, ඉහළ උද්ධමන ඉලක්කයකදී ඉහළ යාමෙන් වන හානියට වඩා අඩුය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රමුඛතාවය විය යුත්තේ ඊළඟ අර්බුදය වැළැක්වීමයි. මන්ද අඩු උද්ධමන සීමාවකින් කුඩා වෙනසක් සිදු වීම පවා එම අවදානම වැඩි කරන අතර අසීරුවෙන් සිදු වන ප්‍රකෘතිමත් වීම අඩපණ කළ හැකිය.

උද්ධමනය අඩු මට්ටමක පවතින අතර ආර්ථිකය ස්ථාවර බැවින්, 2% උද්ධමන සීමාව පවත්වා ගැනීම සඳහා පොලී අනුපාත තරමක් ඉහළ නැංවීමට දැන් හොඳම කාලයයි. කලින්ම පියවර ගැනීම ජනතාවගේ අපේක්ෂාවන් හැඩගස්වන බැවින්, දිගු කාලීනව ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය වන්නේ කුඩා ප්‍රතිපත්තිමය වෙනසක් පමණි. අඩු උද්ධමන ඉලක්කයක් ඇති තත්ත්වයකදී සදහටම ඉහළ පොලී අනුපාත පවතී යැයි සමහරු බිය වෙති. නමුත් ප්‍රායෝගිකව සිදු වන්නේ උද්ධමනය පහළ සීමාවක තබා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් මහ බැංකුව ස්ථිර තීරණයක සිටින බව අඛණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ග තුළින් පෙන්නුම් කිරීම මඟින් උද්ධමන අපේක්ෂාවන් අඩු කිරීමයි. ඒ අනුව පොලී අනුපාත පහත වැටිය හැකිය. ශක්තිමත්, විශ්වාස කළ හැකි උද්ධමන සීමාවක් තිබීම සහ ඒ පිළිබඳව කලින්ම ක්‍රියා කිරීම නිසා පසුකාලීනව තවත් ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයක් ඇති වීම ඇතුළු විශාල ගැටළු වළක්වා ගැනීමට හැකිවේ.

ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් වොල්කර්ගේ අනතුරු ඇඟවීමට සවන් දිය යුතුය:

“මගේ වෘත්තීය ජීවිතයෙන් ලද පාඩමක් වන්නේ, එවැනි සාර්ථකත්වය විසින්ම තමන්ගේ විනාශයේ බීජ රැගෙන යා හැකි බවයි. හානිකර උද්ධමනයකට මුහුණ දී සිටින නොයෙකුත් රටරටවල් ස්ථාවරත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට සටන් කරන ආකාරය මම දැක ඇත්තෙමි. ඉන්පසු, ජයග්‍රහණය පෙනෙන මානයේදී, බලධාරීන් උද්ධමනය තවත් ලිහිල් කර තවදුරටත් වර්ධනය උත්තේජනය කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් “කුඩා ප්‍රමාණයේ උද්ධමනයක්” පිළිගනී, ඒ අවස්ථාවේදී නැවතත් උද්ධමනය ඉහළ යාමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ වේ. මේ සම්බන්ධව ඕනෑ තරම් උදාහරණ ලතින් ඇමරිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවලින් හමුවේ.”

යුරෝපා පාස්පෝට් පසු කර පෙරට එන ආසියානු පාස්පෝට්

දිල්මිණී අබේරත්න

පහුගිය දවසක හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයේ අලුත්ම ශ්‍රේණිගත කිරීම් ලයිස්තුව ඉදිරිපත් වුණා. එහෙනම් අපේ ලංකාවේ පාස්පෝට් එකට මොකද වෙලා තියෙන්නේ කියන කුතුහලයෙන් අපිට මිදෙන්න අමාරුයි. මේ වතාවේ ලයිස්තුව හරිම රසවත් වෙනස්කම් තියෙන එකක්. සාමාන්‍යයෙන් මුල් පෙළේ ඉන්න යුරෝපා ඇතුළු බටහිර රටවල් පහු කරගෙන ආසියාවේ රටවල් ගණනාවක් ඉස්සරහට ඇවිත්. ලංකාවත් කලින් හිටි මට්ටමට වඩා තරමක් දියුණු වෙලා. මේ වෙනස්කම් හැම එකක් ගැනම පැහැදිලිව දැනගන්න මේ සටහන කාට කාටත් උදව් වේවි.

Image by jacqueline macou from Pixabay

2025 හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයේ මුලින්ම ඉන්නේ සිංගප්පූරුව. 2024 අවුරුද්දේ ඒ තැන ලැබුණේ ප්‍රංශයට. ඒ වුණාට කාලයක් තිස්සෙම සිංගප්පූරුව ලෝකයේ බලවත්ම පාස්පෝට් දහය අතරේ හිටි රටක්. ඉතිං මේ අවුරුද්දේ ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් එක විදිහට සිංගප්පූරුවට පුළුවන්කම තියෙනවා ලෝකෙ වටේ ගමනාන්ත 227න් 193 කට වීසා නැතුව ගමන් කරන්න. හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයෙන් කරන්නේ, ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගමයේ (International Air Transport Association: IATA) දත්ත අරගෙන ලෝකයේ තියෙන හැම රටක්ම සම්බන්ධයෙන් විශ්ලේෂණයක් කරන එක. ඒ අනුව ගමනට කලින් වීසා ගන්නෙ නැතුව ගමන් කරන්න පුළුවන් වැඩිම ගමනාන්තයන් ප්‍රමාණයකට හිමිකම් කියන රටවල් පිළිවෙලකට පෙළ ගස්වනවා. එහෙම හදපු ලිස්ට් එකේ උඩින්ම ඉන්න රටට තමයි ලෝකේ බලගතුම පාස්පෝට් එක තියෙන්නේ. 

ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් 

ලෝකයේ වැඩිම ගමනාන්තයන් ප්‍රමාණයකට වීසා නැතිව පහසුවෙන් සහ ඉක්මණින් ගමන් කරන්න පුළුවන්කම තියෙන රටවල් ශ්‍රේණිගත කිරීමේ ලයිස්තුවේ ස්ථාන දහයක් දක්වා පෙළ ගස්වලා තියෙනවා. එකම ස්ථානයේ රටවල් එකකට වඩා ඉන්න අවස්ථාවනුත් තියෙන බව අපිට මේ වගුවෙන් බලාගන්න පුළුවන්. ඒ අනුව ලෝකයේ බලගතුම විදේශ ගමන් බලපත්‍ර සහිත රටවල් ගණන 36ක්. ඒ හැම රටකටම අවම වශයෙන් ගමනාන්ත 182කට වීසා නැතිව ගමන් කරන්න පුළුවන්.

ආසියාවේ විදේශ ගමන් බලපත්‍ර ලයිස්තුවේ පෙරමුණට

Image by Hanin Abouzeid from Pixabay

කලින් වගුව දිහා බැලූ බැල්මටම පේනවා ලිස්ට් එකේ මුල්ම රටවල් තුන අතරේ ඉන්න සිංගප්පූරුව, ජපානය සහ දකුණු කොරියාව කියන්නේ ආසියාතික රටවල්. යුරෝපය ඇතුළු බටහිර රටවල් ඉන්නේ ඊට පස්සේ. විශේෂයෙන්ම මේ යුරෝපා රටවල් අතර තියෙන සමීප සම්බන්ධතාව සහ යුරෝපා ආර්ථික හවුල නිසා, ස්වභාවයෙන්ම ඒ සියලු යුරෝපා කලාපයේ රටවල් අතර වීසා නැතිව ගමන් කරන්න ඒ රටවල්වලට පුළුවන්. මේ නිසා තමයි යුරෝපා හවුලේ බොහොමයක් රටවල් ලිස්ට් එකේ මුල් ස්ථාන දහය අතරේ ඉන්නේ. ඒ අනුව තුන්වෙනි ස්ථානයේ ඩෙන්මාර්කය, ෆින්ලන්තය, ප්‍රංශය, ජර්මනිය, අයර්ලන්තය, ඉතාලිය, ස්පාඤ්ඤය කියන රටවල් 7 ඉන්නේ ගමනාන්ත 189කට වීසා නැතිව සංචාරය කරන්න පුළුවන්. යුරෝපා සංගමයෙන් ඉවත් වුණු මහා බ්‍රිතාන්‍යය මේ ලයිස්තුවේ 6වෙනි තැන ලබා ගෙන රටවල් 186කට වීසා නැතිව ගමන් කිරීමේ හැකියාව සහතික කරගෙන තියෙනවා. ලෝක බලවතා කියන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට ලැබිලා තියෙන්නේ ලිස්ට් එකේ දහවෙනි තැන. 

ලංකාව ඉන්නේ කොතැනද?

ආසියාවේ රටවල් ගත්තම ලංකාව ඉන්නේ අතරමැදි තැනක. ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලට අනුව ලංකාව ඉන්නේ ලිස්ට් එකේ 91වෙනියට. ඒ අනුව රටවල් 42කට වීසා නැතිව යන්න පුළුවන්කම ශ්‍රී ලංකාවට තියෙනවා. 2024 අවුරුද්දේ 96වෙනි තැන හිටපු ලංකාව 2025දී 91 දක්වා ඉහළට ඇවිත් තියෙනවා. ලංකාවට ළඟම තියෙන රටවල් එක්ක බලද්දි ලංකාවේ තත්ත්වය සංසන්දනය කරලා බලන්න පහත වගුවෙන් පුළුවන්.

මෑතකදි ලංකාව රටවල් 40කට වීසා නැතිව ලංකාවට පැමිණීමේ හැකියාව ලබා දුන්නා.

වැඩිම වෙනසක් වුණේ කාටද?

Image by Riki32 from Pixabay

දිගින් දිගටම ඇමරිකාව සහ මහා බ්‍රිතාන්‍යය කියන රටවල්වල ශ්‍රේණිගත කිරීම් පහළ ගිහින්. ඒ රටවල් දෙකම පහුගිය අවුරුද්දට සාපේක්ෂව ස්ථාන කීපයකින් පහළ වැටිලා තියෙනවා. ඒ වුණත් රටවල් දෙකම තවමත් පෙරමුණේම ඉන්න රටවල් කාණ්ඩයට අයිතියි.

ඇමරිකාව 2014දීත්, මහා බ්‍රිතාන්‍යය 2015දීත් ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් හිමි රටවල් විදිහට ලිස්ට් එකේ උඩම හිටපු කාලයකුත් තිබුණා.  

මේ වසරේ ලොකුම පිම්ම පැනලා ලිස්ට් එකේ සෑහෙන දුරක් උඩට එන්න පුළුවන් වෙලා තියෙන්නේ ඉන්දියාවට. ඒ 2024දි හිටපු 85 තැන ඉඳලා 77 වෙනි තැනට ඇවිත්. ලිස්ට් එකේ අන්තිමටම ඉන්නේ ඇෆ්ගනිස්ථානය. ඒ අනුව ඒ අයට වීසා නැතිව යන්න පුළුවන් ගමනාන්තයන් තියෙන්නේ 25 විතරයි. 

ගෙවුණු අවුරුදු 10 තුළ විශාලතම වෙනස

පහුගිය අවුරුදු 10 ඇතුලේ වැඩිම ස්ථාන ගණනක් ඉදිරියට එන්න පුළුවන්කම ලැබුණු රට විදිහට සැලකෙන්නේ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය. ඒ 42වන ස්ථානයේ ඉඳලා 8වෙනි ස්ථානය දක්වා. චීනයත් ඒ කාලය තුළ 94 ස්ථානයේ ඉඳලා 60 දක්වා ඉහළට ආපු රටක්. චීනයේ නැඟී ඒමට විවෘතභාවය වඩා වැඳගත් භූමිකාවක් රඟ දක්වලා තියෙනවා. 

පසුගිය දශකය ඇතුලේ වැඩිම ස්ථාන ගණනකින් පහත වැටුණු ගුවන් බලපත්‍ර අතරට වෙනිසියුලාව, වනුවාටු, කැනඩාව, ඇමරිකාව සහ එක්සත් රාජධානිය කියන රටවල් අයිති වෙනවා. ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල දකින්න ලැබෙන මේ පහත වැටීම යම් ප්‍රවණතාවක් ඉස්මතු කරනවා. කාලෙකට කලින් සංචාරක නිදහසේ පෙරමුණ ගත් රටවල් පසුපසට යද්දි නැගී එන ආර්ථිකයන් වීසා ලබා ගැනීම සහ ශක්තිමත් ගෝලීය සබඳතා ගොඩනඟා ගැනීම පහසු කරලා ඉදිරියට එන බවක් පේනවා. එක්සත් රාජධානිය සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය වැනි පැරණි බලවතුන් වැඩි වැඩියෙන් සංචාරක බාධක පනවන බවක් පේනවා. ලංකාව මෑතකදි රටවල් 40කට වීසා නැතිව ලංකාවට එන්න පහසුකම් ලබා දුන්නා. ඒ අනුව ලංකාවටත් කිසියම් රටක් සහනදායී පිලිවෙතක් අනුගමනය කරයිද, ඒකෙන් ගුවන් ගමන් බලපත්‍රය ශක්තිමත් එකක් වේවිද කියලා ඊළඟ වතාවේ ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලින් බලන්න පුළුවන්.