ට්‍රම්ප් ඊළඟට වහන සමුද්‍ර සන්ධිය මලක්කාවද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

හුඟ දෙනෙක් අහලාවත් තිබුනේ නැති හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය නිසා මේ දවස්වල ලෝකෙ පුරා මිනිස්සුන්ගේ ජීවිතවලට බලපෑමක් වෙලා තියෙනවා. මොකද ඉන්ධන ප්‍රවාහනය කරන ප්‍රධාන මාර්ගයක් විදිහට හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ඉරානය මැදිහත් වෙලා වහපු නිසා බොරතෙල් මිල ගණන් ඉහළ ගියා. ඒ නිසා අපේ කෑම බීම, ඇඳුම් පැළඳුම්, ගමන් බිමන් හැම දෙයකම මිල ගණන් ඉහළ ගියා. කොටින්ම කිව්වොත් ලංකාවේ අපිට ආයෙමත් ඉන්ධන කෝටා ක්‍රමයකට පවා යන්න වුණා. එක්සත් ජාතීන්ගේ වෙළඳාම සහ සංවර්ධනය පිළිබඳ ආයතනය කියලා තියෙනවා මේ අර්බුදය නිසා 2026 වසරේ ලෝකයේ ආර්ථික වර්ධනය 2% දක්වා පහත වැටෙනවා කියලා.  

සමුද්‍ර සන්ධියක් කියන්නේ මොකකටද?

ඉතිං සමුද්‍ර සන්ධි කියන්නේ සාගරයක් හරි මුහුදක් හරි වගේ විශාල ජල මාර්ග දෙකක් එකිනෙක සම්බන්ධ කරන පටු, ස්වාභාවික ජල මාර්ගවලට. සාමාන්‍යයෙන් සමුද්‍ර සන්ධිවලට භූ දේශපාලනික හා උපායමාර්ගික වැදගත්කමක් තියෙනවා. ඒ නිසාම මේවා වැදගත් නැව් මාර්ග සහ සමුද්‍රීය මාර්ග විදිහට පාවිච්චි වෙනවා. වෙනත් විදිහකට කිව්වොත් සමුද්‍ර සන්ධි කියන්නේ ජාත්‍යන්තර වෙළඳාමෙන් එක් එක් රටවල් අතර සම්බන්ධතා ඇති කරගත්තු ලෝකෙක, විදේශ ප්‍රතිපත්තියේ වැදගත් මෙවලමක්. ඒ වගේ තවත් එක සමුද්‍ර සන්ධියක් තමයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියට වගේම මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය ගැනත් මේ වෙද්දි ඇමරිකාව හරිම උනන්දුයි.

හෝමුස් වගේද මලක්කා?

මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියට මලක්කා කියන නම ලැබුණේ 16 වන සහ 17 වන සියවස්වල මැලේ වෙරළ තීරයේ තිබුණ මෙලාකා /මැලක්කා කියන වෙළඳ වරාය නිසයි. දිගින් කිලෝමීටර් 900ක් වන මේ සමුද්‍ර සන්ධිය ඉන්දියානු සාගරය සහ පැසිෆික් සාගරය සම්බන්ධ කරන මුහුදු මාර්ගයක්. ඊට බටහිරින් තියෙන්නේ ඉන්දුනීසියාවේ සුමාත්‍රා දූපත, නැගෙනහිරින් මැලේසියාව සහ දකුණින් තායිලන්තය. ඒ අනුව මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියේ ප්‍රධාන මායිම් රටවල් වන්නේ මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව, සිංගප්පූරුව සහ තායිලන්තය.   

Image by Peter_Lindenau from Pixabay

මේ සමුද්‍ර සන්ධියේ උතුරු දොරටුවේ ඉඳන් කිලෝමීටර 150ක් විතර දුරින්, ඉන්දියාවේ අන්දමන් සහ නිකොබාර් දූපත් පිහිටලා තියෙන නිසා මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය ඉන්දියාවටත් උපායමාර්ගිකව වැදගත්. මොකද ඉන්දියාවේ වෙළඳාමෙන් සැලකිව යුතු ප්‍රමාණයක් මේ සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ගමන් කරනවා. 

2026 මාර්තු මාසෙ ඇමරිකාව ඉන්දුනීසියාවත් එක්ක අලුත් ගිවිසුමකට එළඹුණා. ඒකෙන් සිද්ධ වෙන්නේ ඇමරිකාවේ හමුදා ගුවන් යානාවලට ඉන්දුනීසියානු ගුවන් අවකාශයට කලින්ට ව්ඩා වැඩි මෙහෙයුම් ප්‍රවේශයක් ලබෙන එකයි. ඒකෙන් මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ඇමරිකාවේ නිරීක්ෂණ කටයුතු සහ පාලනය වැඩි දියුණු කරන්න පුළුවන්.  

ඒත් ඇයි ඇමරිකාව මේ වගේ ගිවිසුමක් ගැහුවේ?

ඒක තේරුම් ගන්න නම් මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ වැඳගත්කම අපි තේරුම් ගන්න ඕන. මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ තියෙන විශේෂත්වය ගැන කතා කළොත්, මේක ලෝකේ තියෙන දෙවන කාර්යබහුලම තෙල් මාර්ගය කියලත් කියනවා. පළමු තැන ගන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය. මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියේ අඩුම පළලක් සහිත තැන කි.මී. 3යි. මුහුදු බොරතෙල්වලින් සියයට 22% - 29% අතර ප්‍රමාණයක් සහ සිංගප්පූරුව, මැලේසියාව සහ ඉන්දුනීසියාව කියන රටවල් පසුකර යන සියලුම වාණිජ නැව්ගත කිරීම්වලින් 25% -30% අතර ප්‍රමාණයක් මලක්කා සමුද්‍ර සන්දිය හරහා ගමන් කරනවා.   

Image by dendoktoor from Pixabay

බොහෝ දෙනෙක් පිළිගන්නේ නැති වුණත්, විචාරකයින් මේ වෙද්දි මත පළ කරලා තියෙනවා ඇමරිකාව මේ ලෑස්ති වෙන්නේ යුද්ධයකට එහා ගිය වැඩකට කියලා. කොහොමත් ඉතිං මීයක් කඩන්නේ අත ලෙවකන්න නෙවෙයිනේ. අවි ආයුධවලින් කරන යුද්ධයකට වඩා තෙල් සැපයුම් මාර්ග අවහිර කිරීමෙන් ඇමරිකාව සිය ප්‍රතිවාදී චීනයේ බලය බිදීම සහ චීනයට වඩා උපායමාර්ගික ආධිපත්‍යයක් ලබා ගන්න කරපු වැඩක් කියලා මත පළ වෙනවා. පසුගිය අවුරුද්දේ ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්, හැම රටකටම වගේ තීරු බදු පැනෙව්වා. මේ අවුරුද්ද පටන් ගනිද්දිම වෙනිසියුලාවට, පස්සේ ඉරානයට අවි ආයුධවලින් පහර දුන්නා. ඒ කරපු දේවල් දැක්කම, මලක්කා සමුද්‍ර සන්දියට අත තියෙන්නේ, චීනයට සහ මුළු ආසියාවටම රිද්දන්න වෙන්නත් බැරි නෑ.   

'මලක්කා උභතෝකෝටිකය' | Malacca Dilemma

Image by PPPSDavid from Pixabay

හෝමුස් වගේ නෙවෙයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ඔස්සේ තෙල්වලට අමතරව, නිමි භාණ්ඩ, රථවාහන සහ සෙමි කන්ඩක්ටර්ස් වගේ දේවල් ප්‍රවාහනය කරනවා. චීනය ඇරුණාම, දකුණු කොරියාව, ජපානය සහ තායිවානය කියන රටවල්වලට බොරතෙල් ආනයනය සහ බලශක්ති සැපයුම්වලින් සියයට 80ක් විතර සිද්ධ වෙන්නේ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා. මෙම සමුද්‍ර සන්ධිය මත යැපීම චීනයේ බලශක්ති ආරක්ෂාවට සැලකිය යුතු අවදානමක් ඇති කරනවා. ඒ නිසා කවදහරි දවසක මේ සමුද්‍ර සන්දිය නිසා තමන්ට දිගුකාලීන භූ දේශපාලනික අවදානමක් ඇති වෙයි කියලා චීනය කලින්ම දැනගෙන හිටියා. ඒකට කියන්නේ 'මලක්කා උභතෝකෝටිකය' (මලක්කා ඩිලෙමා) කියලා.  

හෝමුස් සහ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධි

හෝමුස් සහ මලක්කා කියන සමුද්‍ර සන්ධි දෙකම සලකලා බැලුවොත්, ඒ අතර තියෙන සමාන අසමානතා අනුව වැඳගත්කම සොයා බලන්න පුළුවන්. 

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය පිහිටලා තියෙන්නේ ඉරානය සහ ඕමානය අතර, හැබැයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය පිහිටලා තියෙන්නේ මැලේසියාව සහ ඉන්දුනීසියාව අතර. ඉතිං උපායමාර්ගික කාර්යභාරය අතින් ගත්තම හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ගල්ෆ් කලාපයෙන් තෙල් අපනයනය කිරීමේ දොරටුව විදිහටත් මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ආසියාවේ වෙළඳ හා බලශක්ති කොරිඩෝව විදිහටත් සලකනවා. 

බොර තෙල් ප්‍රවාහනය අතින්  ගෝලීය ඛනිජ තෙල් ද්‍රව පරිභෝජනයෙන් 20% -25% ක් පමණ සිද්ධ වෙන්නේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා. ගෝලීය සමුද්‍රීය තෙල් වෙළඳාමෙන් 29% ක් පමණ සිද්ධ වෙන්නේ මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා.  

Image by catmoz from Pixabay

හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුව ගමන් ඒ බලපෑම ලැව් ගින්නක් වගේ මුළු ලෝකෙ පුරාම ඇවිලිලා ගියා. ඒකට හේතු වුණේ හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වෙනුවට පාවිච්චි කරන්න පුළුවන් විකල්ප මාර්ගයක් නැති එක. ඒ විතරක් නෙවෙයි, සවුදි අරාබිය, ඉරානය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය, කුවේට්, ඉරාකය, කටාර් වගේ ප්‍රධාන තෙල් නිෂ්පාදකයින්ට තමන්ගේ නිෂ්පාදන වෙළඳපළට ගෙනියන්න තියෙන එකම අපනයන මාර්ගයත් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විතරයි. 

මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය වඩාත් වැඳගත් වෙන්නේ චීනය, ජපානය, දකුණු කොරියාව සහ ඉන්දියාව වගේ ආර්ථිකවලට. මේ සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවොත් සුන්ඩා සහ ඉන්දුනීසියාවේ ලොම්බොක් වගේ ඒ වෙනුවට භාවිත කරන්න පුළුවන් වෙනත් විකල්ප මාර්ග තියෙනවා.  ඒත් ප්‍රශ්නය වෙන්නේ ඒවායේ දුර සහ ප්‍රවාහන කාලය එක්ක ගත්තම අදාළ ප්‍රවාහන භාණ්ඩවල මිල ගණන් ඉහළ යන එක. 

පවතින තත්ත්වය

මේ සමුද්‍ර සන්ධි දෙක සම්බන්ධයෙන් තියෙන අවදානම් මොන වගේද කිව්වොත්, හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව භූ දේශපාලනික ගැටුම් අවදානමත්, මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව මුහුදු කොල්ලකෑම් සහ තදබදයක් ඇති වීමේ අවදානමත් තියෙනවා. ඒ අතරින් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්දිය දැනටමත් ප්‍රශ්නයකට මුහුණ දීලයි තියෙන්නේ.  

මේ හැම දෙයක් අතරින්ම වඩාත් වැඳගත් වෙන්නේ ආර්ථිකයට ඇති වෙන බලපෑම. මොකද යුද්ධ, මතවාද, ප්‍රතිපත්ති වෙනස්කම් ලෝකේ කොහේ සිද්ධ වුණත්, ඒවා මොන විදිහට සිද්ධ වුණත්, ඒක මුලින්ම දැනෙන්නේ අපේ පර්ස් එකට. ඉතිං හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුව ගමන් ගෝලීය වශයෙන් තෙල් මිල උච්චාවචනය වුණා. හැබැයි මලක්කා සමුද්‍ර සන්ධියට බාධාවක් ඇති වුණොත් ඒක බලපාන්නේ තෙල්වලට විතරක් නෙවෙයි. ඒකෙන් ආසියාවට විශාල වෙළඳ බාධාවක් ඇති වෙනවා.  

ශ්‍රී ලංකාවේ වර්ධනය මන්දගාමී වනු ඇති අතර, මූල්‍ය හිඟය පුළුල් වනු ඇත - Fitch Ratings

සාර්ව ආර්ථික මූලධර්මවල යම් ප්‍රගතියක් දක්නට ලැබුණද, ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික ප්‍රකෘතිය (economic recovery) තවමත් අවදානම් තත්ත්වයක පවතින බව ෆිච් රේටින්ග්ස් (Fitch Ratings) ආයතනය පවසයි. විශේෂයෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපයේ පවතින බලශක්ති අර්බුදය හේතුවෙන්, මේ වන විට ආර්ථික ස්ථාවර කිරීම් සහ ප්‍රතිසංස්කරණ හරහා ශ්‍රී ලංකාව ලබා ගත් ජයග්‍රහණ අභියෝගයකට ලක්ව ඇත.

from - corporatefinanceinstitute

ෆිච් ආයතනය නිකුත් කළ ශ්‍රී ලංකාව පිළිබඳ නවතම වාර්තාවට අනුව, 2022 අර්බුදයෙන් පසු ආර්ථිකයේ යම් ශක්තිමත් වීමක් දක්නට ලැබුණද, 2026 වසරේදී ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීමක්, උද්ධමනය ඉහළ යාමක් සහ අයවැය හිඟය පුළුල් වීමක් අපේක්ෂා කෙරේ. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (GDP) වර්ධනය 2025 දී 5% සිට 2026 දී 3.7% දක්වා අඩුවනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර ඇති අතර, 2025 දී -0.5% ක්ව පැවති අවධමනය වෙනස් වෙමින් 2026 දී උද්ධමනය 6% දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

2024 වසරේදී ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමක් (debt restructuring) සිදු වුවද, ඉහළ රාජ්‍ය ණය බර සහ ඉහළ පොලී අනුපාත හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම තවදුරටත් ‘CCC+’ මට්ටමේම පවතින බව ෆිච් ආයතනය පෙන්වා දෙයි. ඉහළ යන බලශක්ති මිල ගණන් වැනි බාහිර කම්පනයන් මගින් ආර්ථික වර්ධනයට, උද්ධමනයට සහ විදේශ අංශයේ ගනුදෙනුවලට දැඩි බලපෑම් එල්ල විය හැකි බවට ද ඔවුහු අනතුරු අඟවති. 2022 වසරට සාපේක්ෂව ආර්ථිකයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වර්ධනය වී තිබුණද, ආර්ථිකය තවමත් බලශක්ති මිල කම්පන සහ බාහිර අවදානම්වලට නිරාවරණය වී ඇත.

එම යාවත්කාලීන කළ වාර්තාවේ ප්‍රධාන කරුණු පහත පරිදි වේ:

ඉහළ ණය බර සහ යහපත් වන ආර්ථික මූලධර්ම

2024 ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමෙන් පසුව වුවද, රජයේ ඉහළ ණයගැතිභාවය සහ ආදායමට සාපේක්ෂව ඉහළ පොලී බරක් පැවතීම හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ ‘CCC+’ ශ්‍රේණිගත කිරීම සීමා වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, අඛණ්ඩ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් ශක්තිමත් ආර්ථික ප්‍රකෘතියක්, අඩු උද්ධමනයක්, රාජ්‍ය මූල්‍යයේ ධනාත්මක ගැලපුමක් සහ විදේශ මූල්‍ය කටයුතුවල වර්ධනයක් දක්නට ලැබේ. බලශක්ති සැපයුමේ සහ මිල ගණන්වල දීර්ඝ කාලීන බාධාවන් අවදානම් මතු කළ හැකි වුවද, 2022 බලශක්ති අර්බුදයට වඩා හොඳින් මෙම පීඩනයන් කළමනාකරණය කිරීමට රට දැන් වඩාත් හොඳ මට්ටමක පසුවේ.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (GDP) වර්ධනය මන්දගාමී වීම

2022 අර්බුදයෙන් පසු සිදුවන ආර්ථික ප්‍රකෘතියේ සහාය ඇතිව 2025 වසරේදී ආර්ථික වර්ධනය 5.0% ක ශක්තිමත් මට්ටමක පැවතුණි. එහෙත් බලශක්ති අර්බුදය සහ ඉන්ධන සංරක්ෂණ පියවරයන්ගේ බලපෑම හේතුවෙන් 2026 පළමු අර්ධයේදී ආර්ථික වර්ධනය 3.7% දක්වා අඩුවනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. 2025 දී පැවති 0.5% ක අවධමනයෙන් පසු, 2026 වසරේදී උද්ධමනය 6% දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

බලශක්ති අර්බුදයේ අවදානම්

ශ්‍රී ලංකාව බලශක්ති ආනයනය කරන රටක් වන අතර ගල්ෆ් කලාපයෙන් ලැබෙන විදෙස් ප්‍රේෂණ (remittances) මත යැපෙන බැවින්, මැදපෙරදිග ගැටුම් හේතුවෙන් මතුවන බලශක්ති කම්පනයන්ට දැඩි ලෙස නිරාවරණය වී ඇත. හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැසී යාමෙන් 2026 දී බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 100 දක්වා ඉහළ ගියහොත්, එය ආර්ථික වර්ධනයට, උද්ධමනයට සහ විදේශ මූල්‍ය කටයුතුවලට දැඩි අවදානමක් ගෙන එනු ඇත. එහෙත්, මෑත වසරවල සිදුකළ සාර්ව-ආර්ථික ස්ථායීකරණ ප්‍රතිපත්ති මගින් ආර්ථිකයේ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව මේ වන විට වැඩිදියුණු කර ඇත.

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන නිසි මඟෙහි

IMF වැඩසටහන සහ අනෙකුත් බහුපාර්ශ්වික මූල්‍ය ආධාර ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශීය මූල්‍ය අවශ්‍යතා සඳහා අඛණ්ඩව සහාය දක්වයි. ශ්‍රී ලංකාව IMF සමග කාර්ය මණ්ඩල මට්ටමේ එකඟතාවකට පැමිණ ඇති අතර පස්වන සහ හයවන සමාලෝචන අදියරයන් අවසන් කර ඇත. මේ හරහා මැයි මස අග වන විට ඩොලර් මිලියන 700 ක පමණ මූල්‍ය පහසුකමක් ලැබෙනු ඇත. මෙය දෙසැම්බර් මාසයේදී IMF වෙතින් ලැබුණු ඩොලර් මිලියන 206 ක කඩිනම් මූල්‍ය පහසුකමට (RFI) අමතරව ලැබෙන්නකි. තවද, ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවෙන් (ඩොලර් බිලියන 1.2) සහ ලෝක බැංකුවෙන් 2026 දී අමතර සහාය ලැබෙනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය අපේක්ෂා කරයි.

ජංගම ගිණුමේ අවදානම් පාලනය වීම

2025 වසරේදී ජංගම ගිණුමේ අතිරික්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 1.6% ක් වූ අතර, 2026 දී එය 0.7% ක හිඟයක් (deficit) දක්වා වෙනස් වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. මේ සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් බලපා ඇත්තේ ඉහළ යන බලශක්ති පිරිවැය සහ 'ඩිට්වා' සුළි කුණාටුවෙන් පසු යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ කටයුතු සඳහා ද්‍රව්‍ය ආනයනය කිරීමයි. 2025 දී විදෙස් ප්‍රේෂණ 23% කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර, 2026 දී ද එය ස්ථාවරව පවතිනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. මැදපෙරදිග ගැටුම් දිග්ගැස්සුනහොත් ප්‍රේෂණ අඩුවිය හැකි වුවද, ඉන් පසුව ගල්ෆ් රටවල සිදුවන ප්‍රතිසංස්කරණ කටයුතු මගින් එය නැවත ඉහළ යා හැකිය.

විදේශීය අංශයේ ක්‍රියාකාරිත්වය - 2026 පෙබරවාරි

විදේශ සංචිත ස්ථාවරව

ජංගම ගිණුමේ හිඟයක් ඇති වුවද, බහුපාර්ශ්වික ආයතනවලින් ලැබෙන මූල්‍ය ආධාර හේතුවෙන් විදේශ සංචිත සාපේක්ෂව ස්ථාවරව පවතිනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. 2025 දී ඩොලර් බිලියන 6.8 ක් වූ විදේශ විනිමය සංචිතය 2026 දී ඩොලර් බිලියන 7.3 ක් දක්වා සුළු වශයෙන් ඉහළ යනු ඇතැයි ඔවුන්ගේ මූලික පුරෝකථන පෙන්වා දෙයි.

වැඩිදියුණු වූ රාජ්‍ය මූල්‍ය ශේෂය

රාජ්‍ය ආදායම් එකතු කිරීමේ විශාල වර්ධනය හේතුවෙන්, මධ්‍යම රජයේ අයවැය හිඟය 2024 දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 6.8% ක සිට 2025 දී 2.3% දක්වා විශාල ලෙස අඩු වී ඇත. වාහන ආනයන බදු සහ ආර්ථික ප්‍රකෘතියේ සහාය ඇතිව, රජයේ ආදායම 2024 දී 13.6% සිට 2025 දී 16.7% දක්වා තියුණු ලෙස ඉහළ ගියේය. කෙසේ වෙතත්, බලශක්ති අර්බුදය සහ සුළි කුණාටු ප්‍රතිචාර හේතුවෙන් රජයේ වියදම් ඉහළ යාමත්, ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීමත් සමග, 2026 දී අයවැය හිඟය 4% දක්වා පුළුල් වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. එසේ වුවද, අපේක්ෂිත මූලික ඉලක්කය වන 2.3% ක ප්‍රාථමික අතිරික්තයක් (primary surplus) පවත්වා ගැනීමට ශ්‍රී ලංකාවට හැකි වනු ඇත.

රජයේ ණය ක්‍රමයෙන් අඩුවීම

රාජ්‍ය මූල්‍ය ගැලපුම් සහ ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම් මධ්‍යයේ වුවද, ණය මට්ටම තවමත් ඉහළ අගයක පවතී. නමුත් මධ්‍ය කාලීනව ණය ක්‍රමයෙන් අඩුවනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. 2027 වසර වන විට රජයේ දළ ණය ප්‍රමාණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 93% ක් පමණ වනු ඇතැයි ෆිච් ආයතනය පුරෝකථනය කරයි. කෙසේ වෙතත්, විශේෂයෙන් 2027 න් පසුව, ණය සම්බන්ධයෙන් පවතින අවදානම් තත්ත්වය තවදුරටත් ඉහළ මට්ටමක පවතිනු ඇත.

treasury.gov

සටහන Janath perera 22/04/25

දත්ත උපුටා ගැනීම FT Sri Lanka

සමුද්‍ර සන්ධියකින් පැන නඟින ආහාර අර්බුදය

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

අර්බුද කියන්නේ ශ්‍රී ලංකාවට අලුත් දේවල් නෙවෙයි. ගෝලීය වශයෙන් හැම රටකටම බලපාපු කොවිඩ් අර්බුදය වගේම 2022 වසරේ උච්චතම තලයකට ආපු ආර්ථික අර්බුදයේ ගිනිදැල් නිවී ගිහින් ඒ තරම් කල් ගත වෙලා නෑ. මේ වෙද්දි ගල්ෆ් කලාපයේ ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය අතර යුධ ගැටුම් ඇති වෙලා, ඇමරිකාවත් ඊට හවුල් වෙලා තියෙන නිසා නැව් මඟින් ප්‍රවාහන කටයුතු සිදු කරන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ඉරානය විසින් අවහිර කරලා තියෙනවා. ඊට කලින් ලෝකයේ බොරතෙල් ප්‍රවාහනයෙන් 25% ප්‍රමාණයක් සහ පොහොර ප්‍රවාහනයෙන් 35% ප්‍රමාණයක් මේ කියන සමුද්‍ර සන්ධිය ඔස්සේ සිදු කෙරුණා. මෙකී කලාපීය යුද්ධය නිසා ලෝකයටම බලපාන බලශක්ති අර්බුදයක් ඇති වෙලා. ඉතිං ඉන්ධන විතරක් නෙවෙයි පොහොර ප්‍රවාහනයෙනුත් සැලකිව යුතු ප්‍රමාණයක් මේ මාර්ගය ඔස්සේ සිදු වෙන නිසා, ඊළඟ අර්බුදය ආහාර අර්බුදයක් වෙන්නත් බැරි නෑ. තෝරු මෝරු අස්සේ හාල් මැස්සෝ කිව්වා වගේ මේ දැවැන්ත රටවල්වල යුද්ධය නිසා ලංකාව වගේ කුඩා ආර්ථික ඉතා ඉක්මණින් බැට කනවා. අද අපි මේ ලිපියෙන් කියන්නේ ලංකාවේ අපි ඊළඟට ලෑස්ති වෙන්න ඕන මොන අර්බුදයටද කියලා. 

යල කන්නය වගා කරන්න ඇති තරම් පොහොර තියෙනවද? 

ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තය ප්‍රධාන වශයෙන් සිද්ධ වෙන්නේ යල සහ මහ කන්න දෙක තුළයි. මහ කන්නය ඔක්තෝබර් ඉඳලා පෙබරවාරි දක්වාත් යල කන්නය මාර්තු ඉඳලා අගෝස්තු දක්වාත් දිවෙනවා. ඉරාන යුද්ධය පටන් ගන්න වෙලාව වෙද්දි බොහෝ දුරට මහ කන්නය අවසන් වෙලා තිබුණ නිසා මහ කන්නය සම්බන්ධයෙන් පොහොර ප්‍රශ්නයක් ඇති වුණේ නෑ. ඒත් ඉන්ධන කෝටා ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වුණ නිසා කෘෂිකාර්මික යන්ත්‍රෝපකරණවලට අවශ්‍ය ඉන්ධන ලබා ගැනීමත්, ඒවායේ මිල ඉහළ යාමේ ප්‍රතිඵලත් නිසා මහ කන්නයේ අස්වනු නෙළීමේ කාලයේදී ඉන්ධන ගැටළුවට මුහුණපාන්න සිද්ධ වුණා. අස්වැන්නේ මිල ගණන් ඉහළ යාමක් සිද්ධ වුණේ එහෙමයි.  

හැබැයි මාර්තු මාසේ ආරම්භයත් එක්ක යල කන්නයට එද්දි ඉන්ධන සහ පොහොර කියන ප්‍රශ්න දෙකටම මුහුණ දෙන්න වෙනවා. යල කන්නය ආරම්භ වෙන වෙලාව වෙද්දි ලංකාව සතු යූරියා පොහොර ප්‍රමාණය මෙට්‍රික් ටොන් 102,000 ප්‍රමාණයක්. යල කන්නයේදී වී වගා කරන්නේ මහ කන්නයේ වගා කරන ප්‍රමාණයෙන් අඩක් පමණයි. සාමාන්‍යයෙන්, යල කන්නයේදී හෙක්ටයාර 450,000 සහ මහ කන්නයේදී හෙක්ටයාර 850,000 විදිහට. හැබැයි රජය මේ අවුරුද්දේ යල කන්නයට හෙක්ටයාර 550,000 වගා කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. 2013 වසරේ නිකුත් කළ පොහොර යෙදීම පිළිබඳ නිර්දේශ අනුව පොහොර යොදනවා නම්, අතරමැදි සහ වියළි කලාපවල වගා කටයුතු කිරීමේදී වාරි ජල මූලාශ්‍ර මත යැපෙනවා කියලා හිතුවොත්, හෙක්ටයාර එකකට 225kg යොදන්න ඕන. 

යල කන්නයේ තියෙන ප්‍රශ්නය මේකයි 

වී වගාව විතරක් සලකලා බැලුවොත්, යල කන්නයේ වී වගාව වෙනුවෙන් යූරියා මෙට්‍රික්ටොන් 98,800 ඕන වෙනවා. ඒත් ලංකාව සතුව මේ වෙනකොට තියෙන්නේ යූරියා මෙට්‍රික්ටොන් 102,000 විතරයි. එහෙම බැලුවම අපිට පොහොර ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ වී වගාවට විතරයි. ඒ තරමින්වත් ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ හෙක්ටයාර 450,000 වවනවා නම් විතරයි. ඒත් යල කන්නායේ හෙක්ටයාර 550,000 වගා කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා නම්, දැනට තියෙන පොහොර ප්‍රමාණය වී වගාව වෙනුවෙන්වත් ප්‍රමාණවත් වෙන්නේ නෑ.  

පොහොර ඕනේ මොනවටද? 

අපි මේ දක්වා කතා කළේ වී වගාව ගැන විතරයි. හැබැයි වී ඇරුණාම බඩ ඉරිඟු වගේ අනෙකුත් භෝග, එළවළු සහ පළතුරු, තේ වැනි වගාවන්ටත් පොහොර යොදන්න වෙනවා. මේ අතරින් බඩ ඉරිඟු වගාව අපේ ප්‍රෝටීන අවශ්‍යතාව සපුරන ප්‍රධාන මාර්ගයක් ලෙස වැඳගත් වෙනවා. ඒ කොහොමද කිව්වොත්  බඩ ඉරිඟු සත්ත්ව ආහාර නිෂ්පාදනය කිරීමට යොදා ගන්නවා. ඒ නිසාම කුකුල් මස් සහ බිත්තර නිෂ්පාදනයට  බඩ ඉරිඟු වගාව වක්‍රාකාරයෙන් වැඳගත් වෙනවා.  බඩ ඉරිඟු වගාව වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 13,000 පළතුරු සහ එළවළු වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 42,000 - 43,000ක්, තේ, පොල්, කුරුඳු, ගම්මිරිස් වගේ භෝග වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 62,000 - 63,000 වගේ ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වෙනවා. මේ හැම භෝග වගාවක්ම සලකා බැලුවොත් යල කන්නය වෙනුවෙන් පොහොර මෙට්‍රික්ටොන් 200,000වත් ඕන වෙනවා. 

ලෝකයේ පොහොර නිෂ්පාදනය 

පොහොර නිෂ්පාදනය කරන සහ ආනයනය කරන රටවල් ගත්තම චීනය සහ ඉන්දියාව ගැන කතා නොකරම බෑ. ලංකාවේ අර්බුද කාලවලදි ඉන්දියාවෙන් අපිට පොහොර ලැබුණ අවස්ථාත් තියෙනවා. හැබැයි ඒ ලැබුණේ ඉන්දියාව වෙන රටවල්වලින් ඇණවුම් කරලා ඉන්දියාවට ගොඩබාලා නොතිබුණ පොහොර විතරයි. මොකද ඉන්දියාවේ ගොඩබාපු පොහොර වෙන රටකට දෙන්න ප්‍රතිපත්තිමය බාධා තියෙනවා. මේ කලාපීය යුද්ධ නිසා පොහොර අර්බුදයක් ඇති වෙන්නේ ලංකාවේ විතරක් නෙවෙයි. ආසියාවේ විතරකුත් නෙවෙයි. මහා පරිමාණ කෘෂිකාර්මික කටයුතු සිදු කෙරෙන යුරෝපයේ පවා පොහොර හිඟයන් ඇති වෙනවා. මේකට හේතුව පොහොර නිෂ්පාදනය යුද්ධයට සම්බන්ධ ගල්ෆ් කලාපයේ රටවල් විසින් සිදු කිරීමයි. ඉතිං කොහොම වුණත් ලංකාව වගේ පොඩි ආර්ථිකයක් තියෙන රටකට තියෙන මිලදී ගැනීමේ හැකියාව සහ අනුගත වීමේ හැකියාවන් සීමිතයි. විශේෂයෙන්ම වැඩි මිලක් ගෙවා හෝ පොහොර මිලදී ගැනීමේ හැකියාව තියෙන යුරෝපා රටවල් සහ තමන්ගේ රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව වෙනුවෙන් ප්‍රමුඛතාව ලබා දීමට කටයුතු කරන පොහොර නිෂ්පාදනය කරන රටවල් නිසා ශ්‍රී ලංකාවට පොහොර නිසි වෙලාවට, අවශ්‍ය ප්‍රමාණයෙන් සහ දැරිය හැකි මිලකට ලබා ගැනීමට හැකිවේද කියන කාරණය ප්‍රශ්න සහගතයි, අවිනිශ්චිතයි.     

පොහොර නාස්ති කරන්න එපා කියලා සමහරු කියනවා මේ දවස්වල අහන්න ලැබුණා. පොහොර අවශ්‍ය වන එකම අවස්ථාව අපට ආහාර සපයා දෙන භෝගවලට පෝෂණය ලබා දීම. ඉතිං ගස්වැල්වලට කන්න නොදී මිනිස්සුන්ට කන්න ලැබෙන්නේ නෑ. ඉතිං පොහොර සම්බන්ධයෙන් යම් ගැටළුවක් තියෙනවා. කලාපීය යුද්ධ සහ සැපයුම් දාම අවහිර වීම කියන කරුණු නිසා අපිට ඉක්මණින්ම කරන්න සිද්ධ වෙන්නේ තියෙන පොහොර ප්‍රමාණය කාර්‍යක්ෂමව භාවිත කිරීමයි. ඒ අනුව ප්‍රධාන වශයෙන් කාබෝහයිඩ්‍රේට් ප්‍රභවය විදිහට වී, ප්‍රෝටීන් ප්‍රභවය විදිහට බඩ ඉරිඟු සහ අපනයන භෝගය විදිහට තේ කියන අංශවලට පොහොර බෙදා හැරීමක් කරන්න සිදු වෙනවා. නැතිනම් පවතින තත්ත්වය යටතේ අපිට පොහොර හිඟයක් මතුවෙන්න ඉඩ තියෙනවා.  

පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ කෘෂිකර්ම පීඨයේ ජෙයෂ්ඨ මහාචාර්‍යය, බුද්ධි මාරබේ මහතා සමඟ කළ සංවාදයක් ඇසුරිනි. 

ශ්‍රී ලංකාව සතුටු දර්ශකයේ අන්තිම අඩියට

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

“ඔයා හොඳින්ද?”  

“ඔයා ඉන්නේ සතුටින්ද?” 

කෙනෙක්ගෙන් ඒ ප්‍රශ්නේ ඇහුවම, අවංකවම උත්තර දෙන්න අමාරුයි. මොකද සතුට කියන්නේ ඒ තරම් සාපේක්ෂ දෙයක්. හැඟීමක් නිසා මනින්න පුළුවන් දෙයක් නෙවෙයි. ඒත් රටක් විදිහට සතුටින්ද ඉන්නේ දුකින්ද ඉන්නේ කියලා මනින්න දර්ශකයක් තියෙනවා. හැම අවුරුද්දෙම ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ Sustainable Development Solutions Network එකෙන් තමයි සතුට කිරලා මැනලා රටවල් පෙළ ගස්වලා තියෙන්නේ. ඒ අනුව සලකා බලපු කාල පරිච්ඡේදය වෙන්නේ 2023 - 2025. ඉතිං 2026දී ලෝකේ සතුටුම රට ෆින්ලන්තය වෙද්දි අසතුටුම රට ඇෆ්ගනිස්ථානය. රටවල් 147 අතරින් 134 වෙනි තැනට ආපු ලංකාව ඉන්නේ ලෝකයේ අසතුටුදායකම රටවල් අතරේ.  

සතුට මනින හැටි 

Image by Pexels from Pixabay

මේ වගේ ශ්‍රේණිගත කිරීමකට පාදක කරගෙන තියෙන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය, සමාජ සහයෝගය, ආයු අපේක්ෂාව, නිදහස, දුෂණය අඩුකම, ත්‍යාගශීලීත්වය කියන දේවල්. සතුටු දර්ශකයේ අගය 0 ඉඳන් 10 දක්වා විහිදෙනවා. ලංකාවට මේ දර්ශකයේ ලැබිලා තියෙන්නේ 4.013 අගයක්. දර්ශකයේ ලකුණු 10න් 7.7ක් ගත්ත ෆින්ලන්තය තමයි 2026දී ලෝකයේ සතුටුදායකම රට. ෆින්ලන්තය සතුටුදායකම රට බවට පත්වුණු පළවෙනි වතාව මේක නෙවෙයි. අඛණ්ඩව අවුරුදු නමයක් පුරාවට සතුටු දර්ශකයේ මුල්ම තැන ගත්තේ ෆින්ලන්තය. ඔවුන්ගේ සතුටේ රහස මොකක්ද කියලා ඇහුවම ලැබුණ උත්තර අතරේ මේ වගේ දේවල් කියවිලා තිබුණා. 

Image by JonPauling from Pixabay

“අවුරුදු හතක ළමයෙක්ට උනත් තනියම ඉස්කෝලේ ගිහින් තනිවම ආපහු ගෙදර එන්නට තරම් ආරක්ෂිත බවක් තියෙනවා. කවුරුවත් බයේ ජීවත් වෙන්නේ නෑ. හැමෝටම නිදහස තියෙනවා. කිසිම කෙනෙක් දුන්නු පොරොන්දුවක් කඩ කරන්නෙත් නෑ. ඒ වගේම පරිසරයට සමීපව ජීවත් වෙනවා කියන්නෙත් සතුටට හේතුවක්. ” 

2026 අවුරුද්දේ ලෝකේ සතුටුදායකම රටවල් 10  

1. ෆින්ලන්තය 

2. අයිස්ලන්තය 

3. ඩෙන්මාර්කය 

4. කොස්ටරිකාව 

5. ස්වීඩනය 

6. නෝර්වේ 

7. නෙදර්ලන්තය 

8. ඊශ්‍රායලය 

9. ලක්සම්බර්ග් 

10. ස්විට්සර්ලන්තය 

ෆින්ලන්තය ඇරුණහම මේ කියන ලැයිස්තුවේ උඩම ඉන්න රටවල් බොහොමයක් ස්කැන්ඩිනේවියන් රටවල්.  සතුටුදායක බව මනින දර්ශකයේ ලොකුම පිම්මක් පැනලා ඉදිරියට ඇවිත් තියෙන්නේ ලතින් ඇමෙරිකානු රටක් වුණු කෝස්ටරිකා. 2023දී 23 තැන හිටපු කෝස්ටරිකා 2026දී ලෝකෙන්ම 4 වෙනි තැනට ළඟා වෙලා.  ලතින් ඇමරිකානු රටත් සතුටු දර්ශකයේ මේ තරම් දුරක් ඉදිරියට ආපු පළවෙනි අවස්ථාව මේක. කෝස්ටරිකාවල සතුටේ රහස ‘ශක්තිමත් පුද්ගල සහ සමාජ සම්බන්ධතා’ කියලා සඳහන් වෙනවා.  

2026 අවුරුද්දේ ලෝකේ අසතුටුදායකම රටවල් 10 

Image by Alexa from Pixabay

සතුටුදායක බව මනින දර්ශකයේ අන්තිමට ඉන්න රටවල්වල විවිධාකාරයේ අර්බුද දකින්න ලැබෙනවා. ඒවා පෙළගස්වලා බැලුවොත් ලෝකේ අසතුටුදායකම රට ඇෆ්ගනිස්ථානය. 

• 147. ඇෆ්ගනිස්ථානය 

• 146.සියෙරා ලියෝන් 

• 145.මලාවි 

• 144. සිම්බාබ්වේ 

• 143. බොස්ට්වානා 

• 142. එස්වාටිනි 

• 141. ලෙබනන් 

• 140. කොංගෝ 

• 139. ඊජිප්තුව 

• 138. ටැන්සානියාව 

 මූලාශ්‍රය : Visual Capitalist   

යුධ උණුසුම පිරුණු සටන් වදින රටවල් ඉන්නේ සතුටින්ද? 

Image by Dariusz Sankowski from Pixabay

මේ දවස්වල වැඩියෙන්ම කතා වෙන රටවල් වෙන්නේ යුද්ධෙකට මැදි වෙලා ඉන්න ඇමරිකාව, ඉරානය සහ ඊශ්‍රායලය. ලෝකේ වැඩියෙන්ම සතුටින් ඉන්න රටවල් 10 න් 8 වෙනි තැන ඉන්නේ ඊශ්‍රායලය. ඇමරිකාව ඉන්නේ 23 තැන, ඉරානය 97 වෙනි තැන. ඉංග්‍රීසි කතා කරන අනෙකුත් රටවල් විදියට ඔස්ට්‍රේලියාව දර්ශකයේ 15 වෙනි තැන, කැනඩාව 25 වගේම මහා බ්‍රිතාන්‍යය 29 වෙනි තැන රැඳිලා ඉන්නවා.  

මේ අවුරුද්දේ සතුටු දර්ශකයේ වැඩි අවධානයක් යොමු වෙලා තියෙන්නේ සතුට සහ සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය කියන කාරණයට. වැඩි වේලාවක් සමාජ මාධ්‍ය භාවිත කරන අයගේ සතුට අඩු මට්ටමක තියෙන බවත්, විශේෂයෙන් තරුණ ළමයින් අතර මේ තත්ත්වය දකින්න ලැබෙන බවත් සඳහන් වෙනවා.  

මේ වාර්තාවේ තවත් වැදගත් සොයාගැනීමක් තමයි සම්පූර්ණයෙන්ම සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය නොකරන අයට වඩා අඩු වේලාවක් සමාජ මාධ්‍ය පරිශීලනය කරන අයගේ සතුට වැඩියි කියන එක. ඉතින් මෑත කාලීනව බොහොමයක් බටහිර රටවල් තමන්ගේ ළමයින්ට සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය සම්බන්ධයෙන් සීමා පැනවීමක් පවා දකින්න ලැබුණා.   

සතුටින් ඉන්නේ කොහොමද? 

Image by Gino Crescoli from Pixabay

කොහොම වුණත් ලංකාවේ සතුට අසතුට කියන කාරණයට අපේ රටේ නිෂ්පාදනය කොච්චර දුරකට වර්ධනය කර ගන්නවද? එයින් එක් එක් පුද්ගලයාට ලැබෙන සැබෑ පංගුව කොයිතරම්ද? යල් පැන ගිය නීති රීතිවලින් සීමා නොවී නිදහසේ වෙළඳාමක් කරගෙන යන්න පුළුවන්ද? තමන් කැමති දෙයක් තෝරලා බේරලා ගන්න තරම් විකල්ප නිෂ්පාදන වෙළඳපළේ තියෙනවද? එහෙමත් නැත්නම් තියෙන දෙයක් අරන් එන්න වෙනවද? කියන එක බලපානවා. පාරේ රස්තියාදු වෙමින්, හොඳ කැමක් බීමක්, බෙහෙතක් නැතිව, වැඩ වර්ජන උද්ඝෝෂණවලට මුහුණ දෙමින් අධික උද්ධමනකාරී, අස්ථාවර, දූෂිත වංචාකාරී හැසිරීම් හැමදේම බලපානවා. ඒ අනුව තමයි පුද්ගලයෙකුගේ සතුට, රටක සතුට තීරණය වෙන්නේ. ඒ නිසා ජාතික ප්‍රතිපත්ති රාමුවක් ක්‍රියාත්මක කළ හැකි විනිවිද භාවයෙන් යුතු පාලන තන්ත්‍රයක්, තේරීමේ හැකියාවක් ඇති වෙළඳපළක්, නිෂ්පාදනය වැඩි කර ගැනීමට කැප වෙන ශ්‍රම බලකායක් වගේම කුඩා පරිමාණ  ව්‍යාපාරවලට අතහිත දෙන විශ්වසනීය ක්ෂුද්‍ර මූල්‍ය පහසුකම් ලබාදීම තුළින් ව්‍යාපාර කර ගෙන යාමට සුදුසු නිදහස් තරඟකාරී පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමත් ඒ මඟින් තේරීමේ හැකියාව වැඩි ඉහළ ජීවන මට්ටමක් ඇති කිරීමත් වැඳගත්.  

නව සේද මාවත : භූ දේශපාලනික කැළඹිලි සහ ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන් සේවා වත්කම් සඳහා උපායමාර්ගික අවස්ථාව

- රියාද් රිෆායි විසිනි

Image by Jan Vašek from Pixabay

ඉරානය, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය අතර උත්සන්න වන ආතතීන් නිසා ගෝලීය ගුවන් ගමන් සිතියමේ අස්ථාවර බව නැවත වරක් හෙළිදරව් වී තිබේ. දශක තුනක් තිස්සේ මැද පෙරදිග කලාපයේ "දැවැන්ත සම්බන්ධීකාරකවරුන්" (super-connectors) ලෙස කටයුතු කරන එමිරේට්ස්, කටාර් එයාර්වේස් සහ එතිහඩ් එයාර්වේස්, පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ පිහිටි ප්‍රධාන ප්‍රභව හරහා යුරෝපය, ආසියාව, අප්‍රිකාව සහ ඕස්ට්‍රේලියානු කලාපය සම්බන්ධ කරමින් භූගෝලීය කාර්යක්ෂමතාව සහතික කිරීමේ පොරොන්දුව මත ප්‍රමුඛ ගෝලීය ජාලයක් ගොඩනඟා ගත්හ.

එහෙත් ඔවුන්ගේ සාර්ථකත්වයට ඉඩ දුන් භූගෝලීය තත්ත්වයම මේ වන විට ව්‍යුහාත්මක අවදානමක් හෙළි කිරීමට සමත්ව තිබේ. භූ දේශපාලනික අර්බුද ඔස්සේ ඉරානය, ඉරාකය හෝ නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී කලාපය හරහා ගුවන් අවකාශයට බාධා එල්ල වන විට, මෙකී ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථානයේ සහ කුඩා ගුවන් තොටුපලවල සිට ඒ වෙත පැමිණෙන ගුවන් ගමන්වල ආකෘතියේ කාර්යක්ෂමතාව ක්ෂණික අවදානමකට ලක් වේ. එවැනි අස්ථාවර පරිසරයක් තුළ, ලොව පුරා ගුවන් සමාගම්වලට ආරක්ෂිතව ක්‍රියාත්මක වීම සඳහා විකල්ප සැලසුම් සහ ශක්තිමත් පද්ධති අවශ්‍ය වනු ඇත.

මෙම නැගී එන අවශ්‍යතාවය මඟින් ශ්‍රී ලංකාවට උපායමාර්ගික අවස්ථාවක් ඉදිරිපත් කරයි. බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළේ ඌන උපයෝගී යටිතල පහසුකම් මඟින් ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ විභව ද්විතියික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථානගත කරයි. එමෙන්ම ජාතියේ ගුවන් සේවා වත්කම්වල වාණිජ වටිනාකම ශක්තිමත් කරමින් අස්ථාවර කාලවලදී ගෝලීය ගුවන් සමාගම්වලට සහාය වීමට මෙන්ම ජාතික ගුවන් සේවය වන ශ්‍රී ලංකා ගුවන් සේවයේ පාඩු අවම කිරීමට හැකියාව ලබා දෙනු ඇත.

“Super-Hub”ආකෘතියේ සීමාවන්

Image by Kris from Pixabay

නූතන මැද පෙරදිග ගුවන් සේවා ආකෘතිය, මූලික වශයෙන් ස්ථාවර සහ විවෘත ගුවන් අවකාශය මත රඳා පවතී. ඩුබායි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ, හමාඩ් ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ අබුඩාබි ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ යන කේන්ද්‍රීය ගුවන්තොටුපළවල් ගෝලීය හරස් මාර්ග ලෙස ක්‍රියා කරන්නේ, ඒ ඔස්සේ ගුවන් යානාවලට මහාද්වීප අතර කෙටිම මාර්ග ක්‍රියාත්මක කළ හැකි බැවිනි.

කෙසේ වෙතත්, කලාපීය ගැටුම මෙම කාර්යක්ෂමතාවයට කිහිප ආකාරයකින් බාධා කරයි.

ගුවන් අවකාශයේ බාධාව

Image by ThePixelman from Pixabay

හමුදා ආතතීන් නිසා ගුවන් සමාගම්වලට ඉරාන, ඉරාක සහ නැගෙනහිර මධ්‍යධරණී ගුවන් අවකාශයේ විශාල කොටස් මඟ හැරීමට බල කෙරෙයි. යුරෝපය ආසියාවට සම්බන්ධ කරන ගුවන් ගමන් අරාබි මුහුද සහ ඉන්දියන් සාගරය හරහා දිගු දකුණු මාර්ග පසු කළ යුතු අතර එමඟින් ඇති වන ගුවන් ගමන් කාලය සහ මෙහෙයුම් සංකීර්ණතාව වැඩිය.

මෙහෙයුම් පිරිවැය ඉහළ යාම

දිගු මාර්ග සෘජුවම ඉහළ ඉන්ධන පරිභෝජනයට සහ ගුවන් ගමන් කාලය වැඩි කිරීමට හේතු වේ. අමතර ඉන්ධන පැටවීම් සඳහා ගුවන් සමාගම් බොහෝ විට භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සීමා කළ යුතු අතර එමඟින් වැදගත් ආදායම් ප්‍රවාහයක් අහිමි කරයි. දැනටමත් අඩුවෙන් ලාභ ලබන ගුවන් සේවා කර්මාන්තයේ, ගුවන් ගමන්වලට සිදු වන බාධා නිසා තවත් කඩිනම් මූල්‍ය පාඩු ඇති විය හැකිය.

ආරක්ෂාව සහ රක්ෂණ අවදානම

උත්සන්න වූ ගැටුම් කාල පරිච්ඡේද ගුවන් සේවා රක්ෂණ පිරිවැය සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ නැංවීමට සමත් වේ. විභව ගැටුම් කලාප අසල ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් යානා සහ කාර්ය මණ්ඩලය ඉහළ අවදානම් තක්සේරු කිරීම්වලට මුහුණ දෙන අතර එය මෙහෙයුම් සැලසුම්කරණය සහ ආයෝජක විශ්වාසය යන දෙකටම බලපායි.

මෙකී පීඩන ගල්ෆ් මධ්‍යස්ථාන ආකෘතිය යල් පැන ගිය එකක් බවට පත් නොකරන නමුත් එම පීඩනයන් තීරණාත්මක දුර්වලතාවයක් හෙළි කිරීමට සමත් වේ. ගෝලීය ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම් බෙහෙවින් භූ දේශපාලනිකව සංවේදී කලාපයක සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව ද්විතියික උපායමාර්ගික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස

Image by daezho from Pixabay

මෙම අස්ථාවර කලාපවලට දකුණින් ශ්‍රී ලංකාව පිහිටා ඇති අතර එය ඉන්දියන් සාගරයේ ප්‍රධාන ගුවන් කොරිඩෝව දිගේ පිහිටා ඇත. දිවයිනේ ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම්, විශේෂයෙන් බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ උපායමාර්ගික භූගෝලීය පිහිටීම අතින් සහ ඌන උපයෝගි වූ ධාරිතාවයේ දුර්ලභ සංයෝජනයකි.

වැදගත්ම දෙය නම්, ශ්‍රී ලංකාව මැද පෙරදිග ඇති මහා පරිමාණ ගුවන් ගමන් මධ්‍යස්ථාන (mega-hubs) ප්‍රතිස්ථාපනය කිරීමට උත්සාහ නොකළ යුතුය. මන්ද ඩුබායි හෝ දෝහා වැනි නගරවල පවතින දැවැන්ත මගී ඉල්ලුම, මූල්‍ය පරිසර පද්ධති සහ ගුවන් සේවා පොකුරු පහසුවෙන් ප්‍රතිනිර්මාණය කළ හැකි ඒවා නොවේ.

ඒ වෙනුවට, ශ්‍රී ලංකාවේ යථාර්ථවාදී අවස්ථාව පවතින්නේ විශේෂිත භූමිකාවන් කිහිපයක ගෝලීය ජාල සඳහා සහාය වන ද්විතියික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්වීම තුළය. ඒ අනුව

• ඉන්ධන පිරවීම සහ කාර්ය මණ්ඩල විවේක ගැනීම් සඳහා විශ්වාසදායක තාක්ෂණික නැවතුම් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස

• ගුවන් අවකාශය වසා දැමීම් හෝ හදිසි අවස්ථාවලදී භාවිතයට ගත හැකි හැරවුම් ගුවන් තොටුපළක් ලෙස

• දකුණු ආසියානු වෙළඳපොළට සේවය කරන භාණ්ඩ හා සැපයුම් ඒකකයක් ලෙස

• ඉන්දියානු සාගරය හරහා ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් සමාගම් සඳහා නඩත්තු සහ මෙහෙයුම් ආධාරක පදනමක් ලෙස කටයුතු කළ යුතුය.

මෑත කාලීන කලාපීය ගැටුම් නිසා දැනටමත් ශ්‍රී ලංකාවට පවතින මෙම විභවය පෙන්නුම් කර තිබේ. අස්ථාවර කාලවලදී, ශ්‍රී ලංකා බලධාරීන් ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් සඳහා තාක්ෂණික සහ හැරවුම් මධ්‍යස්ථාන ලෙස ගුවන් තොටුපළ දෙකම සූදානම් කර ඇති අතර, එය දිගු දුර ගුවන් යානා සඳහා මෙහෙයුම් අඛණ්ඩතාව පවත්වා ගැනීමේදී ඔවුන්ගේ විභව කාර්යභාරය නිරූපණය කරයි.

ඉන්දියානු සාගරය සඳහා ද්විත්ව ගුවන් තොටුපළ උපාය මාර්ගයක්

ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන් සේවා උපාය මාර්ගය එහි ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ දෙක අතර අනුපූරක පද්ධතියක් ඇති කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතුය.

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ - මෙහෙයුම් දොරටුව

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා ප්‍රාථමික මෙහෙයුම් මධ්‍යස්ථානය ලෙස ක්‍රියා කරනු ඇත. රටේ ප්‍රධාන ගුවන් සේවා දොරටුව ලෙස, එය දැනටමත් ශ්‍රී ලංකාවේ ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් බහුතරයක් හසුරුවයි.

අනාගත සංවර්ධනය අවධානය යොමු කළ යුත්තේ,

· දිගු දුර ගුවන් යානා සඳහා වේගවත් හැරවුම් පහසුකම්

· කාර්යක්ෂම භාණ්ඩ ප්‍රවාහන සේවා

· කාර්ය මණ්ඩල වෙනස් කිරීම සහ ඉන්ධන පිරවීමේ මෙහෙයුම් විධිමත් කිරීම

· පුළුල් කරන ලද පර්යන්තය සහ ධාවන පථ ධාරිතාව කෙරෙහිය.

මෙම වැඩිදියුණු කිරීම් මඟින් ගල්ෆ් මධ්‍යස්ථානවල ක්‍රියාත්මක වන දැවැන්ත පරිමාණය අනුකරණය කිරීමට උත්සාහ නොකර වැඩි කළ සංක්‍රමණ මෙහෙයුම් සඳහා සහාය වීමට බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළට හැකියාව ලැබේ.

මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ - උපායමාර්ගික ආධාරක කඳවුර

මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සතුව පුළුල් යටිතල පහසුකම් ඇති නමුත් දැනට ක්‍රියාත්මක වන්නේ ධාරිතාවයට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමකය. බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ සමඟ සෘජුවම තරඟ කිරීමට වඩා, මත්තල උපායමාර්ගික ගුවන් සේවා ආධාරක පහසුකමක් ලෙස නැවත ස්ථානගත කළ හැකිය.

එහි විභව භූමිකාවන්ට ඇතුළත් වන්නේ,

• තාක්ෂණික නැවතුම් සහ ගුවන් යානා ස්ථානගත කිරීම

• දිගුකාලීන ගුවන් යානා නැවැත්වීම

• භාණ්ඩ ප්‍රවාහන හා සැපයුම් මෙහෙයුම්

• ගුවන් යානා නඩත්තු හා අලුත්වැඩියා පහසුකම් යනාදියයි.

තරඟකාරී ගොඩබෑමේ ගාස්තු, ඉන්ධන මිලකරණය සහ සැපයුම් යටිතල පහසුකම් වැනි සුදුසු දිරිගැන්වීම් සමඟින්, මත්තල ඉන්දියානු සාගර කොරිඩෝව හරහා ක්‍රියාත්මක වන ගුවන් සමාගම් සඳහා ආකර්ශනීය මෙහෙයුම් පදනමක් බවට පත්විය හැකිය.

දකුණු ආසියානු සම්බන්ධතාවය ශක්තිමත් කිරීම

ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය පිහිටීම නිසා එය ලෝකයේ වේගයෙන්ම වර්ධනය වන ගුවන් සේවා වෙළඳපොළවල් කිහිපයකට යාබදව පිහිටා ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව ප්‍රධාන ජනගහන මධ්‍යස්ථානවලට පහසුවෙන් ළඟා විය හැකි ස්ථානයක් ලෙස කටයුතු කරන්නේ,

• ඉන්දියාව

• බංග්ලාදේශය

• මාලදිවයින

යන රටවල් සම්බන්ධයෙනි. දකුණු ආසියාව පුරා මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය අඛණ්ඩව ව්‍යාප්ත වන විට, ගුවන් සමාගම්වලට මෙම වෙළඳපොළවල් කාර්යක්ෂමව සම්බන්ධ කළ හැකි කලාපීය සැපයුම් මධ්‍යස්ථාන වැඩි වැඩියෙන් අවශ්‍ය වනු ඇත.

කලාපය පුරා ශක්තිමත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා සහිත ස්ථාවර, මධ්‍යස්ථ ගුවන් සේවා වේදිකාවක් සැපයීමෙන්, ශ්‍රී ලංකාවට කලාපීය සම්බන්ධතාවයේ වැදගත් පහසුකම් සපයන්නෙකු ලෙස සේවය කළ හැකිය.

ගුවන් සේවා උපාය මාර්ගය පෞද්ගලීකරණයට සම්බන්ධ කිරීම

ශ්‍රී ලංකාව ද්විතීයික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ස්ථානගත කිරීමේ පුළුල් උපායමාර්ගික අරමුණ වන්නේ ගෝලීය ආයෝජකයින් සඳහා රටේ ගුවන් සේවා වත්කම්වල ආකර්ෂණය වැඩි කිරීමයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන්තොටුපළ සහ ගුවන් සේවා පෞද්ගලීකරණය කිරීම හෝ බදු දීම වඩාත් අර්ථවත් වන්නේ ඒවා දේශීය යටිතල පහසුකම් ලෙස පමණක් නොව, දකුණු ආසියාව පුරා ගුවන් සේවා ස්ථාවරත්වය ශක්තිමත් කරන වැදගත් කලාපීය මධ්‍යස්ථාන ලෙස අප දකින්නේ නම්ය.

විදේශීය ආයෝජකයින් හෝ ගුවන් සමාගම් ශ්‍රී ලංකාව තුළට මුදල් හෝ හවුල්කාරිත්වයන් යෙදවීමට වැඩි උනන්දුවක් දක්වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවා විසින් පැහැදිලි වාසි හෝ උපායමාර්ගික ප්‍රතිලාභ ලබා දෙන විටය. එනම්,

• උපායමාර්ගිකව පිහිටා ඇති ගුවන් සේවා වේදිකාවක් සැපයීම

• පුළුල් කිරීම සඳහා සූදානම් ඌන උපයෝගිතා යටිතල පහසුකම් පැවතීම

• වර්ධනය වන දකුණු ආසියානු වෙළඳපොළවල් වෙත ප්‍රවේශය

• භූ දේශපාලනික බාධාවන් අතරතුර ගෝලීය ගුවන් සේවා ජාලවලට සහාය වීමේ හැකියාව

මෙම සන්දර්භය තුළ, ශ්‍රී ලංකාවේ ගුවන්තොටුපළ සහ ගුවන් සේවා වැදගත් වන්නේ දේශීය ගුවන් ගමන් සඳහා පමණක් නොවේ. විශේෂයෙන් අනෙකුත් ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථාන කඩාකප්පල් වූ විට, ජාත්‍යන්තර ගුවන් ගමන් ස්ථාවර සහ විශ්වාසදායක ලෙස තබා ගැනීමටද ඒවාට උපකාරී විය හැකිය.

නිගමනය

පරිණාමය වෙමින් පවතින භූ දේශපාලනික භූ දර්ශනය, ගෝලීය ගුවන් සේවා යටිතල පහසුකම් තනි කලාපයක් තුළ සංකේන්ද්‍රණය කිරීමේදී මුහුණ පාන ඊට ආවේණික අවදානම් මේ වන විට හෙළි කර ඇත. මැදපෙරදිග මෙගා-හබ්ස් ගෝලීය ගුවන් ගමන් සඳහා කේන්ද්‍රීයව පවතිනු ඇතත්, ගුවන් සමාගම්වලට බාධා ඇති වන කාලවලදී ඔවුන්ගේ ජාලවලට සහාය විය හැකි අතිරික්ත මෙහෙයුම් මධයස්ථාන වැඩි වැඩියෙන් අවශ්‍ය වේ.

ශ්‍රී ලංකාවට ගල්ෆ් කලාපයේ ගෝලීය කේන්ද්‍රස්ථාන ප්‍රතිස්ථාපනය කළ නොහැක. නමුත් ඉන්දියන් සාගරයේ ස්ථාවර ද්විතීයික ගුවන් සේවා මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්වීමට අවශය වන භූගෝලීය පිහිටීම, යටිතල පහසුකම් සහ දේශපාලන ස්ථානගත කිරීම එය සතුය.

බණ්ඩාරනායක ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ සහ මත්තල රාජපක්ෂ ජාත්‍යන්තර ගුවන්තොටුපළ උපායමාර්ගිකව සංවර්ධනය කිරීමෙන් සහ ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සේවය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමෙන් සහ පුද්ගලීකරණය කිරීමට පවත්නා හැකියාවෙන් ඌන ක්‍රියාකාරී රාජ්‍ය වත්කම් ගෝලීය ගුවන් සේවා සඳහා තීරණාත්මක යටිතල පහසුකම් බවට පරිවර්තනය කිරීමට ශ්‍රී ලංකාවට අවස්ථාව තිබේ.

ඉහළ යන භූ දේශපාලනික අවිනිශ්චිතතාවයක් ඇති යුගයක, ඒවාට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවද කාර්යක්ෂමතාව තරමටම වැඳගත් වෙමින් පවතී. නිවැරදිව ස්ථානගත කර ඇත්නම්, ශ්‍රී ලංකාවට ගෝලීය ගුවන් සේවාවේ නව සේද මාර්ගය ඔස්සේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කර ගත හැකිය.

මෙම ලේඛකයා Advocata ආයතනයේ සාමාජිකයෙකු වන අතර ඔහු සමඟ riyadriffai@gmail.com විද්‍යුත් තැපෑල හරහා සම්බන්ධ විය හැකිය.

තෙල් මිල වැඩිවීම හොඳද නරකද? තෙල් මිල වැඩි නොකළොත් මොකද වෙන්නේ?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

Image by Alexandra_Koch from Pixabay

මේ දවස්වල හුඟ දෙනෙක් කතා වෙන්නේ තෙල් මිල වැඩිවීම ගැන. මොකද ඉන්ධන මිල ගණන් වැඩි වෙනවා කියන්නේ සමාජයේ එක කොටසකට විතරක් බලපාන දෙයක් නෙවෙයි. ඒක අපි හැමෝටම බලපානවා. ආරම්භයක් විදිහට පෙට්‍රල්, ඩීසල් මිල ගණන් වැඩි වෙනවා කියන්නේ ප්‍රවාහනය හා බැඳුණු ආහාර, ඖෂධ, සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපන, බලශක්ති ආදී මෙකී නොකී හැම අංශයකටම ඩොමිනෝ ඉෆෙක්ට් එකක් වගේ අඩු වැඩි වශයෙන් බලපෑම් සිද්ධ වෙන එකට. 

Image by Markus Winkler from Pixabay

සරලවම කිව්වොත් බස් ගාස්තු, ඌබර්, පික් මී ගාස්තු, රයිස්, කොත්තු, ෂෝටීස්, ඇඳුම් පැළඳුම්, ප්ලාස්ටික් බඩු, පොහොර, ලයිට් බිල් මේ හැම එකකම ගාණ වැඩි වෙනවා. ඒකෙන් මේකෙන් උද්ධමනය ඉහළ යනවා. එතකොට අපිට ආයෙමත් එදිනෙදා වැඩ කරගන්න අපේ පඩිය මදි. මිනිස්සුන්ගේ ජීවන මට්ටම් පහතට වැටෙනවා. ඉතිං හැමෝම දන්නවා මේ වෙලාවේ ලෝකයේ රටවල් ගණනාවක් සම්බන්ධ වුණු යුද්ධයක් තියෙනවා. ප්‍රධානම පාර්ශවකරුවෝ වෙන්නේ ඉරානය‍, ඊශ්‍රායලය සහ ඇමරිකාව. මේ යුද්ධෙ නිසා පර්සියන් බොක්ක සහ ඕමාන් බොක්ක අතර තියෙන හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වහලා තියෙනවා.  

 හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවම අපිට මොකද වෙන්නේ? 

Image by wasi1370 from Pixabay

 හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ලෝකෙම අවධානය දිනා ගෙන තියෙන්නේ, මේ වෙනකොට ඒක වහලා තියෙන නිසයි. සාමාන්‍යයෙන් හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා ලෝක වෙළඳාමට බලපාන නැව් ගමනාගමනය සිද්ධ වෙනවා. ඒ අතරින් ලෝකයේ බොරතෙල් ප්‍රවාහනය අතින් 25% - 30% ප්‍රමාණයක් සිද්ධ වෙන්නේ මේ ඔස්සේ. ඒ නිසා හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා මේ වනතුරු ප්‍රවාහනය කළ නැව් නැවතිලා ලෝකයේ බොරතෙල් සැපයුමට බාධා එල්ල වෙලා තියෙනවා.  

මේ වෙද්දි බොහොමයක් තෙල් නිපදවන රටවල් සහ ඒවායේ බොරතෙල් නිපදවන ආයතන තමන්ගේ නිෂ්පාදන කටයුතු සීමා කරලා තියෙනවා; තවත් සමහරු නවත්තලා හරි තියෙනවා. මොකද නිපදවූ බොරතෙල් තවදුරටත් ගබඩා කරන්න ඒ රටවල්වලට තියෙන ඉඩකඩත් සීමා සහිතයි. එයාලටත් ආයෙ වතාවක් බොරතෙල් නිපදවන්න පුළුවන් වෙන්නේ හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය විවෘත කරපු දවසක තමයි.  

Image by Alexandra_Koch from Pixabay

යුද්ධෙට සම්බන්ධ වෙලා ඉන්න ඉරානය මේ වෙද්දි කියනවා ‘ඔවුන් දිගටම හෝර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වහලා තියෙනවා’ කියලා. ඒකෙ ප්‍රායෝගික බව තීරණය කරන්න තාම කල් වැඩි වුණත්, දැනට ලෝක තෙල් සැපයුමට මේ නිසා බාධා එල්ල වෙලා, තෙල් මිල වැඩිවෙන ප්‍රවණතාවක් තියෙනවා. සමහර ආර්ථික විශ්ලේෂකයන් කියන විදිහට මාර්තු මාසය ඉවර වෙද්දිත් යුද්ධය අවසන් නොවුනොත් බොරතෙල් බැරල් එකක මිල ඇ.ඩො. 150 වගේ අගයක් දක්වා ඉහළ යන්න පුළුවන්. 

ලංකාවේ තෙල් මිල - පෝලිම් සහ QR 

ලංකාවේ මේ වෙනකොට තෙල් මිල  ඉහළ නංවලා තියෙනවා.  කොහොමත් තෙල් මිල ඉහළ යන එක ගැන නම් කවුරුත් සතුටු වෙන්නේ නෑ.  හුඟක් දෙනා අහන ප්‍රශ්නය තමයි, අලුත් තොග රටට ගේන්නත් කලින්ම ලංකාවට කලින් ගෙනල්ලා තිබුණු තෙල් (පරණ මිලට ගෙනාපු තෙල්) සංචිත ලංකාවේ ශෙඩ්වල තියෙද්දි කොහොමද ලංකාවේ තෙල් මිල ගණන් ඉහළ දැම්මෙ කියන එක.  

බැලූ බැල්මට එහෙම කළාම රජය අනිසි වාසියක් උපයනවා කියලා කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන්. ඒත් අපි මෙතනදි හිතන්න ඕන තෙල් මිල වැඩි නොකළොත් මොකද වෙන්නේ කියලා.   

Image by Pete Linforth from Pixabay

ලෝකයේ දරුණු යුධමය තත්ත්වයක් තියෙන නිසා ලෝක වෙළඳපලේ බොරතෙල් මිල ගණන් අනිවාර්යෙන්ම ඉහළ යනවා කියලා මිනිස්සු දන්නවා. ලංකාවේ මිල සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ මාසෙ අන්තිමට නිසා යුද්ධෙන් එන බලපෑම මාසෙ අන්තිමට කරන මිල වෙනස් කිරීමෙන් දරාගන්න වෙන බවත් මිනිස්සු දන්නවා. ඒ වගේ තත්ත්වයක් උඩ, ලෝක වෙළඳපලේ මිල ගණන් වැඩි වෙද්දිත් ලංකාවේ තෙල් මිල ඊට වඩා අඩු මට්ටමක තිබුණොත්, මිනිස්සු ඊළඟ මිල සංශෝධනයට කලින් පුළුවන් තරම් අඩු මිලට තෙල් රැස් කරගන්න බලන නිසා ලංකාවේ තියෙන තෙල් ප්‍රමාණය ඉක්මනටම ඉවර වෙනවා. ඒ වගේම ලංකාවේ තෙල් සංචිත රැස් කරන්න තියෙන පහසුකම් සීමිත නිසා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගබඩා කරන්නත් බෑ. ඒ නිසයි ලංකාවේ පරණ මිල ගණන්වලට ගෙන්නුව තෙල්වල මිල ගණන් වැඩි කරන්න සිද්ධ වුණේ.  

අපි තෙල් ගේන්නේ ඉන්දියාවෙන්ද? 

Image by jorono from Pixabay

කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන් ලෝකයේ තෙල් සැපයීමට බාධා සිද්ධ වෙලා තියෙන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වැහුවට ලංකාවට ප්‍රශ්නයක් නෑ. මොකද ලංකාවට තෙල් ගේන්නේ ඉන්දියාව සහ සිංගප්පූරුව කියන රටවල්වලින් කියලා. ඒත් සිංගප්පූරුව සහ ඉන්දියාව කියන්නේ තෙල් කැණීම් කරන තෙල් තියෙන රටවල් නෙමෙයි.  ඒ රටවල්වල තියෙන්නෙ තෙල් පිරිපහදු කිරීමේ ස්ථාන විතරයි. මේ නිසා ඉන්දියාවයි සිංගප්පූරුවයි තෙල් ගන්නේ වෙනත් රටවල්වලින්. ලෝකයේ තෙල් සැපයුමට බාධාවක් වෙලා තියෙන වෙලාවක ඉන්දියාවටවත්, සිංගප්පූරුවටවත්, ලංකාවටවත් ඒ බලපෑමෙන් මිදෙන්න හැකියාවක් නැහැ. ඒ වගේම ලංකාවට තෙල් සපයන රටවල්වලටත් මේ වෙලාවේදී තෙල් හිඟයක් තියෙන නිසා ඒ රටවල්වලින් වුණත් අනෙකුත් රටවල්වලට ලබා දෙන තෙල් ප්‍රමාණය සීමා කිරීමට වැඩි ඉඩකඩක් තියෙනවා.  

QR කෝඩ් එක සාර්ථකම විසඳුමද? 

තෙල් පෝලිම්වල කල් මරපු අතීතයක් අපිට තියෙනවා. ඒ නිසා ඒකෙ තියෙන තිත්ත ඇත්ත අපි හැමෝම දන්නවා. ඒ වෙලාවේ ලංකාවට අත්‍යවශ්‍ය දේවල් ආනයනය කරන්නවත් ප්‍රමාණවත් මුදල් තිබුණේ නෑ. ඒ නිසා ආනයනය කරන්න පුළුවන්කම තිබුණු සීමිත තෙල් ප්‍රමාණය QR කෝඩ් එකක් ඔස්සේ හැමෝටම බෙදලා දුන්නා.  

ඒත් මේ වතාවේ තියෙන්නේ ගෝලීය මට්ටමින් හැම රටකටම බලපාන තෙල් හිඟයක්. ඒකට QR කෝඩ් එක කියලා කියන්නේ දීර්ඝකාලීන විසදුමක් නෙවෙයි. මොකද ලංකාවේ තෙල් පරිභෝජනය අතින් ගත්තම සමස්ත තෙල් පරිභෝජනයෙන් 70% පරිභෝජනය කරන්නේ ධනවත්ම 30% පිරිස. සමස්ත තෙල් පරිභෝජනයෙන් ඉතිරි 30% පාවිච්චි කරන්නේ ජනගහනයෙන් ඉතිරි කොටස.   

තෙල් මිල ඉහළ ගියා කියලා, තෙල් පරිභෝජනය කරන 70% කොටසට ලොකු බලපෑමක් වෙන්නේ නෑ. මොකද මිල වැඩිවුණා කියලා ධනවත් පිරිස පරිභෝජනය අතාරින්නේ නෑ, වැඩි මිලකට වුණත් තෙල් මිලදී ගන්න පෙළඹෙනවා. හැබැයි මිල වැඩි වුණාම නැති බැරි පිරිස කලින් තරම් තෙල් පරිභෝජනය කරන්නේ නෑ. ඒ නිසා හැමෝටම අඩු මිලකට තෙල් විකුණුවොත් ඊට වඩා ගෙවීමේ හැකියාව තියෙන ධනවතුන් පවා වෙළඳපළ මිලට නොගැළපෙන මිලකට ඉන්ධන පරිභෝජනය කිරීම නිසා මේ තත්වය සමනය වීමක් වෙන්නේ නෑ.  

ඉතින් මේ වෙලාවේ හැටියට තෙල් මිල වැඩිවීම අපි මූණ දෙන්න අකමැති තීරණයක් වුණත්, ඒ තීරණය ගන්නවා ඇර විකල්පයක් නෑ. එහෙම නොකර වෙළඳපලේ ඇති වෙන්න ඉඩ තියෙන අධි ඉල්ලුම සමනය කරලා ඉල්ලුම සහ සැපයුම කළමනාකරණය කරගන්න වෙන්නෙත් නෑ.  

ඩොලර් සංචිතවලින් තෙල් ගෙන්නලා අඩුවට බෙදමුද? 

සමහරු හිතනවා ලංකාවේ ප්‍රාථමික ශේෂය හොඳ මට්ටමකට ආව නිසා අපේ සංචිත වියදම් කරලා හරි අපිට තෙල් ගේන්න පුළුවන් නේද කියලා. එහෙම කරනවා නම් එහෙම කරන්න පුළුවන් ඉතාම ටික කාලයයි. මොකද ලංකාව මේ තෙල් හිඟය එන්න කලිනුත් සමෘද්ධිමත් මට්ටමක හිටිය රටක් නෙවෙයි, අර්බුදයකින් ගොඩ එන්න උත්සාහ කරන රටක්. ඒ වගේම අපි දන්නේ නෑ මේ යුද්දෙ ඉවර වෙන්නේ කවදද කියලා. පැහැදිලිව පෙනෙන අනාගතයක් නැති යුද්ධයක් නිසා අපිට සීමිත මුදල් සංචිත ටික නාස්ති කරගන්න බෑ. යුද්ධය නිසාම තව මොනවගේ හදිසි මිලදී ගැනීම් සහ අත්‍යවශ්‍ය මිලදී ගැනීම් කරන්න අපිට මුදල් ඕන වෙයිද කියලා අපි හරියටම දන්නේ නෑ. මේ නිසා දැනට තියෙන සංචිත ටික තෙල් මිල අඩුවෙන් පවත්වාගන්න කියලා වියදම් කිරීම සුදුසු නෑ.  

මිල සූත්‍රයෙන් පිහිටක් තියෙනවාද? 

Image by Markus Spiske from Pixabay

මුහුණ දුන් ආර්ථික අර්බුදය නිසා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලෙන් ශ්‍රී ලංකාවට කොන්දේසි මත සහය ලබා දුන්නා. ඒ එක කොන්දේසියක් තමයි ලෝක වෙළඳපළේ බොරතෙල් මිලේ වෙනස්කම් ඇතුලත් වන මිල සූත්‍රයක් හඳුන්වා දීම සහ ඒ මඟින් විනිවිදභාවය පවත්වා ගැනීම. මෙයින් අදහස් වෙන්නේ මිල සූත්‍රයෙන් ජාත්‍යන්තර තෙල් මිල, නැව්ගත කිරීමේ සහ රක්ෂණ වියදම්,  විනිමය අනුපාත චලනයන්, බදු සහ මෙහෙයුම් පිරිවැය කියන දේවල් පිළිබිඹු කළ යුතුයි කියන කාරණය. 

ශ්‍රී ලංකාව බොහෝ දුරට IMF වැඩසටහන යටතේ අවශ්‍ය ඉන්ධන මිල සූත්‍රයට අනුකූල වුණත්, එය අඛණ්ඩව සහ විනිවිදභාවයෙන් යුතුව ක්‍රියාත්මක වෙනවද කියන විවාදය තියෙනවා. කලින් වතාවලදී ලෝක වෙළඳපළේ මිල ගණන් අනුව මිල සූත්‍රය වෙනස් වෙන්නේ කොහොමද කියලා කලින් හිටපු විෂයභාර ඇමතිවරයා ටිවිටර් පණිවුඩ මඟින් ජනතාව දැනුවත් කළත් ඒ පිළිවෙත දැන් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නෑ. 

උත්තරේ මොකක්ද? 

භාණ්ඩයක මිල තීරණය වෙන්න ඒකේ සුලබතාව අනුව. වැඩිපුර තියෙන දේවල්වලට වැඩි මිලක් නියම කරන්න අමාරුයි. ඒත් වෙළඳපළේ සැපයුම අඩු භාණ්ඩ හා සේවාවල මිල ඉහළ නැංවීම මඟින් තමයි වෙළඳපළ සමතුලිතය ඇති කරගන්නේ. දැනට ලංකාවේ තියෙන සීමිත තෙල් තොගය කළමනාකරණය කරන්නේ QR කේත ක්‍රමය අනුව. ඒත් ඒක දීර්ඝකාලීනව සාර්ථක ක්‍රියාමාර්ගයක් නෙවෙයි. අපිට අනිවාර්යයෙන්ම ලෝක වෙළඳපළේ මිල ගණන්වලට අනුකූලව ලංකාවේ තෙල් මිල ගණන් වෙනස් කිරීමට සිදුවෙනවා. එහෙම වුණොත් තමයි ඉල්ලුම සහ සැපයුම අතර තුලනයක් ඇතිවෙන්නේ. ඒ වගේම අනවශ්‍ය විදිහට තෙල් පෝලිම් ඇතිවීම, කළුකඩ ඇති වීම සමනය වෙන්නේ.  

Image by billy cedeno from Pixabay

දැන් කෙනෙක්ට හිතෙන්න පුළුවන් මේක හරිම අසාධාරණ තර්කයක් කියලා. මොකද මධ්‍යම පාන්තිකයන් සහ අඩු ආදායම්ලාභීන්ට පවා මේ තෙල් මිල වැඩිවීමෙන් ලොකු ප්‍රශ්නයක් තියෙනවා කියලා. අනිවාර්යෙන්ම ඔව්. ඒ නිසා තමයි මේ වෙලාවේ හැටියට සුදුසු අනෙකුත් ක්‍රියාමාර්ගවලට යන්න ඕනේ. උදාහරණයක් ගත්තොත් රැකියා තත්ත්වයන් ගත්තහම නිවසේ සිට වැඩ කිරීමේ හැකියාව වගේ පහසුකම් ලබා දීලා දෛනික ගමනාගමනය වෙනුවෙන් වැයවන තෙල් පරිභෝජනය අඩු කරන්න ඕන. තෙල් මිල වැඩිවීම නිසා පීඩාවට පත්වන දරා ගැනීමේ හැකියාව අඩු සමාජ පංතිවලට ඒ වෙනුවෙන් මුල්‍යමය සහනයක් ලබා දෙන්නත් පුළුවන්. නමුත් අපි කළ යුත්තේ අතීතයෙන් පාඩම් ඉගෙන ගැනීමයි. මෑත කාලයේ තෙල් පෝලිම්වල ඉන්න වුණ දෙවනි වතාව මේක. ඒ නිසා අපි හැමදාමත් ඒ පීඩනය විඳින්න ඕන නෑ. දීර්ඝකාලීනව සාධනීය වෙනස්කම් කරන්න ඕන. 

Image by Markus Distelrath from Pixabay

අන්න ඒකයි අපි යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය ගැන වැඩි අවධානයක් දෙන්න ඕන. වැඩිපුර තෙල් සහ ගෑස් ගබඩා කිරීමේ පහසුකම්, රටරටවල් සමඟ ගනුදෙනු කිරීමේදී අපට කලින් වතාවල මඟ හැරුණු වෙළඳපළවල් වෙත යොමු වීම, නව වෙළඳ ගිවිසුම් ඇති කර ගැනීම වැඳගත්. බලශක්ති අර්බුදයට පිළියමක් විදිහට වගේම තිරසාර සංවර්ධන අභිමතාර්ථවලට අනුගත වීමක් විදිහට පුනර්ජනනීය බලශක්ති සම්පාදනය, සම්ප්‍රේෂණය සහ ගබඩා කිරීම වෙනුවෙන් විභව ව්‍යාපෘති කඩිනමින් ඇති කිරීමටත්, ඒ සඳහා පෞද්ගලික අංශයේ සහය, විදේශ සෘජු ආයෝජන ආකර්ශනය කර ගැනීමත් තවදුරටත් කල් දාන්න පුළුවන් දේවල් නෙවෙයි. ඒ ප්‍රතිසංස්කරණ කල් දානවා කියන්නෙම ලංකාවේ ආර්ථික අවුල ලිහා ගන්න එකටත් තවදුරටත් බාලගිරි දෝසෙම තමයි.    

ආර්ථික නිදහස ඉල්ලා 15,000ක් කාන්තාවෝ වීදි බසිති

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය යෙදෙන්නේ මාර්තු 8 වෙනිදට. ඉස්සර වගේ නෙවෙයි. දැන් කාන්තා දිනය ගැන මතක් කරන්නේ නොයෙක් තැන්වල තියෙන නොයෙක් ප්‍රමාණයෙන් කරන සැමරුම්, සමහරුන්ට ලැබෙන මල්, කාන්තාවන් අගය කරමින් තබපු සටහන් වගේ දේවල්වලින්. හැබැයි ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනය ආරම්භ වූණේ අද දකින්න තියෙන විදිහේ සැමරීමක් විදිහට නම් නෙවෙයි. ඉල්ලීමක් විදිහට. ආර්ථික නිදහස වෙනුවෙන් කරපු ඉල්ලීමක් විදිහට. 1908දී කාන්තාවෝ 15000ක් තමන්ගේ ඉල්ලීම් දිනා ගන්න නිව්යෝර්ක් නගරයට පාගමනින් ආවා. ඒ අය ඉල්ලුවේ නම්‍යශීලී සේවා පැය, හොඳ වැටුප් සහ ඡන්ද අයිතිය. අද අපි සමරන විදිහේ කාන්තා දින සැමරුමක් මුල්ම වතාවට සැමරුවේ 1975 අවුරුද්දේ  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින්. ඒ කම්කරු පංති ව්‍යාපාරයක්, දේශපාලන අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරයක් සහ ආර්ථික සමානාත්මතාව ගැන ඉල්ලීමක් විදිහට.

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනයේ ආරම්භය

ක්ලාරා සෙට්කින්

ජාත්‍යන්තර කාන්තා දිනයක් සමරන්න ඕන කියන යෝජනාව මුල් වරට ගෙනල්ලා තියෙන්නේ ජර්මානු සමාජ ක්‍රියාකාරිනියක් වුණු ක්ලාරා සෙට්කින් 1910දී. ඒකමතිකව ඒ අදහස සම්මත වුණා. එතනදි ජාත්‍යන්නතර දිනයක් කාන්තාවන් වෙනුවෙන් වෙන් කිරීම මඟින් බලාපොරොත්තු වුණේ ලොව පුරා ඉන්න කාන්තාවන් ඡන්ද අයිතියත් ඇතුළුව තමන්ගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් හඩ නඟන්න ඕන කියන කාරණය.

වැඩ කිරීමේ අයිතිය, සාධාරණ වැටුප් සඳහා ඇති අයිතිය, ඡන්ද අයිතිය, පොදු ජීවිතයට සහභාගී වීමේ අයිතිය වගේ දේවල්. මේ අයිතීන් බොහෝමයක් ගැඹුරින් ආර්ථිකමය ස්වාරූපයෙ ඒවා. අද ලොව පුරා සමරන කාන්තා දිනය බිහි වූණේ කර්මාන්තශාලා, කම්කරු වැඩ වර්ජන සහ වැටුප් වෙනස්කම් කිරීම් ඔස්සේ. එතන තියෙන හරය වුණේ ආර්ථික නියෝජිතායතන.

2026 කාන්තා දින තේමාව : Rights. Justice. Action. For ALL Women & Girls

Image by PicElysium from Pixabay

එක්සත් ජාතීන්ට අනුව 2026 අවුරුද්දේ ජාත්‍යන්තර කාන්තා දින තේමාව වෙන්නේ, සෑම ගැහැනු ළමයෙකුටම සහ කාන්තාවකටම අයිතිවාසිකම්, යුක්තිය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම කියන එක. ලෝකෙ පුරා ඉන්න කාන්තාවන් සැලකුවාම එයාලට තියෙන්නේ පිරිමින්ට තියෙන අයිතිවාසිකම්වලින් 64% විතරයි. ලෝකය AI යුගයක් කරා ඇවිත් තියෙන  මේ කාලය වෙද්දිවත් කිසිම රටකට කාන්තා - පුරුෂ දෙපාර්ශවයේ තියෙන නීතිමය වශයෙන් තහවුරු කල අයිතිවාසිකම්වල පරතරය නැති කරන්න පුළුවන්කමක් ලැබිලා නෑ.

පවුල, ආරක්ෂාව, රැකියාව, මුදල්, දේපල, සංචලතාව, ව්‍යාපාර, විශ්‍රාම ගැනීම කියන සෑම අංශයකදිම කාන්තාවන්ට නීතිය අසාධාරණ විදිහට සලකන බව දකින්න ලැබෙනවා. 2026 කාන්තා දින පණිවිඩය අනුව කාන්තාවන්ටත් පුරුෂයන්ට වගේම  සමානව යුක්ති සහගත ලෙස සැලකීමක් ලැබීමට ඇති බාධා  වෙනස් කොට සලකන නීති ඉවත් කිරීම, දුර්වල මට්ටමක ඇති නීතිමය ආරක්ෂාව තර කිරීම, ළමා අයිතිවාසිකම් ඛාදනය කරන හානිකර භාවිත හා සමාජ සම්මත ඉවත් කිරීම කියන ඉල්ලීම් සපුරා දෙන්න ඕන.

Image by Amber Clay from Pixabay

අද කාන්තාවන්ට තියෙන නිදහස මොන වගේද? අද කාන්තාවන්ට තියෙන ආර්ථික නිදහස කියන්නෙ මොකකටද?  ඒ තමයි තමන් කැමති රස්සාවක් කිරීමේ නිදහස, දේපල හිමි කර ගැනීමේ නිදහස, ව්‍යාපාරයක් කිරීමේ නිදහස, ගෝලීය වෙළඳපොළට ඇතුලු වීමේ නිදහස, ඉපයීමට, ඉතිරි කිරීමට, ආයෝජනය කිරීමට සහ වෙළඳාම් කිරීමට ඇති නිදහසට. මේ කියන ආර්ථික නිදහස නැතිව ලැබෙන දේශපාලන අයිතිවාසිකම් අසම්පූර්ණයි.

ලංකාවේ කාන්තා ශ්‍රම බලකාය

ශ්‍රී ලංකාවේ ස්ත්‍රී-පුරුෂ අධ්‍යාපන මට්ටම සලකා බැලුවොත් 2023 වසරේ පුරුෂ සාක්ෂරතාව 94%, කාන්තා සාක්ෂරතාව 92.6%ක්. බොහොමයක් උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවලත් කාන්තා නියෝජනය වැඩියෙන් දකින්න ලැබෙනවා. ඒත් 2024 වසරේ සේවා නියුක්තිය අතින් කාන්තා නියෝජනය 29.8% වෙද්දි පුරුෂ සේවා නියුක්තිය 67.4%ක්. ඒකෙන් පේන්නේ ඉගෙන ගන්නා කාන්තාවන් පිරිසෙන් රැකියා කරන කාන්තාවන් පිරිස අඩු අගයයක්. ඒ පරතරය සමාජීය ගැටලුවක් විතරක් නෙවේ, ආර්ථික පාඩුවක්.

Image by Edgar Binan from Pixabay

විශේෂයෙන්ම් ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය ඇති වෙලා විසඳුම් හොයද්දි, රටේ නිෂ්පාදන කටයුතු වැඩි කරන්න ඕන කියන එක අනිවාර්‍යය කාරණයක්. ඒකට කාන්තා ශ්‍රම බලකාය අතිශයින් වැඳගත්. කාන්තාවන් වෙළඳපොළෙන් බැහැර වෙනවා කියන්නේ වැඩ කල හැකි වයසේ ශ්‍රම බලකාය පූර්ණ සේවා නියුක්ත නොවෙන නිසා රටේ  ආර්ථිකය පුළුවන් උපරිම තලයෙන් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නෑ කියන එක.

වෙනත් විදිහකින් කිව්වොත් කාන්තා සේවා නියුක්තිය අඩු වුණාම, කාන්තා ව්‍යවසායකයින් අඩුයි,  එතකොට කුටුම්භ ආදායම අඩුයි, සමස්තයක් විදිහට රටේ ආර්ථික  ඵලදායිතාව අඩුයි ආර්ථික වර්ධනයත් අඩුයි. ආර්ථික නිදහස හොඳින් ක්‍රියාත්මක වෙන විවෘත වෙළඳපොල තත්ත්වයක් තිබීම කාන්තාවන්ගේ ආර්ථික දායකත්වය වැඩි කිරීමට ඉතාමත් වැදගත්. මොකද වෙළඳපොළ විශාල වෙද්දි අවස්ථා පුළුල් වෙනවා. අපනයන කර්මාන්තවල රැකියා, දුරස්ථ රැකියා අවස්ථා, ගෝලීය ගනුදෙනුකරුවන් වෙත ප්‍රවේශ වීම වගේම,  පාරිභෝගිකයින් සඳහා අඩු මිල ගණන් ඇති කිරීම පහසු වෙනවා.

කොහොම වුණත් ආර්ථික නිදහසට පවතින සීමා මායිම් සහ නීති රෙගුලාසිවල වැට බැඳීම් නිසා විශේෂයෙන්ම සේවා, ඇඟලුම්, ඩිජිටල් කටයුතු සහ කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාරවල ප්‍රවේශයෙන් කාන්තාවන් ප්‍රතිලාභ ලබන්නේ අසමානුපාතිකව. ආර්ථික නිදහසට, තරඟකාරීත්වයට සීමා පනවන ප්‍රතිපත්ති නිසා බොහෝමයක් වෙලාවට මුලින්ම හානියට සහ පීඩාවට පත් වෙන්නේ කුඩා හා අවිධිමත් ව්‍යවසායකයින්. මේ අතරින් බොහෝ පිරිසක් කාන්තාවෝ. ඉතින් මේ කාන්තා දිනයේදී, මල් පොකුරු දෙනවට හැෂ් ටැග් අමුණපු පෝස්ට් දානවට එහා ගිය දෙයක් අපි කරන්න ඕන.

Image by Rama Krishna Karumanchi from Pixabay

අපේ රටේ කාන්තාවන්ට ආර්ථික නිදහස හිමිද?

ඒ තමයි කාන්තාවන් ආර්ථික වශයෙන් නිදහස්ද? කියන ප්‍රශ්නයට උත්තරයක් හොයා ගන්න එක.  කාන්තාවන් සවිබලගැන්වීම හැම කාන්තා දිනයකදිම කතා බහට ලක් වෙන නිකම්ම නිකම් සටන් පාඨයක් වෙලා වැඩක් නෑ. ස්වාධීනව ආර්ථිකයේ තේරීමක් කිරීමේ හැකියාව කාන්තාවන්ට තියෙන්න ඕන. ඒ වෙනුවෙන් රැකියාවේ නිදහ්ස, අධ්‍යාපනයේ නිදහස ලබා දෙන්න අවශ්‍ය කරන යතිටූඅල පහසුකම් ආර්ථිකය තුළ ස්ථානගත කරන්න ඕන. දිවා සුරැකුම් මධ්‍යස්ථාන, නමයශීලී සේවා පැය, සුළු හා කුඩා පරිමාණ ව්‍යවසාකයන්ට ණය ලබා ගැනීමේ පහසුව ඇති කරන්න ඕඅන මේ නිසයි. කාන්තා දිනය සමානාත්මතාවයේ කතාවක් විතරක් නෙවෙයි. ඒක වෙළඳපොළවල්, අවස්ථා සහ නිදහස පිළිබඳ කතාවක්. කාන්තාවන් සඳහා වන ආර්ථික නිදහස කියන්නේ ලබා දිය යුතුද කියලා තීර්‍රණය කළ යුතු දෙයක් නෙවෙයි. අනිවාර්‍යයෙන්ම කාන්තාවන් හැම දෙනාටම ලැබිය යුතු අත්‍යවශ්‍ය දෙයක්. ඉතිං මේ සාධනීය දේවල් ඉටු වන සුභ කාන්තා දිනයක් වේවා!

දිත්වා සුළි කුණාටුවෙන් පස්සේ වෙන්නේ මොකක්ද?

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

ආහාර කියන්නේ මිනිසුන්ගේ මූලික අවශ්‍යතාවන්ගෙන් එකක්. ඒ නිසා ආහාර සුරක්ෂිතතාව ඉතාමත් වැඳගත් මාතෘකාවක්. විශේෂයෙන්ම මේක වසංගත, ආපදා සහ යුධ ගැටුම් කාලයක මඟ අරින්න බැරිම ප්‍රශ්නයක්. පහුගිය දවස්වල ලංකාවට බලපෑ ප්‍රචණ්ඩ ‘දිත්වා’ සුළි කුණාටුව නිසා රට පුරා දිස්ත්‍රික්ක 20ක විතර ජීවිත සහ දේපල හානි සිදු වුණා. ඒ හානිය පවා තවමත් නිවැරදිව ගණනය කරලා අවසන් නෑ. ඒ වුණත් තවමත් ඇඳ හැළෙන තද වැසි සහ මේ වනවිටත් රටේ ඇති වී තිබෙන දුක්ඛදායක තත්ත්වයත් එක්ක ඉතාමත් ඉක්මණින් අපට ආහාර අර්බුදයක පෙර නිමිති පේන්න අරගෙන තියෙනවා.   

Cyclonic Storm Ditwah is catastrophic tropical cyclone that brought heavy rains to Sri Lanka and Southern India

Image by Stefan Bernsmann from Pixabay

කුණාටුව අවසන් වූ හැටියෙම කැපී පෙනෙන විදිහට කැරට්, ලීක්ස් සහ පොල් මිල ගණන් ඉහළ ගියා. ගංවතුර තත්ත්වය නිසා වී වගා කළ කුඹුරු වගේම අනෙකුත් භෝග වගාවන්ට නොසෑහෙන හානි සිදු වෙලා තියෙනවා. කුකුළු ගොවිපලවල් වගේ තැන්වලත් මීට සමාන හානි දකින්න පුළුවන්. ඒ වගේම අර්බුද, ගැටුම්, ආපදා කියන තත්ත්වයන් හමුවේ මිනිසුන් වැඩි වැඩියෙන් භාණ්ඩ රැස් කරන්න හුරු වීම නිසාත් වෙළඳපළේ තාවකාලික භාණ්ඩ හිඟයන් නිර්මාණය වෙලා තියෙනවා.   

කොහොම වුණත්,  ගැටුම්, භයානක මට්ටමේ කාලගුණ  තත්ත්වයන් සහ ආර්ථික කම්පන ප්‍රධාන වශයෙන්ම ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයක් ඇති කරන්න හේතු වෙනවා. ඒක ලංකාවට අලුත් සිද්ධියක් නෙවෙයි. 2022 ඇති වුණ ආර්ථික අර්බුදය ඇතුලේ වැඩිම පීඩනයක් ඇති වුණ අංශයක් විදිහට ආහාර අවශ්‍යතාව සලකන්න පුළුවන්. මෙවැනි ආහාර අනාරක්ෂිතතාවකදි වඩාත් අවදානමට ලක් විය හැකි කණ්ඩායම් අතරට තමන්ගේ නිවාස සහ ආදායම් මාර්ග අහිමිව අවතැන් වූ පුද්ගලයින් අයිති වෙනවා.  දිත්වා සුළි කුණාටුව නිසා සමහර අයට තමන්ගේ ඉඩම් පවා අහිමි වෙලා තියෙනවා. මේ වගේ ව්‍යසනකාරී අවස්ථාවක අපට නොසිතූ විදිහේ වියදම් දරන්න වෙන නිසා කලින් හිතපු මට්ටමට ආර්ථිකය වර්ධනය කර ගැනීමේ  ගැටළු පවා ඇති වෙන්න පුළුවන්. ඒ අතරින් අද අපේ අවධානය යොමු වෙන්නේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව ගැන. 

ආහාර සුරක්ෂිතතාව කියන්නේ මෙන්න මේකට 

ලෝක ආහාර වැඩසටහනට අනුව ආහාර සුරක්ෂිතතාව පවතින්නේ සාමාන්‍ය වර්ධනය හා සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රමාණවත් තරම් ආරක්ෂිත සහ පෝෂ්‍යදායී ආහාර සහ ක්‍රියාශීලී සහ සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් ජනතාවට ලබා ගන්න පුළුවන් වටපිටාවක. මේ කියපු දේවල් ඒ ඒ තත්වයෙන් නොපවතිනවා නම් ඒකට ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය කියලා කියන්න පුළුවන්. සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් පවත්වා ගැනීම සඳහා දිගු කාලයක් පුරා ප්‍රමාණවත් ආහාර පරිභෝජනය කිරීමට පුද්ගලයෙකුට නොහැකි වීම නිදන්ගත ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය විදිහටත් ජනතාවගේ ජීවිත හෝ ජීවනෝපායන්ට තර්ජනයක් වන ඕනෑම තත්ත්වයක් උග්‍ර ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයක් කියලත් හඳුන්වන්න පුළුවන්.  

Image by Steve Buissinne from Pixabay

1996 ලෝක ආහාර සමුළුවට අනුව ආහාර සුරක්ෂිතතාව නිර්වචනය කරන්නේ, 

“හැම දෙනාටම හැමවිටම  ක්‍රියාශීලී සහ සෞඛ්‍ය සම්පන්න ජීවිතයක් වෙනුවෙන් ඔවුන්ගේ ආහාර අවශ්‍යතා සහ ආහාර රුචිකත්වයන් සපුරාලීමට ප්‍රමාණවත් වන ආරක්ෂිත සහ පෝෂ්‍යදායී ආහාර සඳහා භෞතික හා ආර්ථික ප්‍රවේශයක් තිබීම යන්නය.” කියලා.  

ආහාර සුරක්ෂිතතා අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීම වෙනුවෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතු සාධක 4ක් තියෙනවා. ඒ හැම එකක්ම සපුරා ගත්තම ආහාර සුරක්ෂිතතාව කියන කාරණය සම්පූර්ණ වෙනවා.  

• ආහාරවල භෞතික සුලභතාවය: ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ ‘සැපයුම’ එනම් ආහාර නිෂ්පාදන මට්ටම, තොග මට්ටම් සහ ශුද්ධ වෙළඳාම අනුව තීරණය වේ.  

• ආහාර සඳහා ආර්ථික හා භෞතික ප්‍රවේශය: ජාතික හෝ ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් ප්‍රමාණවත් ආහාර සැපයුමක් තිබූ පමණින් ගෘහස්ථ මට්ටමේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහතික නොකරයි. 

• ආහාර භාවිතය: භාවිතය යනු ශරීරය ආහාරවල ඇති විවිධ පෝෂ්‍ය පදාර්ථවලින් උපරිම ප්‍රයෝජන ගන්නා ආකාරය ලෙස සාමාන්‍යයෙන් වටහාගෙන ඇත. පරිභෝජනය කරන ආහාරවල හොඳ ජීව විද්‍යාත්මක භාවිතය සමඟ ඒකාබද්ධව, මෙය පුද්ගලයන්ගේ පෝෂණ තත්ත්වය තීරණය කරයි.  

• කාලයත් සමඟ අනෙකුත් මානයන් තුනෙහි ස්ථායිතාව: අදට කෙනෙකුගේ ආහාර ගැනීම ප්‍රමාණවත් වුවද, වරින් වර ආහාර සඳහා ප්‍රමාණවත් ප්‍රවේශයක් නොමැති වනවා නම් සහ පෝෂණ තත්ත්වය පිරිහීමේ අවදානමක් ඇත්නම්, ඔහු තවමත් ආහාර අනාරක්ෂිත ලෙස සලකනු ලැබේ.  

අවසන් කාරණයේ දක්වා ඇත්තේ අහිතකර කාලගුණික තත්ත්වයන්, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය හෝ ආර්ථික සාධක නිසා (විරැකියාව, ආහාර මිල ඉහළ යාම) ආහාර සුරක්ෂිතතා තත්ත්වයට බලපෑමක් ඇති කළ හැකි බවයි. 

දිත්වා සහ ලංකාවේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව 

මේ සටහන ලියන මොහොත වෙද්දිත් රට පුරා ඇතැම් තැන්වල විපතට ජනතාව වෙනුවෙන් අත්‍යවශ්‍ය ආහාර තොග රැස් කිරීම, ආහාර පිළියෙල කිරීම සහ බෙදා හැරීම සිදු වෙනවා. මේ කෙටිකාලීන ඉතාමත් ක්ෂණික පියවරයන් පමණයි. තවත් ටික දවසකින් අවතැන් වුණු ජනතාව පවා නව සාමාන්‍ය පිළිවෙතට අනුගත වෙනවා. ඒ අවස්ථාව වෙද්දි විපතට පත් අයගේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව කලින් සඳහන් කරපු සාධක හතර තුළ සම්පූර්ණ වෙනවද කියන එක ඉතාමත් අස්ථාවරයි.  

Joint Rapid Needs Assessment by DMC and UN agencies (2025) 

කෘෂිකර්මාන්තය 

කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ දත්තවලට අනුව, සාමාන්‍යයෙන් ලංකාවේ වාර්ෂික සහල් පරිභෝජනය මෙට්‍රික් ටොන් 2.4කට ආසන්නයි. ලෝක ආහාර වැඩසටහනේ සංඛ්‍යා දත්තවලට අනුව, 2024 වසරේ දෙසැම්බර් වෙද්දි ලංකාවේ කුටුම්භවලින් 16%ක් ආහාර අනාරක්ෂිත බවින් පෙළෙන බව කියැවුණා. සුළි කුණාටුව නිසා මේ තත්ත්වය තවත් නරක අතට හැරෙන්න තියෙන ඉඩ වැඩියි. කුණාටුව පටන් ගන්න අවස්ථාව වෙද්දිත් මහ කන්නයේ හෙක්ටයාර 563,950ක් වගා කරලා තිබුණා (Department of Agrarian Development). මීට අමතරව, ගංවතුර තත්ත්වය සහ තද සුළංවල බලපෑම හේතුවෙන් අනෙකුත් ක්ෂේත්‍ර භෝග හෙක්ටයාර 95,799ක් සහ බඩ ඉරිඟු, ධාන්‍ය වර්ග, කෙසෙල් සහ විවිධ එළවළු භෝග හෙක්ටයාර 13,463කට පමණ විශාල හානියක් සිදුවෙලා තියෙනවා (CROPIX, Department of Agriculture). 

ධීවර කර්මාන්තය 

ජලජ හා සාගර සම්පත් අමාත්‍යාංශයට අනුව, වෙරළබඩ ධීවර කටයුතුවලට පාවිච්චි කරන කුඩා ෆයිබර්ග්ලාස් බෝට්ටු රැසකට, මෝටර් බෝට්ටු 200කට ආසන්න ප්‍රමාණයකට, ඔරු සහ සාම්ප්‍රදායික යාත්‍රා වගේම මහ මුහුදේ ක්‍රියාත්මක වන නිශ්චිත නොවන බහුදින යාත්‍රා සංඛ්‍යාවකටද හානි සිදු වෙලා තියෙනවා. රට අභ්‍යන්තරයේ ඇති ජලාශවලට හානි වීම සහ ගංවතුර නිසා මසුන් වගා කළ ස්ථාන විනාශ වී යාම හේතුවෙන් මිරිදිය ධීවර අංශයට විශාල වශයෙන් පාඩු සිදු වී තිබෙනවා.  

සැපයුම් දාම 

හානි වූ ප්‍රවාහන ජාල, ගබඩා පහසුකම්, වෙළඳපොළවල් සහ සන්නිවේදන මාර්ග හේතුවෙන් කෘෂිකර්මාන්තය, පශු සම්පත් සහ ධීවර අංශ හරහා සැපයුම් දාම දැඩි ලෙස කඩාකප්පල් වෙලා. මේ කියන බාධා කිරීම් නිසා ග්‍රාමීය ජීවනෝපායන් දුර්වල වෙලා. මේ දේවල් ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයට හේතු වෙනවා විතරක් නෙවෙයි බලපෑමට ලක් වූ ගොවිතැන් සහ ධීවර ප්‍රජාවන් හරහා ප්‍රකෘතිමත් වීම මන්දගාමී කරනවා.  

කුඹුරු බිම් සහ අනෙකුත් වගාවන්ට සිද්ධ වුණු හානි නිසා සැපයුමට බාධා එල්ල වෙලා. ගොවීන්ට නිෂ්පාදන වෙළඳපොළට ගෙන යාමේ දුෂ්කරතා නිසා අස්වනු අලාභ ඇති වීමත් ආදායම අඩු වීමත් දකින්න පුළුවන්. ගොවිපලවලට හානි වීම, මාර්ග අවහිර වීම නිසා බීජ, පොහොර, පශු වෛද්‍ය සැපයුම් සහ පශු සම්පත් ආහාර බෙදා හැරීම ප්‍රමාද වෙනවා.  

Image by wurliburli from Pixabay

ඒ ඇරුණම ගබඩා සහ සිසිලන පහසුකම් විනාශ වීම නිසා භෝග නරක් වීම වෙළඳපොළ වසා දැමීම සහ නිෂ්පාදකයින්, ගැනුම්කරුවන් සහ සැපයුම්කරුවන් අතර සම්බන්ධීකරණයට බාධා වීමෙන් වෙළඳපළට ඉදිරිපත් වෙන සැපයුම් ප්‍රමාණය අඩු වීම නිසා ආහාර සුරක්ෂිතතාවයේ පළමු නිර්මාණායකය වන ආහාරවල භෞතික සුලභතාවය කඩ වෙනවා. මේ නිසා මිල ගණන් ඉහළ යාම, ආහාර උද්ධමනයක් ඇති වීම, ජීවන මට්ටම් පහළ යාම, පෝෂණ ඌණතා සහ ප්‍රතිශක්තිකරණ ගැටළු ඇතිවීමෙන් සෞඛ්‍ය ගැටළු ඇති වීම, ශ්‍රම බලකායට සහ නිෂ්පාදන ධාරිතාවට බලපෑම් ඇති වීම සහ ඒ සියල්ල අවසානයේ ආර්ථික වර්ධනයට අහිතකර බලපෑමක් ඇති වීම සිද්ධ වෙනවා. 

මේ ව්‍යසනය ඇති වෙන්න පෙරත්, ලංකාවේ ඉඩම් හිමිකම සම්බන්ධයෙන් ගැට‍ළු තිබුණා. ඒ නිසා ගොවීන්ට තමන් කැමති භෝගයක් වගා කිරීමේ ගැට‍ළුව කලිනුත් තිබුණා. භූමිය වගේ නිෂ්පාදන සාධකවල අයිතිය පෞද්ගලික අංශයට වඩා රජය සතු වීම නිසා නවෝත්පාදන, වැඩිදියුණු කිරීම් සහ කාර්යක්ෂම සම්පත් භාවිතය සම්බන්ධ ගැට‍ළු ආහාර සුරක්ෂිතතාව තර්ජනයට ලක් කරන තවත් කරුණක්.  

 ආහාර සුරක්ෂිතතාව කිව්වම සමහරුන්ට හිතෙන දේ 

සමහරු හිතාගෙන ඉන්නේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව කිව්වම අපි රටක් විදිහට ආහාරවලින් ස්වයංපෝෂිත වෙන්න ඕන කියලා. ආහාරවලින් තියා කිසිම දේකින් කිසිම රටකට තනියෙන් ස්වයංපෝෂිත වෙන්න බෑ. කොහොමත් ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම නිර්මාණය වෙන්නේ මේ කාරණය මත. රටක් තමන්ට වඩාත් කාර්යක්ෂමව සහ ලාභදායීව නිෂ්පාදනය කරන්න පුළුවන් භාණ්ඩය හෝ සේවාව නිෂ්පාදනය කරලා ඒක වෙනත් රටවල් සමඟ හුවමාරු කර ගන්නවා. තමන්ට නිෂ්පාදනය කරන්න බැරි දේවල් වෙනත් රටවලින් ලාභදායී මිලකට ලබා ගන්නවා. අන්න එහෙමයි ආහාරවල සුලභතාව පවත්වා ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ.  

පහුගිය දවසක, දිත්වා කුණාටුවේ බලපෑමෙන් පීඩාවට පත් වුණු නුවරඑළිය එළවළු ගොවීන් සහ විනාශයට පත් වුණු එම ඉඩම් සම්බන්ධයෙන් ජනාධිපතිතුමා අදාළ නිලධාරීන් සමඟ සාකච්ඡාවක් පැවැත්වුවා. නිලධාරීන් කියන විදිහට විනාශ වෙලා තියෙන වගා බිම් ප්‍රමාණය 25% ප්‍රමාණයක්. සාමාන්‍යයෙන් දෙසැම්බර් උත්සව මාසය නිසාත් භාණ්ඩවල මිල ගණන් ඉහළ යා හැකි තත්ත්වයක් තියෙනවා. ඒත් මාර්ගවල සුපුරුදු පරිදි ගමනාගමන සහ ප්‍රවාහන කටයුතු කිරීමේ අපහසුවක් තියෙන නිසාත්, අනෙකුත් කරුණු නිසාත් මේ මොහොතේ ඉල්ලුමේ පවතින්නෙ අඩුවක්. ඒ අනුව සැපයුමේ සහ ඉල්ලුමේ විවිධ හැසිරීම් මීට කලින් පුරෝකතනය කළ ඒවාට වඩා වෙනස් වෙන්න පුළුවන්. ඒ වගේම ලංකාව ඉතාමත් සුලබව ආනයන සීමා පනවන්න පුරුදු වෙලා ඉන්නවා. ඒ නිසා ආහාර ද්‍රව්‍ය පවා පිටරටින් ගෙන්වන එක ලේසි වෙන්නෙත් නෑ. මේ අවස්ථාවේදී ආනයනය කරන්න හදිසි අවශ්‍යතාවක් නැති වෙන්නත් පුළුවන්. නමුත් දිගු කාලීන පියවරක් විදිහට අපට වඩාත් ලාභදායී ලෙස ආනයනය මඟින් සපුරා ගත හැකි ආහාර අවශ්‍යතා තියෙනවා නම් ඒ ගැන සලකා බැලීම ආහාර සුරක්ෂිතතාවට වඩාත් සුදුසු පියවරක් වේවි.

ලංකාවට අමතක වුණු ලංකාවේ වත්කම : ඉඩම්

ධනනාත් ප්‍රනාන්දු විසිනි

මේ දවස්වල බලන බලන තැන තියෙන්නේ මැති ඇමතිලාගේ වත්කම් ප්‍රකාශ ගැන කතා. ඔය විදිහට දේශපාලක පන්තිය තම තමන්ගේ වත්කම් ගැන වාද විවාද කරන අතරතුරේ, ශ්‍රී ලාංකික ජාතියට තමන්ගේ සැබෑ වත්කම අමතක වෙලා ගිහින්. ඒ වෙන මුකුත් නෙවෙයි, ඉඩම්. ඉස්සරහට එන අයවැය ගැන කතාබහ කරද්දිවත් ආර්ථික වර්ධනය ගැන උනන්දු වෙනවා නම් අපි එතනදි මුල් තැන දෙන්න ඕනේ රටේ වැඩියෙන්ම ඌන උපයෝජනයට ලක් වුණු භූමිය කියන සම්පතට.

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉඩම් ගැටළුව අද ඊයේ ඇති වුණ දෙයක් නෙවෙයි. හාවඩ් වර්ධන විනිශ්ච අධ්‍යයනයත් ඇතුළු තවත් බොහෝමයක් අය හොයාගෙන තියෙනවා ලංකාවේ තියෙන දුර්වල දේපළ අයිතිවාසිකම් නිසා ඒක ආර්ථික වර්ධනයට සීමාවක් බාධාවක් වෙනවා කියලා. වනාන්තර සහ රක්ෂිත ඇතුළුව ඉඩම්වලින් 80%ක විතර අයිතිය තියෙන්නේ රජයට. රජයේ ආයතන සතුව විශාල ඉඩම් ප්‍රමාණයක් තියෙන්නේ නිෂ්ක්‍රීය තත්ත්වයේ. ඒ කියන්නේ ඵලදායී භාවිතයක් ඇත්තේ නෑ. ඊට අමතරව පවුල් මිලියන ගාණක් සතුව පෞද්ගලික ඉඩම් තිබුණත්, ඒවා පවා බොහෝ විට ඵලදායී භාවිතයෙන් ඈත් වුණු නිෂ්ක්‍රීය ඉඩම්. ඒකට හේතුව වෙලා තියෙන්නේ පුද්ගලික අයිතිය හුදෙක් ඔප්පුවකට සීමා වෙලා තියෙන එකයි. ඒ ඇරුණම ඒවා ආරක්ෂිත, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබපු හිමිකම් විදිහට නම් පවතින්නේ නෑ.

මේ වෙනස තේරුම් ගැනීම ඉතාමත් වැදගත්. මොකද ඔප්පුවක් කියන්නේ ඉඩම් ගනුදෙනුවක ඉතිහාසය වාර්තා කරන ලියවිල්ල. ඒත් ඒකෙන් හිමිකාරිත්වය සහතික කරන්නේ නෑ. එකම ඉඩමට ඔප්පු කීපයක් තියෙන්න පුළුවන්. ඒ වගේ වෙලාවක හිමිකාරිත්වය සම්බන්ධයෙන් තරඟයක් තියෙනවා. හැබැයි හිමිකම කියන්නේ ඊට වඩා වෙනස් තීරණාත්මක සාක්ෂියක්. ඒක රජය විසින් පිළිගන්න දෙයක්. ඉඩම ලියාපදිංචි කළාට පස්සේ ආරවුලක් ඇති කරන්න බෑ. ඒ සහතිකය මත කුටුම්භවලට සහ ව්‍යාපාරවලට ප්‍රශ්නයක් නැතිව විශ්වාසයෙන් ඒ ඉඩම්වල ආයෝජනය කරන්න, විකුණන්න හෝ ණයට ගන්න පුළුවන්කම ලැබෙනවා.

1998දී පටන් ගත්තු ‘බිම් සවිය’ වැඩසටහනේ අරමුණ වුණේ ශ්‍රී ලංකාව ඔප්පුවලින් හිමිකම් වෙතට ගෙන යන එක.  දශක තුනකට ආසන්න කාලයකට පස්සේ, ඉඩම් කට්ටි මිලියන 16න් හිමිකම් මිලියනයකට වඩා නිකුත් කරලා තියෙනවා. අවුරුද්දකට හිමිකම් 50,000ක් නිකුත් කළොත් වත්මන් ක්‍රියාකාරීත්ව වේගය අනුව මේ වැඩේ ඉවර වෙන්න අවුරුදු 300ක් ගත වෙනවා. ඒ වෙද්දි ලෝකය දියුණු වෙලා ඉදිරියට ගිහින් තියෙයි. ඒත් ශ්‍රී ලාංකිකයන් විදිහට අපි තවමත් බැංකු ළඟ පෝලිම්වල බලන් ඉන්නවා. මිනින්දෝරුවෝ දශක තුනක් පරණ ඔප්පු ඉතිහාසයන් එක්ක එක තැන පල් වෙනවා.

මේ දේවල්වල ප්‍රතිවිපාක අතිශයින් බරපතලයි. ආරක්ෂිත හිමිකම් නැතිව, බැංකු ණයක් ගන්න එක ලේසි නෑ. ණය දෙන අය ඒකට පසුබට වෙනවා. එතකොට ව්‍යාපාර පුළුල් කරන්න බෑ. ගොවීන්ට ප්‍රාග්ධනය හොයා ගන්න බැරි වෙනවා වගේම කුටුම්භ වංචාවලට ගොදුරු වෙනවා. හර්නාන්ඩෝ ද සෝටෝ කියපු ප්‍රසිද්ධ කතාවක් තියෙනවා, ශ්‍රී ලංකාව වාඩි වෙලා ඉන්නෙ "මැරුණු ප්‍රාග්ධනයක්" උඩ කියලා. මුදල් බවට හරවා නොගත්තු ධන සම්භාරයක් භූමිය වශයෙන් ලංකාවට තියෙන බව තමා ඒකේ අදහස. 

ඉතිං ඇයි අපි මෙහෙම හිරවෙලා ඉන්නේ? අපේ නීතියම යල් පැන ගිය එකක්. ශ්‍රී ලංකාවේ තියෙන්නෙ සංකීර්ණ සම-හිමිකාරිත්වයක්. ඒ වගේම ආගමික සහ චාරිත්‍රානුකූල ඉඩම් තියෙනවා. සැකසුම් පිළිබිඹු නොකරන ටොරන්ස් පද්ධති මත පදනම් වුණ ආකෘතියක් තියෙන්නේ. ඒ වගේම ආයතන කොටස්වලට කැඩිලා. මිනින්දෝරු දෙපාර්තමේන්තුව, ඉඩම් හිමිකම් නිරවුල් කිරීමේ දෙපාර්තමේන්තුව සහ රෙජිස්ට්‍රාර් ජෙනරාල් දෙපාර්තමේන්තුව කියන ආයතනය අතරේ වගකීම බෙදිලා ගිහින්. කිසිම ආයතනයක් තනියෙන් සම්පූර්ණ වගකීම ගන්න ලෑස්ති නෑ.

අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට මිනින්දෝරු තනතුරුවල නිලධාරීන් නැති නිසා පද්ධතිය ඉතාමත් දුර්වල මට්ටමකයි තියෙන්නේ. ආරවුල් විසඳීමත් බිඳ වැටිලා. 2023 වෙද්දි ක්‍රියාත්මක වුණේ මැදිහත්වීමේ මණ්ඩලවලින් 11% ක් විතරයි. ඉඩම් මැනලා ගැසට් කරලා තියෙන තැන්වල පවා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ප්‍රමාණයකට හිමිකම් තියෙන්නේ අවිනිශ්චිතවයි.

මෙතන තියෙන්නේ නිකම්ම නිකම් අරමුදල් සැපයීමේ ගැටලුවක් නෙවෙයි. නායකත්ව ගැටලුවක්. කැබිනට් මණ්ඩලය ඉඩම් හිමිකම් ජාතික ප්‍රමුඛතාවයක් කියලා සලකන්නේ නැත්නම්, මේ තියෙන තත්ත්වය වෙනස් කරන එක ලේසි වෙන එකක් නෑ. දිගටම මේ තත්ත්වෙ මෙහෙම්ම තියෙයි.  

2026 අයවැය කියලා කියන්නේ ක්‍රියාත්මක වෙන්න තියෙන හොඳම වෙලාව. ශක්තිමත් තීරණ තුනකින් මේ සෙල්ලම වෙනස් කරන්න පුළුවන්.

මුලින්ම කරන්න තියෙන්නේ, නීතිය නවීකරණය කරන එකන. නීතිමය කාර්ය සාධක බලකායක් මාස 12ක් ඇතුළත 1998 පනත නැවත කෙටුම්පත් කළ යුතු වෙනවා. එතනදි සම-හිමිකාරිත්වය, ආගමික සහ රජයේ ඉඩම් පැහැදිලිව වෙන් කරලා නිසි වන්දි යාන්ත්‍රණයක් ස්ථාපිත කරන්න ඕන.

දෙවනියට කරන්න තියෙන්නේ කලින් තිබ්බ ඉඩම් අයිති ක්‍රමය වෙනුවට අලුත් හිමිකම් ක්‍රමයකට ඉඩම් ලියාපදිංචි කිරීම අනිවාර්ය කරන එකයි. හැම විකිණීමක්ම, උකසක් හෝ උරුමයක්ම ස්වයංක්‍රීයව හිමිකම් ගනුදෙනුවක් බවට පත්වෙන්න ඕන. එතකොට අවුරුදු 15ක් ඇතුළත, ඉස්සර තිබුණ ඔප්පු ලේඛනය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කරන්න පුළුවන්.

තුන්වෙනි කාරණේ තමයි, හිඟයන් පියවා ගැනීම වෙනුවෙන් පෞද්ගලික අංශයේ සහාය අරගෙන වඩා හොඳ අරමුදල් ක්‍රම භාවිතා කිරීම. බලපත්‍රලාභී පෞද්ගලික මිනින්දෝරුවන් රජයේ අධීක්ෂණය යටතේ සම්බන්ධ කර ගන්න පුළුවන්කම තියෙනවා. රෙජිස්ට්‍රි සේවා වෙනුවෙන් ගෙවන සුළු ප්‍රමාණවල අමතර ගාස්තු සහ ගෙවන ලද වේගවත් විකල්ප මඟින් රජයේ අරමුදල් සඳහා ඇති අවශ්‍යතාවය අඩු කරන්නත්  පුළුවන්. ඒ වගේම පැහැදිලි ප්‍රතිඵලයක් ලබා ගන්න නම්, පරිත්‍යාගශීලීන්ගෙන් ලැබෙන අරමුදල් හරි පෞද්ගලික සමාගම් සමඟ ඇති හවුල්කාරිත්වයන්ගෙන් හරි සහය ලබා ගන්න පුළුවන්.

මෙම ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිලාභ ඒවායේ පිරිවැයට වඩා වැඩියි. බැංකු කියන විදිහට, ඉඩම් හිමිකම් මත පදනම් වුණු ණයක් ගන්න සතියක් ගත වෙද්දි, ඔප්පු මත පදනම් වුණු ණය ගන්න මාස දෙක තුනක් ගත වෙනවා. අපි මේ කතා කරන්නේ කාලය ඉතිරි කර ගැනීම ගැන විතරක්ම නෙවෙයි. ඒත් ප්‍රමාදයක් නිසා වෙන්න පුළුවන් දේවල් ගොඩක් තියෙනවා. ගොවියෙකුට නියමිත වේලාවට බෝග වගා කරගන්න බැරි වෙන්න පුළුවන්. නැත්නම් ව්‍යාපාරයක් පුළුල් කරන්න සල්ලි නැතිව මාස ගාණක් බලන් ඉන්න වෙන්න පුළුවන්.

වැඳගත්ම දේ තමයි, ඔප්පුවකට කරන්න බැරි දේ හිමිකමකට කරන්න පුළුවන්. ඔප්පුවකට දෙන්න බැරි දේ හිමිකමකට දෙන්න පුළුවන්. ඒ ආරක්ෂාව, ණය සහ හිතේ නිදහස. 

දේශපාලනඥයින්ගේ වත්කම් ප්‍රකාශ ඉදිරිපත් කරන එක වෙනුවෙන් විකාශන කාලය නාස්ති කරන මේ මොහොතේ, ශ්‍රී ලාංකිකයන් ඇත්තටම බලන් ඉන්නේ තමන්ගේ සැබෑ වත්කම්, තමන්ගේ ඉඩම් හඳුනාගෙන ඒවා නිදහස් කරලා දෙනකම්. ‘බිම් සවිය’ වැඩසටහන වේගවත් කිරීම තාක්ෂණික අභ්‍යාසයක් නෙවෙයි. ඒක පරම්පරාවකට එක වතාවක් සිද්ධ වෙන ප්‍රතිසංස්කරණයක්. ඒක ආර්ථික වර්ධනයට, පුරවැසියන් බල ගැන්වීමට සහ ආර්ථිකයට අවශ්‍ය ජීවනාලිය ලබා දෙන්න පුළුවන් විදිහේ වැඩසටහනක්.

මේ අවුරුද්දේ අයවැයෙන්වත් ඒ අවස්ථාව මිනිස්සුන්ට ලබා දෙන්න ඕනේ.

තවත් ආර්ථික අර්බුදයක් ඇති වීම වළක්වා ගැනීමට නම් ශ්‍රී ලංකාව 2%ක උද්ධමන සීමාවක් පවත්වා ගත යුතුය

රවී රත්නසබාපති විසිනි

“..මහ බැංකුවේ ආර්ථික පර්යේෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ අධ්‍යක්ෂවරයා පැවසුවේ, තුන්වන කාර්තුව ආරම්භයේ සිට ප්‍රධාන උද්ධමනය ධනාත්මක වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරන අතර වසර අවසන් වන විට එම අගය ඉලක්කගත පරාසය කරා ගමන් කරනු ඇති බවට අපේක්ෂා කරන බවයි”. සමස්ත දර්ශකයේ ප්‍රධාන සංරචකයක පමණ ඉක්මවා ගිය අස්ථාවරත්වයක් පවතින විට උද්ධමනය ඉලක්කගත මට්ටමේ පවත්වා ගැනීම අභියෝගයක් බව මහ බැංකු අධිපතිවරයා රාජ්‍ය මූල්‍ය කමිටුව වෙත පැවසීය.(ද මෝනිං පුවත්පත, 2025 ජුනි 10)

උද්ධමනය වැදගත් වීමට හේතුව

මෑත කාලීන අර්බුදය අතරතුර උද්ධමනයේ විනාශකාරී බලපෑම් ජනතාව අත්විඳ ඇති බැවින් එවැනි තත්ත්වයක් නැවත වතාවක් ඇති වීමේ තර්ජනය බැරෑරුම් ලෙස සැලකිය යුතුය. උද්ධමනය මඟින් ආදායම සහ ඉතිරිකිරීම් ඛාදනය කරන අතර; නුසුදුසු ආකාරයෙන් ධනය නැවත බෙදා හරින්නා සේම ආයෝජන සහ සම්පත් වෙන් කිරීම විකෘති කරයි. එහි වඩාත්ම විනාශකාරී බලපෑම් ඇති වන්නේ ඉතිරිකිරීම් මතය. එය සෑම කෙනෙකුටම බලපාන නමුත්, සමුච්චිත ඉතුරුම්වල සැබෑ වටිනාකම ජීවනාලියක් කොට ගත් විශ්‍රාමිකයන් සඳහා මෙම බලපෑම වඩාත් උග්‍රව දැනේ.

සැපපහසු සහ ආරක්ෂිත විශ්‍රාමික දිවියක් සහතික කිරීම සඳහා වැඩිහිටියන්ට ඉතිරිකිරීම් ඉතා වැදගත් වේ. ඒවා මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ලබා දෙන අතර, වැඩිහිටියන්ට සෞඛ්‍ය සේවා වියදම් කළමනාකරණය කිරීමට ඉඩ සලසයි. ශ්‍රී ලංකාවේ වේගයෙන් වයස්ගත වන ජනගහනයක් පැවතීම නිසා ඉතිරිකිරීම් විශේෂයෙන් වැඳගත් වේ. 2042 වර්ෂය වන විට, සෑම පුද්ගලයින් හතර දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුම වයස්ගත අයෙක් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

ඉතිරිකිරීමේ වැදගත්කම

මුදල්වල වැදගත් කාර්යයක් වන්නේ වටිනාකම් ගබඩා කිරීමට ඇති හැකියාවයි. බහුතරයක් දෙනා තම ඉතුරුම් මුදල් ආකාරයෙන් තබා ගනී. මුදල් වටිනාකමේ උච්චාවචනයන් නොතකා ඉඩම් හෝ රත්තරන් වැනි භෞතික වත්කම් ඒවායේ වටිනාකම රඳවා ගන්නා නමුත් (තමන්ගේම නිවස හැර) මෙවැනි වත්කම්වල ආයෝජනය කළ හැක්කේ සුළු පිරිසකට පමණි.

ශ්‍රී ලංකාවේ සමස්ත සෞඛ්‍ය දර්ශක යහපත් මට්ටමක තිබුණත්, වැඩිහිටියන් සඳහා වන සෞඛ්‍ය පහසුකම් සතුටුදායක නොවේ . ඩිමෙන්ශියාව, හෘද රෝග සහ දියවැඩියාව වැනි දිගුකාලීන රෝග සඳහා පවතින සත්කාරයන්ගේ ගුණාත්මකභාවය දුර්වල මට්ටමක පවතී. විස්තෘත පවුල් ඒකකයේ බිඳවැටීම සහ තරුණ තරුණියින් විශාල වශයෙන් වෙනත් රටවලට සංක්‍රමණය වීම නිසා සාම්ප්‍රදායික වැඩිහිටි ආධාරක ක්‍රමය පහත වැටෙමින් පවතින බවක් පෙනී යයි. ඒ අනුව වැඩිහිටි සුරැකුම් නිවාස වඩ වඩාත් වැදගත්කමක් උසුලමින් පවතී. ඒ නමුත් පවතින පහසුකම් බොහෝ දුරට පෞද්ගලිකව සපයනු ලබන අතර ඒවා ප්‍රමාණවත්ව සැපයීමක් නැති නිසා පවත්නා සේවාවන් මිල අධිකය. කලින් විශ්‍රාම යන වයස සහ වයස් වෙනස්කම් කිරීම රැකියා අවස්ථා සීමා කරන අතර වැඩිහිටි සේවකයින් සඳහා ආර්ථික අභියෝග ගැඹුරු කරයි.

මේ අනුව, විශ්‍රාම යන අවස්ථාව වන විට රාජ්‍ය විශ්‍රාම වැටුපක ප්‍රතිලාභ භුක්ති නොවිඳින සාමාන්‍ය පුරවැසියෙකු, තමන් විසින් රැස් කරගත් ඉතිරිකිරීමක් මත ජීවත් වීමට උත්සාහ කළ යුතුය.

වයස්ගත වීමත් සමඟ ඇති වන අධික වෛද්‍ය වියදම් නොවැළැක්විය හැකි අතර හෘද රෝග, දියවැඩියාව වැනි නිදන්ගත රෝගී තත්ත්වයන් වර්ධනය වීමේ අවදානම හේතුවෙන් කාලයත් සමඟ එම වියදම් ක්‍රමයෙන් වැඩි වන අතර ඒ වෙනුවෙන් අඛණ්ඩ ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය වේ. සංකූලතා හේතුවෙන් හදිසි ප්‍රතිකාර කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් ඇති වුවහොත් දැරීමට සිදු වන මූල්‍යමය බර තීරණාත්මක ස්වරූපයක් ගනී.

විශ්‍රාමිකයන්ට ඇති අභියෝගය වන්නේ ආදායම් උත්පාදන අවස්ථා නොමැතිකමත් සමඟ ඉහළ යන වියදම් සමතුලිත කර ගැනීමයි. ඔවුන්ගේ ඉතිරිකිරීම්වල වටිනාකම ආරක්ෂා කර ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. විශ්‍රාම යන පුද්ගලයින්ට තවත් අවුරුදු 20-30ක් ජීවත් වීමට අපේක්ෂා කළ හැකිය. ඒ තරම් දිගු කාලයක් වෙනුවෙන් සැලසුම් කිරීම මේ මොහොතේ පවා දුෂ්කර වන නිසා උද්ධමනයක් යටතේ සැලසුම් කිරීම කළ නොහැකි තරම්ය.

ඉතුරුම් මත උද්ධමනයේ බලපෑම

2023 වසරේදී මහ බැංකුව උද්ධමනය සඳහා 5%ක ඉලක්කයක් (2%ක සීමාවක් සහිතව) සම්මත කර ගත් අතර එමඟින් උද්ධමනය 7% දක්වා ළඟා විය හැකිය. බොහෝ රටවල් 1% - 3% අතර ඉලක්කයක් භාවිතා කරන අතර 2% මට්ටම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. සැබෑ ජීවිත බලපෑම්වලින් වියුක්තව, සංඛ්‍යා දත්ත (2%, 5%, හෝ 7%) දෙස පමණක් බැලු‍වහොත්, එම වෙනස කුඩා බව පෙනුණත්, මෙමඟින් ජනතාවගේ ඉතිරිකිරීම් කෙරෙහි ඇති කරන බලපෑම සුළුකොට තැකිය හැක්කක් නොවේ.

විශ්‍රාම යාමට ආසන්නව සිටින පුද්ගලයින් තවත් අවුරුදු 20-30ක් ජීවත් වීමට අපේක්ෂා කළහොත් සහ ඔවුන් සතුව රු. 10,000,000ක ඉතිරි කිරීම් ඇතැයි උපකල්පනය කළහොත් ඔවුන් වෙත බලපාන උද්ධමනයේ ආසන්න බලපෑම පහත වගුවෙන් නිරූපණය කෙරේ.

විශ්‍රාමිකයාගේ වයස අවුරුදු 75 වන විට උද්ධමනය 7% දක්වා ළඟා වුවහොත් ඔහුට සිය ඉතුරුම් වටිනාකමෙන් 74.16%ක් අහිමි වනු ඇත. උද්ධමනය 2%ක් නම් පාඩුව 32.7%ක් වනු ඇත. මිල ගණන් ඉහළ යන්නේ එක් වරක් පමණක් නොවේ. සෑම වසරකම ඒවා පෙර වසරවල වැඩිවීම් මත ඉහළ යයි. මෙම ගොඩගැසීම (සංයුක්ත කිරීම) කාලයත් සමඟ මුදල්වල වටිනාකම බොහෝ වේගයෙන් පහත වැටීමට හේතු වේ. වාර්ෂික උද්ධමන අනුපාතයේ කුඩා වෙනසක් පවා දශක ගණනාවක් පුරා භයානක ප්‍රතිඵල ඇති කරන්නේ එය කාලීනව සමුච්චනය වීම තුළින් විශ්‍රාමික ඉතුරුම්වල සැබෑ වටිනාකම දැඩි ලෙස අඩු කිරීම නිසාය.

ශ්‍රී ලංකාවේ උද්ධමන ඉතිහාසය

ශ්‍රී ලංකාව අතීතයේ කටයුතු කර ඇත්තේ කෙසේද? මෙය පැහැදිලි කිරීමට ඇති එක් ක්‍රමයක් වන්නේ එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සාපේක්ෂව රුපියලේ විනිමය අනුපාතය දෙස බැලීමයි. නිශ්චිතවම නොවුනත්, උද්ධමනයේ සංයුක්ත බලපෑම මුදල් ඒකකයේ අවප්‍රමාණය තුළ පුළුල් ලෙස පිළිබිඹු වේ.

මුළු වසර හතළිස් පහ තුළම වාර්ෂික සාමාන්‍ය වාර්ෂික ක්ෂය වීම 6.72% ක් පමණ වන අතර එය නව උද්ධමන ඉලක්කයේ ඉහළ පරාසය තුළ පවතී. ගැටලු‍ව විසඳීම වෙනුවට, නව ක්‍රමය මඟින් අතීත අර්බුද ඇති කළ අස්ථාවරත්වයම පවත්වා ගෙන යා හැකි අතර, එමඟින් එය නැවැත්වීමට වඩා එය දිගටම කරගෙන යාමට ඉඩ ඇත.

වැඩිහිටියන්ගේ ඉතුරුම් කෙරෙහි ඇති බලපෑම තියුණුය, නමුත් තරුණයින්ට වුවද ඒ තරම් හොඳක් සිදු වන බවක් පෙනෙන්නට නැත. පෙනෙන පරිදි මධ්‍යස්ථ උද්ධමන මට්ටම් පවා නිහඬව පුරවැසියන්ගේ එදිනෙදා යහපැවැත්මට බාධා කළ හැකිය. මිල ගණන් ඉහළ යන විට, මිනිසුන් තම වැටුපෙන් මිලදී ගැනීමට ඇති හැකියාව අඩු වන බව සොයා ගන්නා අතර ජීවන රටාවන් සීමා කරන දුෂ්කර තේරීම්වලට අනුගතවීමට බල කරයි. ඉතිරි කිරීමද දුෂ්කර වන අතර ඉතිරිකිරීම්වලින් කළ හැකි දේවල වටිනාකම අහිමි වේ. තවද විනිමය අනුපාතය දුර්වල වන අතර, ආනයන වඩාත් මිල අධික වේ. එමඟින් ඉහළ යන වියදම් චක්‍රයක් ඇති වේ. ස්ථාවර හෝ අඩු ආදායම්ලාභීන් සඳහා, මෙම පීඩනයන්ගෙන් ඇති වන බලපෑම විශේෂයෙන්ම දරුණු ගණයේ එකකි.

උද්ධමන ඉලක්කයක් සැකසීම

උද්ධමන අනුපාතය අඩු වන තරමට වඩා හොඳ බව පැහැදිලිය. උද්ධමනය 0%ට ආසන්නව තිබීමෙන් මිල වෙනස් වීම නිසා ඇතිවන ගැටළු අඩු වේ. එබැවින් එය හොඳ අදහසක් සේ පෙනේ. නමුත් ධනවත් රටවල මහ බැංකු අවධමනයට, එනම් මිල අඛණ්ඩව පහත වැටීමට බෙහෙවින් බිය වෙති. එබැවින් ඔවුන් එතරම් දුරට උද්ධමනය ඉලක්කය අඩු කිරීමෙන් වැළකී සිටිති.

අවධමනය ගැන බිය වන්නේ ඇයි?

2022 සිට 2024 දක්වා කාලය තුළ මහ බැංකුව විසින් සිය භාණ්ඩාගාර බිල්පත් තොගය විකුණා දමමින් අවධමන ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කළ අතර, එහිදී උද්ධමනය ශුන්‍යයට ආසන්න විය. ඒ අනුව විනිමය අනුපාතය (360/- සට 300/- දක්වා) ශක්තිමත් වූ අතර ආනයන පිරිවැය, විශේෂයෙන් බලශක්ති පිරිවැය අඩු විය.

මිල පහත වැටීම සෑම විටම නරක දෙයක් නොවේ. ඵලදායිතාව වැඩි වීම; යම් යම් යෙදවුම් මට්ටමක් සඳහා ඉහළ මට්ටමේ නිමැවුමක් නිර්මාණය වීම වැනි කරුණු මත මිල පහත වැටේ. භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය කිරීමේදී ශ්‍රී ලංකාවේ කාර්යක්ෂමතාව දැනටමත් පවතින්නේ අඩු මට්ටමකය ග මෑතකදී එය තවත් නරක අතට හැරී ඇත. රජය මිල පාලනයන් හරහා නොව, ඵලදායිතා වැඩිදියුණු කිරීම් සඳහා සහාය වීම තුළින් මිල පහත වැටීම දිරිමත් කළ යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස වෙළඳාම සහ ආයෝජන සඳහා සීමාවන් ලිහිල් කිරීම වැනි ක්‍රියාමාර්ග ඔස්සේ එය ඵලදායිතා වර්ධනයට ඇති බාධක ඉවත් කළ යුතුය.

මිල පහත වැටීම යනු ජීවන මට්ටම් වැඩිදියුණු වීම යන්නයි. එසේ නම් මහ බැංකු මේ ගැන බිය වන්නේ ඇයි? මෙහිදී ඇති වන ගැටලු‍ව වන්නේ, මහා අවපාතයෙන් පසුව, ආර්ථික විද්‍යාඥ කේන්ස් විසින් රැකියා අහිමිවීම් සමඟ මිල පහත වැටීම (අවධමනය) යන කාරණය සම්බන්ධ කිරීමත් එම බිය තවමත් පහ නොවී තිබීමත් ය. මෙම බිය නිසා, ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් බොහෝ විට අවධමනය වැළැක්වීම කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරන අතර එමඟින් ඔවුන් ඉහළ උද්ධමනය පිළිගැනීමට වැඩි ඉඩක් ඇත. ස්ටීවන් ඩී. කිං මෙසේ සටහන් කර තිබේ:

“ඉතිහාසය පුරාම මිල මට්ටම ඉහළ යාමත් පහත වැටීමත් සිදු ව ඇත. විසිවන සියවස සහ ඉන් ඔබ්බට, මිල මට්ටමේ පහත වැටීම් දුර්ලභ තත්ත්වයන් බවට පත්ව ඇත. ඇත්ත වශයෙන්ම, විසිවන සියවස විසි එක්වන සියවසට පිවිසෙන විට, මිල පහත වැටීම් පිළිබඳ බිය අන්තයටම ළඟා වී උමතුවක් වී තිබේ. දහනව වන සියවසේ අගභාගයේදී දක්නට ලැබුණු ආකාරයේ ̔සාධනීය අවධමනය̕ පිළිබඳ හැකියාව නොසලකා හරින ලදී. ඒ වෙනුවට, ඔවුන් සියලු‍ වර්ගවල අවධමනය සැලකුවේ හානිකර සහ වළක්වා ගත යුතු දෙයක් ලෙසය.

මිල පහත වැටෙන විට වැටුප් පහත වැටෙන්නේ නැත්නම්, ව්‍යාපාරවලට ලැබෙන්නේ අඩු ලාභයකි. මෙය බොහෝ සමාගම් බංකොලොත් වීමට හේතු විය හැකි අතර, 1930 ගණන්වල මෙන් ඉතා ඉහළ විරැකියාවකට තුඩු දිය හැකිය.

...අවධමනය වැළැක්වීමට ඕනෑවට වඩා උත්සාහ කිරීම සෑම විටම පාහේ උද්ධමනය කෙරෙහි නැඹුරුතාවයක් ඇති කිරීම වැළැක්විය නොහැකිය. යම් ආකාරයක ̔සාධනීය අවධමනයක්̕ (ආර්ථික බිඳවැටීම නොව ඵලදායිතා ලාභ නිසා ඇති වන ආකාරයේ) ඇති අවස්ථාවකදී පවා මෙය සිදුවිය හැකිය .

මිල දර්ශක භාවිතයෙන් උද්ධමනය මනිනු ලබන විට, පහත වැටෙන මිල ගණන්, ඒවායේ හේතුව කුමක් වුවත්, ”‍අවධමනය”‍ ලෙස සටහන් වේ.

උද්ධමනය සහ මුදල් ප්‍රතිපත්තිය ගැන නැවත සිතා බැලීම

උද්ධමනය වියුක්ත සංඛ්‍යාලේඛන අනුව නොව ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි එමඟින් ඇති වෙන බලපෑම අනුව සලකා බැලිය යුත්තකි. හිටපු ෆෙඩරල් සංචිත සභාපති පෝල් වොල්කර්, උද්ධමනයේ නිවැරදි මට්ටම පිළිබඳ ග්‍රීන්ස්පෑන්ගේ අර්ථ දැක්වීම අනුමත කළේ මෙසේය:

“සාමාන්‍ය මිල මට්ටමේ අපේක්ෂිත වෙනස්කම් මඟින් ව්‍යාපාරවල හෝ කුටුම්භවල තීරණවලට බලපෑමක් නොකරන තත්ත්වය”‍ .

වෙනත් වචන වලින් කිවහොත්, (සාමාන්‍යයෙන් උද්ධමන අනුපාතය) ඉතා අඩු මට්ටමක පවතින බැවින් එය ජනතාවගේ එදිනෙදා තීරණවලට බලපාන්නේ නැත හෝ ඔවුන්ට මිල ගණන් ගැන කරදර වීමට හේතු නොවේ.

උද්ධමන දර්ශක සහජයෙන්ම අපැහැදිලි බවත් නිශ්චිත සංඛ්‍යාත්මක ඉලක්ක කරා ළඟා වීමේ උමතුව දුර්වල ප්‍රතිපත්ති තීරණවලට හේතු වන බවත් ඔහු තවදුරටත් සඳහන් කළේය.

“කිසිම මිල දර්ශකයකට පාරිභෝගික මිල ගණන්වල සැබෑ වෙනස සියයට දහයෙන් එකක් හෝ හතරෙන් එකක් දක්වා ග්‍රහණය කර ගත නොහැක. භාණ්ඩ හා සේවාවල විවිධත්වය, ඉල්ලු‍මේ මාරුවීම්, මිලකරණයේ සහ ගුණාත්මකභාවයේ සියුම් වෙනස්කම් මාසයෙන් මාසයට හෝ වසරින් වසර නිශ්චිතව ගණනය කිරීමට නොහැකි තරම් සංකීර්ණය. එපමණක් නොව, ආර්ථිකයක් වර්ධනය වන විට හෝ මන්දගාමී වන විට, ආර්ථික ප්‍රසාරණයේ කාල පරිච්ඡේදවල මිල ගණන් තව ටිකක් ඉහළට වෙනස් වීමේ ප්‍රවණතාවක් පවතී, සමහර විට ආර්ථිකය මන්දගාමී වන විට හෝ පසුබෑමේදී ටිකක් පහළට යන නමුත් වසරින් වසර සිදු වන වෙනස්කම් සෑම විටම එකම මට්ටමක නොපවතී.”‍ (වොල්කර්, 2018)

වොල්කර්ට අනුව, මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන ඉලක්කය වන්නේ අනාගතයේදී මුදල් එහි වටිනාකම තබා ගන්නා බවට මිනිසුන්ට විශ්වාස කළ හැකි බව සහතික කිරීමයි.

“අපි සාමාන්‍යයෙන් උපකල්පනය කරන්නේ කාලයත් සමඟ මුදලේ වටිනාකම නොනැසී රඳවා ගනු ඇති බවයි. එබැවින් එයට ආහාර, නිවසක් හෝ පසුව ස්ථාවර මුදලක් ගෙවන බැඳුම්කරයක් වැනි දෙයක් අද හෙට මෙන්ම අනාගතයේ යම් දිනකදීද එකම මිලට මිලදී ගත හැකි බවය. එම අපේක්ෂාව, එම විශ්වාසය පවත්වා ගැනීම මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ මූලික වගකීමකි.” මුදල් එහි වටිනාකම පවත්වා ගන්නා බවට මිනිසුන්ට විශ්වාස කළ හැකි බව සහතික කිරීම මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන කාර්යයන්ගෙන් එකකි. ”

මේ ආකාරයෙන් බැලූ විට 2% ඉලක්කයක් 5% ට වඩා හොඳයි නමුත් වෝකර් පෙන්වා දෙන පරිදි

“සියයට 2ක උද්ධමන අනුපාතය සාර්ථකව පවත්වා ගෙන යාමෙන් අදහස් වන්නේ එක් පරම්පරාවක කාලයට වඩා මඳක් වැඩි කාලයක් තුළ මිල මට්ටම දෙගුණ වන බවයි” .

මෙම අදහස නිශ්චිත සංඛ්‍යා ඉලක්කයක් බවට පත් කිරීමෙන් මිල ගණන් ඉහළ යාමේ සම්භාවිතාව වැඩි වන බවට ඔහු අනතුරු ඇඟව්වේය. විශේෂයෙන් එම ඉලක්කයට අවම සීමාවක් ඇතුළත් කර ඇත්නම් උද්ධමනය මත ඉහළ යන පීඩනයක් ඇති කරයි.

“එවැනි සංඛ්‍යාත්මක නිරවද්‍යතාවයකින් පෙනී යන්නේ තත්වයන් වෙනස් වන විට වඩාත් නම්‍යශීලී ඉලක්ක කිරීමකින් ප්‍රතිපත්තිය සියුම් ලෙස සකස් කළ හැකි බවයි. ආර්ථිකය ඉතා මන්දගාමී බවක් පෙනේ නම් සුළු උත්තේජනයක් ලබා දීම සඳහා සමහර විට සියයට 3 දක්වා වැඩි වීමක් විය හැකිද? සහ, සියයට 3 ප්‍රමාණවත් නොවේ නම්, සියයට 4ක් දක්වා එය වැඩි නොකරන්නේ මන්ද?”(වොල්කර්, 2018)

අවපාතයන් තේරුම් ගැනීම

මහා අවපාතයට පෙර, 1920 ගණන්වල (මෙම කාලය ̔ගිගිරුම් හඩ සහිත විසි ගණන් ලෙසද සැලකේ) ෆෙඩරල් සංචිතයෙන් පහසුවෙන් ණයට ගැනීම නිසා වේගවත් ආර්ථික වර්ධනයක් දක්නට ලැබුණි, නමුත් මෙම වර්ධනයට දිගු කල් පැවතිය නොහැකි වූ අතර 1929 මැද භාගයේදී පමණ අවසන් විය.

“කෘතිමව පවත්වා ගනු ලබන අඩු පොලී අනුපාත ව්‍යවසායකයින් නොමඟ යවන සුළුය. අඩු පොලී අනුපාත හරහා අධික ණය වර්ධනය ව්‍යවසායකයින්ගේ ලාභ-අලාභ ගණනය කිරීම් විකෘති කරයි. ලාභදායී සහ පහසු ණය මඟින් ව්‍යවසායකයින් තම ව්‍යාපෘති මගින් සැබවින්ම උපයන මුදලට වඩා වැඩි මුදලක් උපයනු ඇතැයි සිතීමට සලස්වයි. මුදල් ණයට ගැනීමට ලාභදායී බැවින් ණය දීම ආරක්ෂිතය යන සාවද්‍ය විශ්වාසය බැංකු තුළද පවතී. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, කෘතිමව ලාභදායී ලෙස දක්වන ණය මඟින් ව්‍යාජ ඉල්ලු‍මක් ඇති කරන අතර එමඟින් ඒවා ලාභදායී බව පෙනේ. එබැවින්, ක්‍රියාත්මක කළ නොහැකි හෝ යථාර්ථවාදී නොවන ව්‍යාපෘති සඳහා වැඩි මුදලක් වැය වේ (එකින්සි, 2016) .”

ලාභ ණය මගින් මෙහෙයවනු ලබන උත්පාතයක් අවසන් වූ විට, ඉල්ලු‍මක් නොමැති ආයෝජන සිදු කර ඇති බව ව්‍යාපාර වටහා ගනී. උත්පාතය අතරතුර විකෘති වූ භාණ්ඩ මිශ්‍රණය තිරසාර නොවන අතර නිෂ්පාදන මට්ටමද එසේමය. එනම් නිෂ්පාදනය කරන ලද භාණ්ඩ වර්ග සහ ඉහළ නිෂ්පාදන ප්‍රමාණය දිගටම පවත්වා ගත හැක්කක් නොවේ. ආයෝජන ඉතා විශේෂිත භාවිතයන් සමඟ බැඳී ඇති බැවින්, මෙම ගැටළුව විසඳීමට කාලයක් ගතවේ. අවම වශයෙන් සමහර භාණ්ඩ කල් පවතින ඒවා වනු මෙන්ම ස්ථිර හෝ යම් ව්‍යාපෘතියකට විශේෂිත ඒවා වනු ඇත. එම භාණ්ඩ විකිණීම හෝ ඒවා භාවිතා කරමින් ව්‍යාපාර වසා දැමීම දුෂ්කර හා මන්දගාමී ක්‍රියාවලියකි. එම භාණ්ඩ විකිණීම හෝ ඒවා භාවිතා කරමින් ව්‍යාපාර වසා දැමීම දුෂ්කර හා මන්දගාමී ක්‍රියාවලියකි. මෙය මහා පරිමාණයෙන් සිදුවුවහොත්, බැංකු ද අවදානමට ලක් කළ හැකිය.

මේ අනුව, උද්ධමනය මගින් ඇති කරන ලද උත්පාතයකින් පසු ගැලපුම් කාලය දිගු හා වේදනාකාරී වන අතර එමඟින් කේන්ස් විසින් හඳුනා ගත් දිගු කාලීන විරැකියාව නිර්මාණය කරයි. උත්පාතය දිගු වන තරමට ගැටලු‍ව වඩාත් නරක අතට හැරේ. විසඳුම වන්නේ අවපාතයට බිය නොවී, තිරසාර නොවන වර්ධනයක් ඇති කරන පහසු ණය ප්‍රතිපත්ති වළක්වා ගැනීමෙන් අදාළ ගැටළුව වළක්වා ගැනීමයි.

ජෝන් ටේලර් මෙම මතයට සහය දක්වන්නෙකි, එක්සත් ජනපදයේ සහ යුරෝ කලාපයේ ප්‍රසාරණ ප්‍රතිපත්තිය නිවාස උත්පාතය වේගවත් කිරීමට වගකිව යුතු හේතු සාධකයක් බවත් එමඟින් අවසානයේදී 2008 නිවාස අර්බුදය පවා ඇති වූ බවටත් ඔහු තර්ක කරයි. එම අදහස, පොලී අනුපාත දිගු කාලයක් අවම මට්ටමක පවතින විට, බැංකු සහ අනෙකුත් මූල්‍ය ආයතන විශාල අවදානම් දැරීමට ඉඩ ඇති අතර, එය මූල්‍ය පද්ධතියේ සමස්ත ස්ථාවරත්වයට හානි කළ හැකිය යන මතය දැරූ ඩැන්ටයින්ගේ මතයට සමානය (ඩැන්ටයින්, 2012). ටේලර් යෝජනා කරන්නේ, මෙම කාලය තුළ මහ බැංකු ඉහළ පොලී අනුපාත නියම කර තිබුනේ නම්, පසුව ඇති වූ නිවාස බුබුල සහ ගෝලීය මූල්‍ය අර්බුදය වළක්වා ගත හැකිව තිබූ බවයි.

අවධමනය භයානක වන්නේ මූල්‍ය පද්ධතියේ බිඳවැටීමක් ඇති කරන්නේ නම් පමණක් බවට වෝකර් එකඟ වන අතර, ඒ නිසා ඔහු ලාභ මුදල් ප්‍රතිපත්තිවලට එරෙහිව තර්ක කරයි.

“අධමනය යනු මූල්‍ය පද්ධතියේ තීරණාත්මක බිඳවැටීමක් මගින් ඇති කරන තර්ජනයකි. මන්දගාමී වර්ධනයේ කාල පරිච්ඡේද සහ නැවත නැවතත් අවපාත ඇති වූ අතර, 1975 සහ 1982 වැනි කාලවලදී ඇති වූ දරුණු අවපාත පවා, මූල්‍ය පද්ධතියට බරපතල තර්ජනයක් ඇති කළේ නැත.

සැබෑ අවදානම වන්නේ හිතාමතා හෝ වැරදීමකින් උද්ධමනය ඉහළ යාමට ඉඩ දීමයි. එය වෙළඳපල අනතුරේ හෙළන නොසැලකිලිමත් සමපේක්ෂන සහ බුබුලු‍ ඇති කරයි. උත්ප්‍රාසාත්මක ලෙස, අවධමනය වළක්වා ගැනීම සඳහා සුළු උද්ධමනයක් ඇති කිරීමට අඩු පොලී අනුපාතයක් පවත්වා ගැනීම වැනි පහසු මුදල් භාවිතා කිරීම ඇත්ත වශයෙන්ම අවධමනය ඇති කළ හැකිය (වොල්කර්, 2018).

අඩු සංවර්ධිත රටවල් සඳහා මුදල් ප්‍රතිපත්ති අරමුණු

මුදල් ප්‍රතිපත්තියේ අරමුණු විය යුත්තේ අභ්‍යන්තර ස්ථාවරත්වය (මිල ස්ථායිතාව හෝ උද්ධමනය) සහ බාහිර ස්ථාවරත්වය (ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදවළක්වා ගැනීම) පවත්වා ගැනීමයි. ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයක් යනු විදේශ විනිමය අර්බුදයකි; ජාත්‍යන්තර මුදල් වෙත ප්‍රවේශ වීමට හෝ රඳවා ගැනීමට රටකට ඇති හැකියාව බිඳ වැටීමකි, එබැවින් මුදල්මය සංසිද්ධියකි.

සංචිත මුදල් ඒකකයක් නිකුත් නොකරන රටවලට ආනයන සඳහා ගෙවීමට, බාහිර ණය සේවා කිරීමට සහ සංචිත ගොඩනැගීම වෙනුවෙන් එසේ තමන් විසින් නිකුත් කළ නොහැකි මුදල් අත්පත් කර ගැනීමට සහ සැබවින්ම රැස් කිරීමට හැකි විය යුතුය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස දේශීය (අභ්‍යන්තර) ප්‍රතිපත්ති තීරණ බොහෝ දුරට බලපාන්නේ හෝ සීමා වන්නේ රට ජාත්‍යන්තරව කටයුතු කරන ආකාරයෙනි. මෙම අර්ථයෙන් රට ගෙවීම් ශේෂය සීමා කර ඇත. බාහිර කාර්ය සාධනය මඟින් රාජ්‍ය මූල්‍ය හා මුදල් ප්‍රතිපත්තිය ඇතුළුව දේශීය ප්‍රතිපත්ති අවකාශය සීමා කරයි.

විදේශ විනිමය ගලා ඒම් පාලනය කිරීමට හෝ පුරෝකථනය කිරීමට පවා අපහසු බැවින්, සංචිත සමුච්චය කිරීම සඳහා විදේශ විනිමය පිටතට ගලායාම කළමනාකරණය කිරීම අවශ්‍ය වේ. පසුගිය අර්බුදයේ (මෙන්ම 1960-70 ගණන්වලට අදාළව) පැහැදිලි වන පාඩම වන්නේ, ප්‍රමාණාත්මක සීමා කිරීම් සහ තීරුබදු පැනවීම් අකාර්යක්ෂම බවයි. විදේශ විනිමය පිටතට ගලායාම නියාමනය කිරීම සඳහා ඇති එකම ඵලදායී යාන්ත්‍රණය වන්නේ සමස්ත පරිභෝජනය සහ ආයෝජන මට්ටම් තීරණය කරන පොලී අනුපාතයයි. සංචිත රැස් කිරීමට අවශය නම්, විදේශ මුදල් පිටතට ගලායාම සීමා කරන සමස්ත ඉල්ලු‍ම සීමා කරන මට්ටමක පොලී අනුපාතය පවත්වා ගත යුතුය. 2024 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ප්‍රතිපත්තිය ලිහිල් කරන තෙක් මහ බැංකුවට සංචිත ලබා ගැනීමට හැකි විය. එතැන් සිට ශුද්ධ සංචිත තත්ත්වය පහත වැටී ඇත (පහත වගුව බලන්න).

එබැවින් මහ බැංකුව රට තුළ උද්ධමනය පාලනය කිරීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන අතරම විනිමය අනුපාතය කෙරෙහි ද අවධානය යොමු කරයි. උද්ධමනය සහ විනිමය අනුපාතය යන දෙකම කළමනාකරණය කිරීමට උත්සාහ කිරීම නිසා යම් ගැටුමක් ඇති විය හැකි අතර කාලයත් සමඟ ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයකට තුඩු දිය හැකිය. ට්‍රම්ප්ගේ තීරුබදු වැනි බාහිර කම්පන මඟින් ගැටුම තවත් උග්‍ර කරනු ඇත. විදේශ මුදල් ලැබීම මන්දගාමී වුවහොත්, ඉතුරුම් පහත වැටෙන බැවින්, වියදම් මන්දගාමී කිරීමට සහ මුදල් ඉතිරි කිරීමට බැංකුවට පොලී අනුපාත ඉහළ නැංවීමේ අවශ්‍යතාවක් ඇති විය හැකිය. නමුත් බැංකුවකට උද්ධමනය 5%ක මට්ටමක තබා ගැනීමට අවශ්‍ය නම්, එයට අනුපාත අඩු කිරීමට අවශ්‍ය විය හැකි අතර, එය ඒවා ඉහළ නැංවීමේ අවශ්‍යතාවයට පටහැනි වේ. උද්ධමනය සඳහා අඩු ඉලක්කයක් තබා ගැනීම මෙම ගැටුම් අඩු කරන අතර අර්බුදයක් ඇතිවීමේ සම්භාවිතාව අඩු කරයි.

න්‍යායාත්මකව සැලකීමේදී නම්‍යශීලී විනිමය අනුපාතයක් ඇති රටක් ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයකට ලක් නොවේ. මන්ද යත් මහ බැංකුවට පහසුවෙන් ‘විනිමය අනුපාතය ලිහිල් කළ හැකිය‘. මහා පරිමාණ විනිමය අනුපාත උච්චාවචනයන් ආර්ථිකයට විශාල බාධා ඇති කළ හැකි බැවින් මෙය ප්‍රායෝගිකව කළ නොහැක්කකි. තවද, විවෘත ආර්ථිකයක විනිමය අනුපාතය පාරිභෝගික මිල දර්ශකයේ වැදගත් නිර්ණායකයක් වන අතර එම නිසා පාරිභෝගික මිල දර්ශකයේ උද්ධමන ඉලක්කයක් සපුරා ගැනීම සඳහා යම් විනිමය අනුපාත කළමනාකරණයක් අවශ්‍ය වේ. අවශ්‍ය නම් විදේශ විනිමය වෙළඳපොළට මැදිහත් වීමට කැපවීමක් මෙයින් අදහස් කෙරේ. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ ක්‍රියාකාරී පත්‍රිකාවකට අනුව, උද්ධමනය පාලනය කිරීම වෙනුවෙන් විනිමය අනුපාතය යොදා ගනු ලබන “විනිමය-නැංගුරම් දැමූ උද්ධමන ඉලක්කකරණය” නම් ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කිරීමට හේතුවක් තිබේ.

අඩු සංවර්ධිත රටවල ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සාමාන්‍යයෙන් විනිමය අනුපාතය සමීපව පාලනය කිරීමට කැමත්තක් දක්වන බව අදාළ පත්‍රිකාව සටහන් කරයි :ඵසියර් ැඑ ්කගල 2010ල ්සර්මාද ැඑ ්කගල 2016 හි උපුටා දක්වා ඇත) .

පත්‍රිකාව මෙසේ පිළිගනී:

“අඩු සංවර්ධිත රටවල් සියල්ලම පාහේ දැන් උද්ධමන ඉලක්කකරණය භාවිතා කරන අතරම ඔවුන්ගේ විනිමය අනුපාත සමීපව කළමනාකරණය කිරීම වත්මන් ආර්ථික න්‍යායන්ට අභියෝග කරයි. :්සර්මාද ැඑ ්කල 2016* .

නමුත් ඉන් නිගමනය කරන්නේ:

̔අපගේ ප්‍රතිඵල මතභේදාත්මක බව ඔප්පු විය හැකි නමුත්, අවම වශයෙන් ඒවා න්‍යාය වත්මන් භාවිතය සමඟ සමපාත කරයි. සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සාමාන්‍යයෙන් තම මුදල් වටිනාකම නිදහසේ තීරණය වීමට, එනම් පාවෙන විනිමය අනුපාතයට ඉඩ නොදේ. ඒ වෙනුවට, විශේෂඥයින් බොහෝ විට පාවෙන විනිමය අනුපාතයක් නිර්දේශ කළත්, ඔවුන් තම විනිමය අනුපාතය දැඩි ලෙස පාලනය කිරීමට හෝ කළමනාකරණය කිරීමට කැමැත්තක් දක්වයි. “මෙම සංකීර්ණතාවට හේතු වන්නේ කුමක්ද? උද්ධමන ඉලක්කකරණය සඳහා ස්ථාවර නැංගුරමක් ලෙස විනිමය අනුපාතය භාවිතා කිරීම සැබෑ ජීවිතයේදී සහ ආර්ථික න්‍යායට අනුව ඵලදායී වේ. නමුත් උද්ධමන ඉලක්කකරණය සඳහා නම්‍යශීලී විනිමය අනුපාත භාවිතා කිරීම න්‍යායාත්මක ගැටළු ඇති කරන අතර ප්‍රායෝගික භාවිතයේදී හොඳින් ක්‍රියාත්මක වී නොමැත.”

ප්‍රතිපත්ති නිර්දේශය: 2% උද්ධමන සීමාවක්

ශ්‍රී ලංකාව ඉතිහාසයේ දරුණුතම ආර්ථික අර්බුදයෙන් ගොඩ එමින් සිටින අතර, එම තත්ත්වය ඉන් පෙර ඇති වූ අර්බුදකාරී තත්ත්වයන් යටතේ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල වෙත ගිය 16 වතාවට එක් වූ මෑත කාලීනම අවස්ථාවයි. මෙහිදී උද්ධමනය පාලනය කිරීම සඳහා මහ බැංකුව ප්‍රශංසනීය කාර්යයක් ඉටු කළේය. වර්තමානයේ ඇති අභියෝගය වන්නේ එම දුෂ්කරව දිනාගත් ස්ථාවරත්වය ආරක්ෂා කිරීමයි. කැළඹිලි සහිත ගෝලීය පරිසරයක, තත්ත්වය අතිශයින්ම වැදගත් හා බරපතල එකකි.

ස්ථාවරත්වය සඳහා ඉහළ සීමාවක් ලෙස 2% උද්ධමනය සම්බන්ධයෙන් සාධාරණ තර්ක ඉදිරිපත් කළ හැකි බව වොල්කර් පවසයි. දැඩි සීමාවක් ලෙස 2%ක උද්ධමන සීමාවක් නියම කිරීමෙන් මහ බැංකුව මෙම ප්‍රමිතිය අනුගමනය කළ යුතුය. එය ඉලක්කයක් නොවන අතර සීමාවක් බව සැලකිය යුතුය. මහ බැංකුව උද්ධමනය 2% මට්ටම ඉක්මවීමට ඉඩ නොදිය යුතු නමුත් එය 2% මට්ටමේම තබා ගැනීමට උත්සාහ කිරීම අවශ්‍ය නොවන්නේ, ඉන් පහළ අගයයක් වුවත් සාධනීය වන නිසාය. මෙමඟින් මහ බැංකුවට අවධමන ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා නම්‍යශීලී වීමට ඉඩ සලසයි.

අඩු උද්ධමනය පවත්වා ගැනීමේ දුෂ්කරතාවය පිළිබඳව මහ බැංකුව විසින්ම අනතුරු අඟවයි. ගෝලීය කැළඹිලි සහිත කාලයකදී, ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කළ යුත්තේ ප්‍රවේශමෙනි. උද්ධමනය ඉහළ යාමට ඉඩ නොදී දැඩි අඩු සීමාවක් නියම කිරීම අවදානම් අඩු කිරීමට සමත් වේ. උද්ධමනය අඩු ඉලක්කයක තිබියදී ඉහළ යාම නිසා සිදු වන හානිය, ඉහළ උද්ධමන ඉලක්කයකදී ඉහළ යාමෙන් වන හානියට වඩා අඩුය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රමුඛතාවය විය යුත්තේ ඊළඟ අර්බුදය වැළැක්වීමයි. මන්ද අඩු උද්ධමන සීමාවකින් කුඩා වෙනසක් සිදු වීම පවා එම අවදානම වැඩි කරන අතර අසීරුවෙන් සිදු වන ප්‍රකෘතිමත් වීම අඩපණ කළ හැකිය.

උද්ධමනය අඩු මට්ටමක පවතින අතර ආර්ථිකය ස්ථාවර බැවින්, 2% උද්ධමන සීමාව පවත්වා ගැනීම සඳහා පොලී අනුපාත තරමක් ඉහළ නැංවීමට දැන් හොඳම කාලයයි. කලින්ම පියවර ගැනීම ජනතාවගේ අපේක්ෂාවන් හැඩගස්වන බැවින්, දිගු කාලීනව ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය වන්නේ කුඩා ප්‍රතිපත්තිමය වෙනසක් පමණි. අඩු උද්ධමන ඉලක්කයක් ඇති තත්ත්වයකදී සදහටම ඉහළ පොලී අනුපාත පවතී යැයි සමහරු බිය වෙති. නමුත් ප්‍රායෝගිකව සිදු වන්නේ උද්ධමනය පහළ සීමාවක තබා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් මහ බැංකුව ස්ථිර තීරණයක සිටින බව අඛණ්ඩ ක්‍රියාමාර්ග තුළින් පෙන්නුම් කිරීම මඟින් උද්ධමන අපේක්ෂාවන් අඩු කිරීමයි. ඒ අනුව පොලී අනුපාත පහත වැටිය හැකිය. ශක්තිමත්, විශ්වාස කළ හැකි උද්ධමන සීමාවක් තිබීම සහ ඒ පිළිබඳව කලින්ම ක්‍රියා කිරීම නිසා පසුකාලීනව තවත් ගෙවුම් ශේෂ අර්බුදයක් ඇති වීම ඇතුළු විශාල ගැටළු වළක්වා ගැනීමට හැකිවේ.

ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් වොල්කර්ගේ අනතුරු ඇඟවීමට සවන් දිය යුතුය:

“මගේ වෘත්තීය ජීවිතයෙන් ලද පාඩමක් වන්නේ, එවැනි සාර්ථකත්වය විසින්ම තමන්ගේ විනාශයේ බීජ රැගෙන යා හැකි බවයි. හානිකර උද්ධමනයකට මුහුණ දී සිටින නොයෙකුත් රටරටවල් ස්ථාවරත්වය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට සටන් කරන ආකාරය මම දැක ඇත්තෙමි. ඉන්පසු, ජයග්‍රහණය පෙනෙන මානයේදී, බලධාරීන් උද්ධමනය තවත් ලිහිල් කර තවදුරටත් වර්ධනය උත්තේජනය කිරීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් “කුඩා ප්‍රමාණයේ උද්ධමනයක්” පිළිගනී, ඒ අවස්ථාවේදී නැවතත් උද්ධමනය ඉහළ යාමේ ක්‍රියාවලිය ආරම්භ වේ. මේ සම්බන්ධව ඕනෑ තරම් උදාහරණ ලතින් ඇමරිකාවේ බොහෝ ප්‍රදේශවලින් හමුවේ.”

යුරෝපා පාස්පෝට් පසු කර පෙරට එන ආසියානු පාස්පෝට්

දිල්මිණී අබේරත්න

පහුගිය දවසක හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයේ අලුත්ම ශ්‍රේණිගත කිරීම් ලයිස්තුව ඉදිරිපත් වුණා. එහෙනම් අපේ ලංකාවේ පාස්පෝට් එකට මොකද වෙලා තියෙන්නේ කියන කුතුහලයෙන් අපිට මිදෙන්න අමාරුයි. මේ වතාවේ ලයිස්තුව හරිම රසවත් වෙනස්කම් තියෙන එකක්. සාමාන්‍යයෙන් මුල් පෙළේ ඉන්න යුරෝපා ඇතුළු බටහිර රටවල් පහු කරගෙන ආසියාවේ රටවල් ගණනාවක් ඉස්සරහට ඇවිත්. ලංකාවත් කලින් හිටි මට්ටමට වඩා තරමක් දියුණු වෙලා. මේ වෙනස්කම් හැම එකක් ගැනම පැහැදිලිව දැනගන්න මේ සටහන කාට කාටත් උදව් වේවි.

Image by jacqueline macou from Pixabay

2025 හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයේ මුලින්ම ඉන්නේ සිංගප්පූරුව. 2024 අවුරුද්දේ ඒ තැන ලැබුණේ ප්‍රංශයට. ඒ වුණාට කාලයක් තිස්සෙම සිංගප්පූරුව ලෝකයේ බලවත්ම පාස්පෝට් දහය අතරේ හිටි රටක්. ඉතිං මේ අවුරුද්දේ ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් එක විදිහට සිංගප්පූරුවට පුළුවන්කම තියෙනවා ලෝකෙ වටේ ගමනාන්ත 227න් 193 කට වීසා නැතුව ගමන් කරන්න. හෙන්ලි විදේශ ගමන් බලපත්‍ර දර්ශකයෙන් කරන්නේ, ජාත්‍යන්තර ගුවන් ප්‍රවාහන සංගමයේ (International Air Transport Association: IATA) දත්ත අරගෙන ලෝකයේ තියෙන හැම රටක්ම සම්බන්ධයෙන් විශ්ලේෂණයක් කරන එක. ඒ අනුව ගමනට කලින් වීසා ගන්නෙ නැතුව ගමන් කරන්න පුළුවන් වැඩිම ගමනාන්තයන් ප්‍රමාණයකට හිමිකම් කියන රටවල් පිළිවෙලකට පෙළ ගස්වනවා. එහෙම හදපු ලිස්ට් එකේ උඩින්ම ඉන්න රටට තමයි ලෝකේ බලගතුම පාස්පෝට් එක තියෙන්නේ. 

ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් 

ලෝකයේ වැඩිම ගමනාන්තයන් ප්‍රමාණයකට වීසා නැතිව පහසුවෙන් සහ ඉක්මණින් ගමන් කරන්න පුළුවන්කම තියෙන රටවල් ශ්‍රේණිගත කිරීමේ ලයිස්තුවේ ස්ථාන දහයක් දක්වා පෙළ ගස්වලා තියෙනවා. එකම ස්ථානයේ රටවල් එකකට වඩා ඉන්න අවස්ථාවනුත් තියෙන බව අපිට මේ වගුවෙන් බලාගන්න පුළුවන්. ඒ අනුව ලෝකයේ බලගතුම විදේශ ගමන් බලපත්‍ර සහිත රටවල් ගණන 36ක්. ඒ හැම රටකටම අවම වශයෙන් ගමනාන්ත 182කට වීසා නැතිව ගමන් කරන්න පුළුවන්.

ආසියාවේ විදේශ ගමන් බලපත්‍ර ලයිස්තුවේ පෙරමුණට

Image by Hanin Abouzeid from Pixabay

කලින් වගුව දිහා බැලූ බැල්මටම පේනවා ලිස්ට් එකේ මුල්ම රටවල් තුන අතරේ ඉන්න සිංගප්පූරුව, ජපානය සහ දකුණු කොරියාව කියන්නේ ආසියාතික රටවල්. යුරෝපය ඇතුළු බටහිර රටවල් ඉන්නේ ඊට පස්සේ. විශේෂයෙන්ම මේ යුරෝපා රටවල් අතර තියෙන සමීප සම්බන්ධතාව සහ යුරෝපා ආර්ථික හවුල නිසා, ස්වභාවයෙන්ම ඒ සියලු යුරෝපා කලාපයේ රටවල් අතර වීසා නැතිව ගමන් කරන්න ඒ රටවල්වලට පුළුවන්. මේ නිසා තමයි යුරෝපා හවුලේ බොහොමයක් රටවල් ලිස්ට් එකේ මුල් ස්ථාන දහය අතරේ ඉන්නේ. ඒ අනුව තුන්වෙනි ස්ථානයේ ඩෙන්මාර්කය, ෆින්ලන්තය, ප්‍රංශය, ජර්මනිය, අයර්ලන්තය, ඉතාලිය, ස්පාඤ්ඤය කියන රටවල් 7 ඉන්නේ ගමනාන්ත 189කට වීසා නැතිව සංචාරය කරන්න පුළුවන්. යුරෝපා සංගමයෙන් ඉවත් වුණු මහා බ්‍රිතාන්‍යය මේ ලයිස්තුවේ 6වෙනි තැන ලබා ගෙන රටවල් 186කට වීසා නැතිව ගමන් කිරීමේ හැකියාව සහතික කරගෙන තියෙනවා. ලෝක බලවතා කියන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට ලැබිලා තියෙන්නේ ලිස්ට් එකේ දහවෙනි තැන. 

ලංකාව ඉන්නේ කොතැනද?

ආසියාවේ රටවල් ගත්තම ලංකාව ඉන්නේ අතරමැදි තැනක. ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලට අනුව ලංකාව ඉන්නේ ලිස්ට් එකේ 91වෙනියට. ඒ අනුව රටවල් 42කට වීසා නැතිව යන්න පුළුවන්කම ශ්‍රී ලංකාවට තියෙනවා. 2024 අවුරුද්දේ 96වෙනි තැන හිටපු ලංකාව 2025දී 91 දක්වා ඉහළට ඇවිත් තියෙනවා. ලංකාවට ළඟම තියෙන රටවල් එක්ක බලද්දි ලංකාවේ තත්ත්වය සංසන්දනය කරලා බලන්න පහත වගුවෙන් පුළුවන්.

මෑතකදි ලංකාව රටවල් 40කට වීසා නැතිව ලංකාවට පැමිණීමේ හැකියාව ලබා දුන්නා.

වැඩිම වෙනසක් වුණේ කාටද?

Image by Riki32 from Pixabay

දිගින් දිගටම ඇමරිකාව සහ මහා බ්‍රිතාන්‍යය කියන රටවල්වල ශ්‍රේණිගත කිරීම් පහළ ගිහින්. ඒ රටවල් දෙකම පහුගිය අවුරුද්දට සාපේක්ෂව ස්ථාන කීපයකින් පහළ වැටිලා තියෙනවා. ඒ වුණත් රටවල් දෙකම තවමත් පෙරමුණේම ඉන්න රටවල් කාණ්ඩයට අයිතියි.

ඇමරිකාව 2014දීත්, මහා බ්‍රිතාන්‍යය 2015දීත් ලෝකයේ බලගතුම පාස්පෝට් හිමි රටවල් විදිහට ලිස්ට් එකේ උඩම හිටපු කාලයකුත් තිබුණා.  

මේ වසරේ ලොකුම පිම්ම පැනලා ලිස්ට් එකේ සෑහෙන දුරක් උඩට එන්න පුළුවන් වෙලා තියෙන්නේ ඉන්දියාවට. ඒ 2024දි හිටපු 85 තැන ඉඳලා 77 වෙනි තැනට ඇවිත්. ලිස්ට් එකේ අන්තිමටම ඉන්නේ ඇෆ්ගනිස්ථානය. ඒ අනුව ඒ අයට වීසා නැතිව යන්න පුළුවන් ගමනාන්තයන් තියෙන්නේ 25 විතරයි. 

ගෙවුණු අවුරුදු 10 තුළ විශාලතම වෙනස

පහුගිය අවුරුදු 10 ඇතුලේ වැඩිම ස්ථාන ගණනක් ඉදිරියට එන්න පුළුවන්කම ලැබුණු රට විදිහට සැලකෙන්නේ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය. ඒ 42වන ස්ථානයේ ඉඳලා 8වෙනි ස්ථානය දක්වා. චීනයත් ඒ කාලය තුළ 94 ස්ථානයේ ඉඳලා 60 දක්වා ඉහළට ආපු රටක්. චීනයේ නැඟී ඒමට විවෘතභාවය වඩා වැඳගත් භූමිකාවක් රඟ දක්වලා තියෙනවා. 

පසුගිය දශකය ඇතුලේ වැඩිම ස්ථාන ගණනකින් පහත වැටුණු ගුවන් බලපත්‍ර අතරට වෙනිසියුලාව, වනුවාටු, කැනඩාව, ඇමරිකාව සහ එක්සත් රාජධානිය කියන රටවල් අයිති වෙනවා. ශ්‍රේණිගත කිරීම්වල දකින්න ලැබෙන මේ පහත වැටීම යම් ප්‍රවණතාවක් ඉස්මතු කරනවා. කාලෙකට කලින් සංචාරක නිදහසේ පෙරමුණ ගත් රටවල් පසුපසට යද්දි නැගී එන ආර්ථිකයන් වීසා ලබා ගැනීම සහ ශක්තිමත් ගෝලීය සබඳතා ගොඩනඟා ගැනීම පහසු කරලා ඉදිරියට එන බවක් පේනවා. එක්සත් රාජධානිය සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය වැනි පැරණි බලවතුන් වැඩි වැඩියෙන් සංචාරක බාධක පනවන බවක් පේනවා. ලංකාව මෑතකදි රටවල් 40කට වීසා නැතිව ලංකාවට එන්න පහසුකම් ලබා දුන්නා. ඒ අනුව ලංකාවටත් කිසියම් රටක් සහනදායී පිලිවෙතක් අනුගමනය කරයිද, ඒකෙන් ගුවන් ගමන් බලපත්‍රය ශක්තිමත් එකක් වේවිද කියලා ඊළඟ වතාවේ ශ්‍රේණිගත කිරීම්වලින් බලන්න පුළුවන්.

මහා බ්‍රිතාන්‍යය දෙසින් ඇසෙන සුබ ආරංචි

දිල්මිණී අබේරත්න

මේ අවුරුද්දේ ආර්ථිකය ගැන කතා කරද්දි අපිට මඟ අරින්නම බැරි මාතෘකාවක් තමයි ඇමරිකාවේ ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිතුමා ලංකාව ඇතුළු බොහොමයක් රටවල්වලට පනවපු ඉහළ තීරු බද්ද. විශේෂයෙන්ම ලංකාව වගේ රටකට විදේශ විනිමය ගේන ප්‍රධාන අංශයක්  විදියට සැලකෙන ඇඟලුම් කර්මාන්තයට මේ කියන තීරු බද්ද නිසා විශාල වශයෙන් අහිතකර බලපෑමක් ඇතිවෙනවා. 2022 අවුරුද්දෙදි විදේශ සංචිතවල හිඟයක් එක්ක දරුණු අර්ථික අර්බුදයකට මුහුණ දුන්න රටක් විදිහට ලංකාවට විදේශ විනිමය උපයා ගැනීම මිසක් නැතිකර ගැනීම ඒ තරම් හොඳ දෙයක් නෙමෙයි. මේ වගේ වාතාවරණයක් ඇතුලේ තරමක සුබ ආරංචියක් මහා බ්‍රිතාන්‍ය පැත්තෙන් ඇහෙනවා. බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ශ්‍රී ලංකාවට බදු සහනයක් ලැබෙන්නයි යන්නේ. අද මේ සටහන ඒ ගැනයි.

මෑතකදි ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයන අංශයට විශාල ශක්තියක් ලබා දෙමින්, එක්සත් රාජධානියේ රජය, වෙළඳාම ලිහිල් කිරීමට සහ හවුල්කාර රටවල වර්ධනයට දායක වීම වෙනුවෙන් නිර්මාණය කරලා තියෙන සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වෙළඳ යෝජනා ක්‍රමයට (Developing Countries Trading Scheme) විසින් ප්‍රතිසංස්කරණ කීපයක් ප්‍රකාශයට පත් කළා. මේ වෙනස්කම් එළිදැක්වුණේ, ශ්‍රී ලංකා රජය සහ ඒකාබද්ධ ඇඟලුම් සංගම් සංසදය (JAAF) ඇතුළු ජාත්‍යන්තර වෙළඳ තරගකරුවන් සමඟ කළ සාකච්ඡාවලින් පසුව, ජූලි 10 වෙනිදා.

 සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වෙළඳ යෝජනා ක්‍රමය යනු?

සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වෙළඳ යෝජනා ක්‍රමය (DCTS) කියන්නේ එක්සත් රාජධානිය විසින් අපනයනය සඳහා අඩු කළ හෝ ශුන්‍ය තීරුබදු ලබා දීමෙන් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් 65ක ආර්ථික වර්ධනය සහ තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති එක්සත් රාජධානියේ වරණීය වෙළඳ වැඩසටහනක්. අපේ ඇඟළුම් වෙනුවෙන් යුරෝපා කලාපය අපිට GSP+ සහනය ලබා දීලා තියෙනවා. නමුත් තවදුරටත් එක්සත් රාජධානිය යුරෝපා කලාපයේ සාමාජිකයෙක් නොවන නිසා කලාපයේදී ක්‍රියාත්මක වුණු තීරු බදු සහනය සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල්වලට ලබාදීම ක්‍රමය පවත්වා ගන්නේ මේ කියන DCTS ක්‍රමය හරහායි. මෑත කාලීන වෙනස්කම් ඔස්සේ මේ දීමනා තවදුරටත් වැඩිදියුණු කරලා තියෙනවා. එක්සත් රාජධානියේ ව්‍යාපාරවලට ඔරොත්තු දෙන සැපයුම් දාම ගොඩනැගීමට, නැගී එන වෙළඳපොළවල ආයෝජනය කිරීමට සහ වේගයෙන් වර්ධනය වන ආර්ථිකයන් වෙත පිවිසීමට නව වාණිජ අවස්ථා විවෘත කිරීම DCTS ක්‍රමයේ අරමුණයි.

ලංකාවට ලැබෙන ප්‍රතිලාභ

සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වෙළඳ යෝජනා ක්‍රමයට (DCTS) ඉදිරිපත් වූ ප්‍රතිසංස්කරණ නිසා දැන් ශ්‍රී ලංකාවේ නිෂ්පාදිත තවත් ඇඟලුම් තීරුබදු රහිතව එක්සත් රාජධානියට ඇතුළු වීමට ඉඩ සැලසෙනවා. ඉදිරියේදී තවදුරටත්, ශ්‍රී ලංකාව වගේ රටවලට වෙළඳාම් කිරීම පහසු වීම සහ එමඟින් රැකියා සහ වර්ධනයට සහය වීමක් සිදු වේවි. මේ පියවර නිසා එක්සත් රාජධානියේ ව්‍යාපාරවලට සහ පාරිභෝගිකයින්ට වඩාත් තරඟකාරී මිල ගණන් සහිත නිෂ්පාදනවලින්, දැරිය හැකි මිලකට භාණ්ඩ මිලදී ගැනීමේ ප්‍රතිලාභ ලැබෙනවා. ලංකාව ඇරුණාම මෙම සහනය ලබන අනිත් රටවල් වෙන්නේ නයිජීරියාව සහ පිලිපීනය. ඔවුන්ටත් තීරු බදු රහිතව එක්සත් රාජධානියේ වෙළඳපොළට ඇතුළු වෙන්න පුළුවන්කම තියෙනවා. කොහොම වුණත් එක්සත් රාජධානිය කියන්නේ ලංකාවේ අපනයනවල දෙවන විශාලතම වෙළඳපළ. ඒ නිසා මේ ලැබුණු සහනය ලංකාවේ ඇගළුම් කර්මාන්තයට සැලකිව යුතු සහනයක් ලබා දෙයි කියලා විශ්වාස කරනවා. 

මේ සුබ ආරංචිය නිවේදනය කළේ එක්සත් රාජධානියේ ව්‍යාපාර සහ ජාත්‍යන්තර හවුල්කරුවන්, ප්‍රධාන ආනයනකරුවන් සහ වෙළඳ සංගම් අතර හමුවකින් පසුවයි. මෙයට ශ්‍රී ලංකා රජය සහ ඒකාබද්ධ ඇඟලුම් සංගම් සංසදය (JAAF) ඇතුළත්. ශ්‍රී ලංකාවට ලැබෙන වඩාත්ම වැදගත් ධනාත්මක වෙනස වෙන්නේ විශේෂයෙන්ම ඇඟලුම් අංශය සඳහා ඇති ප්‍රභවස්ථාන නීති ලිහිල් කිරීමයි. ඒ නිසා දැන් DCTS රටවලට පුළුල් පරාසයක ජාතීන්ගෙන් තමන්ට අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍ය ලබා ගන්න පුළුවන් බව සහතික කෙරෙනවා. ඒ වගේම ශ්‍රී ලංකාව වගේ රටවල නිෂ්පාදකයින්ට ඇඟලුම් සඳහා 0% තීරුබදුවලින් ප්‍රයෝජන ගැනීමට අවස්ථාව තියෙනවා. මේ වෙනස්කම් 2026 අවුරුද්දේ මුල් භාගය වෙද්දි ක්‍රියාත්මක වෙයි කියලා අපේක්ෂා කෙරෙනවා.

බ්‍රිතාන්‍ය - ශ්‍රී ලංකා අදහස්

ලංකාවට ලබා දෙන තීරු බදු සහනය ගැන  ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය  මහ කොමසාරිස් ඇන්ඩෲ පැට්‍රික් මහත්මයා මෙහෙම කියනවා. 

“මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ඇඟලුම් අංශයට සහ එක්සත් රාජධානියේ පාරිභෝගිකයින් කියන දෙගොල්ලොම ලබපු ජයග්‍රහණයක්. එක්සත් රාජධානිය ලංකාවේ දෙවන විශාලතම අපනයන වෙළඳපොළ - ඒ වෙළඳාමෙන් 60% කට වඩා තියෙන්නේ ඇඟලුම් නිසා මෙහි නිෂ්පාදකයින් අපේ මේ නිවේදනය සාදරයෙන් පිළිගන්නා බව අපි දන්නවා. ඇඟලුම් සම්බන්ධයෙන් විතරක් නෙවෙයි, පුළුල් පරාසයක භාණ්ඩ සඳහා එක්සත් රාජධානියේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වෙළඳ යෝජනා ක්‍රමයේ භාවිත කරන්න ශ්‍රී ලංකාවට පුළුවන්. DCTS විසින් පිරිනමන මනාපයන්ගෙන් ඔවුන්ට ප්‍රතිලාභ ලබා ගන්න පුළුවන් ක්‍රම ගැන තවදුරටත් ගවේෂණය කරන්න කියලා අපි අපනයනකරුවන්ව දිරිමත් කරනවා.”

මේ සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතිචාර දක්වන ඒකාබද්ධ ඇඟලුම් සංගම් සංසදයේ (JAAF) ලේකම්, යොහාන් ලෝරන්ස් මහත්මයා කියනවා, 

“එක්සත් රාජධානියේ වෙළඳ උපායමාර්ගය අපි සාදරයෙන් පිළිගන්නවා. යෝජනා ක්‍රමයේ භාවිතය වැඩි දියුණු කිරීම වෙනුවෙන් වන විසඳුම් සඳහා කටයුතු කිරීමේදී ඒකාබද්ධ ඇඟලුම් සංගම් සංසදය එක්සත් රාජධානියේ රජය සමඟ ඉතා සමීපව කටයුතු කළා. ඇඟලුම් සඳහා, දැන් කලාපීය වශයෙන් වැඩි අමුද්‍රව්‍ය ලබා ගැනීමට සහ එක්සත් රාජධානියට තීරුබදු රහිත අපනයනය සඳහා සුදුසුකම් ලැබීමට හැකි වීම ගැන අපි සතුටු වෙනවා. DCTS යටතේ එක්සත් රාජධානිය සමඟ අපි කරන වෙළඳාමට සැලකිව යුතු වෙනසක් ඇති කරාවි.”

අනාගත සම්බන්ධතා 

මේ වෙනස්කම්වලට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාවේ අපනයනකරුවන්ට එක්සත් රාජධානියේ වෙළඳපොළට ප්‍රවේශ වීමට සහ විශේෂයෙන් කෘෂි ආහාර සහ ඇඟලුම් අංශ කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇති ආනයන ප්‍රමිතීන් සපුරාලීමට උපකාර කිරීම සඳහා එක්සත් රාජධානිය ඉලක්කගත සහාය ලබා දෙන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. ඒ ජාත්‍යන්තර වෙළඳ මධ්‍යස්ථානය විසින් ශ්‍රී ලංකා අපනයන සංවර්ධන මණ්ඩලය සමඟ හවුල්කාරිත්වයෙන් ලබා දෙන වැඩසටහන් හරහායි. එක්සත් රාජධානියේ වෙළඳ හවුල්කාරිත්ව වැඩසටහන මඟින් ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික කාබනික ප්‍රමිතීන් ශක්තිමත් කිරීම සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම වෙනුවෙන් අඛණ්ඩව කටයුතු කිරීමට සහාය වීම, පවතින ප්‍රතිලාභීන්ගේ සහතික කිරීමේ විගණන සම්පූර්ණ කිරීම සහ ඩිජිටල් අලෙවිකරණය පිළිබඳ පුහුණුව ලබා දීම දිගටම කරගෙන යන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. මීට අමතරව, මේ වසර මුලදී ශ්‍රී ලංකාවේ SheTrades Commonwealth+ මධ්‍යස්ථානය පිහිටුවීමේ කටයුතුවලින් පස්සේ වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිය තුළට ස්ත්‍රී - පුරුෂ භාවය ප්‍රධාන ධාරාවට ගෙන ඒම සඳහා ප්‍රතිපත්තිමය ධාරිතාව ගොඩනැගීම සඳහා එක්සත් රාජධානිය අඛණ්ඩව සහාය ලබා දෙනවා.

ඉදිරි දැක්ම

ශ්‍රී ලංකාවේ නිෂ්පාදනය කෙරෙන ඇඟලුම් සඳහා දෙවන විශාලතම වෙළෙඳපොළ වන්නේ එක්සත් රාජධානියයි. එහි වාර්ෂික වටිනාකම ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 675ක් පමණ වන අතර ලංකාවේ ඇඟලුම් අපනයනයෙන් 15%කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් අපනයනය කෙරෙන්නේ මහා බ්‍රිතාන්‍යයටයි. අපේ රටේ ඇඟලුම් කර්මාන්තය නිසා ඍජු හා වක්‍ර ජීවනෝපාය මාර්ග ඇති පිරිස මිලියනයකට වැඩියි. මේ නිසා මහා බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ලංකාවේ ඇඟළුම් කර්මාන්තයට ලැබිලා තියෙන සහය කාලීනව ඉතාමත් වැඳගත්. ඒ වටිනාකම තවත් වැඩි වෙන්නේ ලංකාවේ ඇඟලුම්වලට ඇමෙරිකාවේ දොරගුළු වැසෙන තත්ත්වයත් එක්කයි. කිසියම් කර්මාන්තයක් වැඩිදුරටත් දියුණු කරගැනීමේදී ජාත්‍යන්තර වෙළඳාමේ සහ ජාත්‍යන්තර සම්බන්ධතාවල වැදගත්කම මෙයින් පැහැදිලි වෙනවා. ඒ වුණත්, අපි කිසියම් එක් රටක් මත විතරක් රඳා පවතින එක සුදුසු නෑ. ඒ වගේ තත්ත්වයන් නිසා තමයි ඇමෙරිකාවේ තීරු බදු වුණත් ලංකාවේ අපිට විශාල වශයෙන් දැනෙන්නේ. ඒ නිසා ජාත්‍යන්තර වෙළදාම තවදුරටත් ගවේෂණය කරලා විභව වෙළඳපළවල් සොයා යාම තුළින් තරගකාරීත්වය වැඩිකර ගැනීමට තරගකාරී වෙළඳපළවල්වලට ප්‍රවේශ වීමට සහ පාරිභෝගික සහ නිෂ්පාදක සුබ සාධනය වැඩි කර ගැනීමට හැකියාවක් ලැබේවි.    

අධිවේගී STARLINK Internet

දිල්මිණී අබේරත්න .

අද වෙනකොට ස්මාර්ට් ෆෝන්, අන්තර්ජාල සම්බන්ධතා, සමාජ මාධ්‍යවලින් තොර ජීවිතයක් නැති තරම්. එදිනෙදා වැඩකටයුතු වගේම කාර්‍යාල කටයුතු වෙනුවෙන් අන්තර්ජාලය ඔස්සේ සේවාවන් ලබා ගැනීම ඉතාමත් සාමාන්‍ය කාරණයක් වෙලා. ඒ වගේ වටපිටාවක Starlink කියන්නේ තාක්ෂණයේ තවත් පියවරක් ඉදිරියට යාමක්. දුරස්ථ ප්‍රදේශවලට පවා අධිවේගී අන්තර්ජාල පහසුකම් සැපයීම සම්බන්ධයෙන් starlink internet සැපයුම පෙරළියක් කරන එක නොඅනුමානයි. මේ වෙනකොට ලංකාවටත් ඒ අත්දැකීම ලබා ගැනීමේ හැකියාව ලැබිලා තියෙනවා. ඒ ශ්‍රී ලංකා රජය චන්ද්‍රිකා පාදක අන්තර්ජාල සපයන්නන්ට පහසුකම් සැලසීම සඳහා එහි විදුලි සංදේශ නීති සංශෝධනය කිරීමෙන් පසු 2024 අගෝස්තු මාසයේදී Starlink ශ්‍රී ලංකා පුද්ගලික සමාගමට නියාමන අවසරය ලබා දීමත් සමඟයි. භූතානය සහ බංග්ලාදේශයෙන් පස්සේ මෙම සේවාව ලබා ගත් තුන්වන දකුණු ආසියානු රට ශ්‍රී ලංකාවයි. මේ ලිපිය Starlink Internet  කියන්නේ මොකක්ද කියන තැන ඉඳලා ඔබට ඒ සේවාව ලබා ගත හැකි ක්‍රම හැම එකක් ගැනම කතා කරනවා. 

Starlink ගැන හැඳින්වීමක්

Starlink කියන්නේ කෝටිපති ව්‍යාපාරික එලොන් මස්ක්ගේ ස්පේස්එක්ස් ආයතනය විසින් සපයනු ලබන චන්ද්‍රිකා අන්තර්ජාල සේවාවට. ලොව පුරා, විශේෂයෙන් ඌණ අන්තර්ජාල සේවා හෝ දුරස්ථ ප්‍රදේශවලට අධිවේගී, බ්‍රෝඩ්බෑන්ඩ් ප්‍රවේශය ලබා දීම වෙනුවෙන් SpaceX ආයතනය විසින් එහි සම්පූර්ණයෙන්ම හිමිකාරීත්වය දරන අනුබද්ධිත ආයතනය වන Starlink Services, LLC හරහා Starlink Internet සැපයුම් නිර්මාණය කරලා සංවර්ධනය කරලා තියෙනවා. චන්ද්‍රිකා 6750ක් භාවිතයෙන් ක්‍රියාත්මක වෙන Starlink Internet ක්‍රමය මේ වනවිට රටවල් 100කට වඩා ක්‍රියාත්මකයි.  ශ්‍රී ලංකාවේ, විශේෂයෙන් ග්‍රාමීය සහ අඩු අන්තර්ජාල සැපයුමක් සහිත ප්‍රදේශවල එම සම්බන්ධතාවය වැඩි දියුණු කිරීම වෙනුවෙන්  Starlink Internet වැඳගත් කාර්‍යභාරයක් අනිවාර්‍යයෙන්ම ඉටු කරන්න නියමිතයි.

මේ වන විටත් දෙහිවල ප්‍රදේශය අවට මෙම සේවාව ලබා ගැනීමේ හැකියාව තියෙනවා. මූලික වශයෙන් දින 30ක සහන කාලයක් ලබා දීමත් සිදු වෙනවා. සේවාවා ඇණවුම් කරන්නේ මෙහෙමයි.

Starlink ව්‍යාපෘතිය ගැන යමක්

SpaceX යටතේ 2002 වසරේදී ආරම්භ කළ Starlink ව්‍යාපෘතිය එක්සත් ජනපදයේ නිෂ්පාදනයක්. පිහිටා ඇත.  එලොන් මස්ක් විසින් නිර්මාණය කළ මෙම ව්‍යාපෘතිය සම්පූර්ණයෙන්ම SpaceX සතුයි. SpaceX හි ඡන්ද කොටස් හරහා මස්ක් ප්‍රධාන පාලනය රඳවා ගන්නා අතර Starlink සමාගම තුළ අංශයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වෙනවා. Starlink ව්‍යාපෘතියේ මූලික අදහස වුණේ පෘථිවියේ සෑම අස්සක් මුල්ලක් නෑරම අන්තර්ජාලය ගෙන ඒමයි. විශේෂයෙන් ෆයිබර් ඔප්ටික් තාක්ෂණය යටතේ අන්තර්ජාල පහසුකම් සැපයීමට අපහසු කඳු, සාගර, ග්‍රාමීය ගම්මාන, ආපදා කලාප සහ යුද්ධයෙන් විනාශ වූ ප්‍රදේශවලට මේ ඔස්සේ අන්තර්ජාල පහසුකම් ලබා දීමට බලාපොරොත්තු වෙනවා. මෙම ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන සංධිස්ථාන මොනවාද කියා සලකා බැලුවොත්, ඒක මෙහෙමයි. 

Starlink ව්‍යාපෘතියේ වත්මන් ජයග්‍රහණ 

2025 වන විට, Starlink රටවල් 100 කට අධික සංඛ්‍යාවක ක්‍රියාත්මක වෙමින් මිලියන ගණනක් පරිශීලකයින්ට බ්‍රෝඩ්බෑන්ඩ් අන්තර්ජාලය සපයනවා. ඒ අතර නිවාස සහ ග්‍රාමීය ප්‍රජාව, සමුද්‍රීය යාත්‍රා සහ ගුවන් යානා, හදිසි ප්‍රතිචාර දක්වන්නන් මෙන්ම හමුදා සහ රජයේ අංශ ඇතුලත්. 

Starlink භාවිතයෙන් සාමාන්‍ය බාගත කිරීමේ (download speed) වේගය 50 Mbps සිට 150 Mbps දක්වා පරාසයක පවතිනවා. මේ තත්ත්වය වීඩියෝ සම්මන්ත්‍රණ සහ මාර්ගගත ක්‍රීඩා සඳහා පවා සුදුසුයි. මේ වෙනකොට ජංගම, පුද්ගලික සහ ආරක්ෂක අංශයේ පරිශීලකයින් ඉලක්ක කරගත් Starlink Roam, Starlink Mini සහ Starshield වැනි විශේෂිත සේවාවන් පවා දියත් කරන්න පටන් අරන් තියෙන්නේ.

කාලාන්තරයක් තිස්සේ කිසිම අන්තර්ජාල සම්බන්ධතාවක් නොතිබූ ප්‍රදේශවලට ප්‍රවේශය ලබා දීමෙන්, සංවර්ධනය වෙමින් පවතින කලාපවල මාර්ගගත අධ්‍යාපනය, දුරස්ථ වැඩ සහ විද්‍යුත් වාණිජ්‍යය සඳහා සහභාගී වීමට Starlink ජනතාවට සහය වෙනවා.  උපකාර කරයි. මේ වන විට ආපදා කළමණාකරණ කටයුතු වෙනුවෙන් Starlink ව්‍යාපෘතියේ සැලකිව යුතු කාර්‍යභාරයක් ඉටු වී තිබෙනවා.  සාම්ප්‍රදායික යටිතල පහසුකම් විනාශ වූ යුක්රේනය, මවුයි ලැව්ගිනි සහ භූමිකම්පා කලාප වැනි හදිසි ප්‍රතිචාර දැක්වීමේදී ස්ටාර්ලින්ක් ඉතා වටිනා බව ඔප්පු වෙලා තියෙනවා. ඒ ඇරුණාම, හුදකලා ප්‍රජාවන් තුළ, Starlink මඟින් කුඩා ව්‍යාපාර සඳහා දොරටු විවර කිරීමට, ටෙලිමෙඩිසින් සේවා වැඩිදියුණු කිරීමට සහ සන්නිවේදන පිරිවැය අඩු කිරීමට සහය වෙලා තියෙනවා.

ලංකාවට Starlink වැඳගත් වෙන්නේ ඇයි?

ලංකාවේ රජය ව්‍යාපාරව්ලට මැදිහත් වෙන්නේ, පෞද්ගලික අංශය ව්‍යාපාර කිරීම ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් කියන තර්කය ඉස්සරහට දාලා. ඒත් Starlink වගේ කාලීනව වැඳගත් ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වෙන්න නම් අනිවාර්‍යයෙන් පෞද්ගලික ආයෝජකයන්ට සහ නව තාක්ෂණයට, විදෙස් වෙළඳාමට ඉඩ දෙන්නම වෙනවා. ඒ තුළින් විතරයි ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් නවීන ක්‍රමවලට අනුගත වෙලා, ලෝකය ගලා යන වේගයත් එක්ක ඉස්සරහට යන්න පුළුවක් වෙන්නේ. ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් වෙයි කියන බයට සන්නිවේදන අංශයට මැදිහත් වෙන්න පෞද්ගලික අංශයට ඉඩ නොදී හිටියොත් අපිට වෙන්නේ, යාවත්කාලීන නොවූ යල් පැන ගිය ක්‍රම නිසා කවදා හෝ දවසක ජාතික ආරක්ෂාව අනතුරේ හෙළන්න තමයි.  කොහොම වුණත් මේ වතාවේ Starlink කියන අලුත් තරඟකරුවා වෙළඳපළට ඇවිත් ඉන්නවා. අනාගතයේ පලාඵල කියන්න තාම කල් වැඩි වුණත්, කාලීනව අධිවේගී අන්තර්ජාල සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම වෙනුවෙන් Starlink වැඳගත් වේවි කියා හිතන්න පුළුවන්. විශේෂයෙන්ම ආර්ථික සහ අන්තර්ජාලය ඔස්සේ සේවා සපයන ආයතනවලට, මාර්ගගත ව්‍යාපාර කරන්නන්ට තමන්ගේ ආර්ථික කටයුතු වෙනදාට වඩා පහසුවෙන් සහ ඉක්මණින් කරගෙන යන්න Starlink නිසා හැකියාවක් ලැබේවි. 

නිදහස් වෙළදාමේ නව මාවත් - Razeen Sally

දැඩි හා මෘදු වමේ සහ මධ්‍යස්ථ දකුණේ සිට විවේචකයින් කියා සිටින්නේ ලිබරල්කරණය මඟින් භාණ්ඩ සැපයීම සිදු නොවුන බවයි. “වෙළෙඳපළ මූලධර්මවාදය”(market fundamentalism) සහ “නව ලිබරල් ගෝලීයකරණය”(neoliberal globalization) පාලනය කිරීම සඳහා ජාතික හා ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ, විවිධාකාරයෙන් රජයේ මැදිහත්වීම් සඳහා ඔවුහු තර්ක කරති.'' වෙළෙඳාම සම්බන්ධයෙන් මැදිහත්වීමේ අදහස් (සහ ආධාර) අලුත් යමක් නොවේ; ඒවා පූර්ව ඇඩම් ස්මිත් යුගය, “පූර්ව විශ්ලේෂණාත්මක”(preanalytic) වාණිජවාදය(ෂුම්පීටර් හැඳින්වූ පරිදි) දක්වා දිවෙයි. ඔවුන්ට පොදු දෙය නම්, වෙළඳපළ පිළිබඳ යල්පැනගිය අවිශ්වාසය සහ රජයේ මැදිහත්වීම පිළිබඳ විශ්වාසයයි- ඩේවිඩ් හෙන්ඩර්සන් එය හඳුන්වන්නේ “නව සහස්‍ර සාමූහිකවාදය”(New Millennium Collectivism) ලෙසය. එවැනි සාමූහික චින්තනයන් නැවත ඉහළට නැගෙමින් තිබේ. නමුත් එය තවමත් වැරදි හා භයානකය. අතීතයේ මැදිහත්කාර ප්‍රතිපත්ති මඟින් සිදු වූ හානිය එමඟින් ඉස්මතු වන අතර මෑත කාලීන හා ඓතිහාසික සාක්ෂි පිළිබඳ වැරැදි වැටහීමක් ලබා දෙයි. පුළුල් වෙළෙඳපළ පදනම් කරගත් ප්‍රතිසංස්කරණවල කොටසක් ලෙස බාහිර ලිබරල්කරණය ක්‍රියාත්මක වී ඇති බව අවසාන කොටසේ දැක්වේ: එනම් ලෝක ආර්ථිකයට අඩුවෙන් විවෘතවූ හෝ වැසුණු රාජ්‍යයන් ට වඩා ලෝක ආර්ථිකයට විවෘතව ඇති රාජ්‍යයන් වේගයෙන් වර්ධනය වී පොහොසත් වී තිබේ.

මණ්ඩලේ අලුත්ම විස්තරේ

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි

මෑතකදිත් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලේ අලගිය තැන් මුලගිය තැන් හැම එකක්ම එක්ක අපි ලිපියක් ගෙනාවා. ඒ වුණාට මණ්ඩලේ කතාව යට යන්නෙම නෑ. ආයෙමත් කතාබහ උණුසුම් වෙලා. මේ දවස්වල අලුත්ම තත්ත්වේ තමයි ජයිකා ආයතනය, ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව සහ ලෝක බැංකුව ලංකාව ගැන තරමක් කනස්සල්ලෙන් ඉන්නේ. ඒකට හේතුව තමයි ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය සහ ලංකා විදුලිබල මණ්ඩල පනත. පසුගිය ආණ්ඩුවෙන් ලංවිම ප්‍රතිව්‍යුහගත කරන්න අලුත් පනතක් ගෙනාවා. ඒ පනතට මේ වෙනකොට සංශෝධන ඉදිරිපත් වෙලා තියෙනවා. ඉතින් මේ කියන සංශෝධන නිසා  ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය අර්බුදයට ලක් වෙයි කියන බය ඔය කියන ආයතන තුනටම තියෙනවා. 
විදුලි බලය කියන්නේ කාලීනව අත්‍යවශ්‍ය දෙයක්. එයින් තොර කාර්මීකරණයක්, නිෂ්පාදනයක්, ආර්ථික ක්‍රියාකාරීත්වයක් ගැන හිතන්නවත් බෑ. පාරිභෝගිකයන් විදිහට අපිට විදුලි බිලෙන් සහනයක් ඇති වෙන්නේ විදුලිය වෙනුවෙන් වැයවන පිරිවැය සාධාරණ ක්‍රමයකට අපෙන් අය වුණොත් විතරයි. උදාහරණයක් විදිහට පිරිවැය අනුව මිලකරණය කරද්දී, ඒ පිරිවැය ඇතුලට ආයතනික ආකාර්යක්ෂමතා ඇතුළත් වෙනවා නම්, ඒ අනවශ්‍ය පිරිවැයේ බරත් දරන්න වෙන්නේ පාරිභෝගික අපටම තමයි.

පවතින විදුලි මිල 

පිරිවැය ආවරණය වෙන විදිහට මිල අය කළත්, ලංකාවේ තියෙන අසාධාරණ ක්‍රමයක් තමයි එකම පිරිවැයකට නිපදවන විදුලි ඒකකයක් වෙනුවෙන් පාරිභෝගිකයන් දෙදෙනෙක් ගෙවන ගාණ වෙනස්. මේ නිසා අඩු පිරිවැයක් දරන්න වෙන විදුලි පාරිභෝගිකයා වැඩියෙන් පරිභෝජනය කරන්න පෙළඹෙනවා. වැඩි පරිභෝජනයක් කරන කෙනාට වැඩි වියදමක් දරන්න වෙනවා. මෙතන තියෙන ගැටළුව වෙන්නේ, බොහෝ දුරට සූර්‍ය බලශක්තිය වගේ විකල්පයකට යන්න පුළුවන්කම තියෙන්නේ යම්කිසි උසස් ආර්ථික මට්ටමක ඉන්න කෙනෙක්ට විතරයි. එහෙම නැතුව හැමෝටම සූර්ය බලයෙන් විදුලිය නිපදවා ගැනීමේ හැකියාවක් නෑ. සාමාන්‍යයෙන් ලංකාවේ ඒකක 0 - 30 දක්වා පරිභෝජනය කරන අයට අයවෙන්නේ අඩු මිලක්. එතනින් එහාට වැඩිවන ඒකක සඳහා වැඩි වියදමක් දරන්න වෙනවා. අඩු ඒකක ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරන්න පෙලඹෙන්නේ සූර්ය බල ශක්තිය වගේ එකක් බලශක්ති පරිභෝජනය කරන පිරිසට තමයි. එතැනදී සාමාන්‍ය ජනතාවට ඇතිවන විදුලි බිලේ පීඩනය කිසිසේත්ම අඩුවෙන්නෙ නෑ. ඒ නිසා ජීවන වියදම් අඩුකිරීමට හැකියාවක් ලැබෙන්නෙත් නෑ. සුළු පරිමාණ කර්මාන්තවල තත්ත්වයත් මේකමයි.   

යල් පැන ගිය ක්‍රම

ඒවගේම ලංකාවේ ස්මාර්ට් මීටර්ස් වගේ ක්‍රමයක් ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නැහැ. මේ නිසා වැඩිපුර විදුලි පරිභෝජනයක් තියෙන වෙලාවට, වැඩිපුර විදුලි ඒකක ප්‍රමාණයක් පරිභෝජනය කරන්නේ කවුද? වැඩි පරිභෝජනයක් නැති සාමාන්‍ය පැය ගණන්වලදී වැඩි වශයෙන් විදුලිය පරිභෝජනය කරන්නේ කවුද? කියන එක හරියටම හොයාගන්න පුළුවන්කමක් නෑ. එහෙම පුළුවන්කමක් තිබුණා නම්, ඉල්ලුම වැඩි අවස්ථාවලදී වැඩි වශයෙන් පරිපෝජනය කරන අයගෙන් ඉහළ මිලක් අයකර ගන්න හැකියාව තියෙනවා. ඒ වගේ තත්ත්වයක් ක්‍රියාත්මක වුණා නම් පරිභෝජනය කරන පිරිසත්, කාර්යක්ෂම විදිහට පරිභෝජනය කරන්නත් විදුලිය අරපිරිමැස්මෙන් භාවිතා කරන්නත් පෙළඹෙනවා. අවාසනාවකට එහෙම තත්ත්වයක් ලංකාවෙ නෑ. ඔය නිසා සාමාන්‍යයෙන් වැඩි විදුලිබල ඉල්ලුමක් තියෙන රාත්‍රී කාලයේදී වගේ ලංකාවේ විදුලි බල උත්පාදනය වෙනුවෙන් වැඩි වශයෙන් පිරිවැයක් දරන්න සිද්ධ වෙනවා. ඒ වෙලාවේ තියෙන අධික ඉල්ලුම සමනය කරන්න නම් ගල් අඟුරු වගේ පිරිවැය සහිත බලශක්ති උත්පාදන ක්‍රමවලට යොමුවෙන්න සිද්ධ වෙනවා. ඔය වගේ තත්ත්වයක් උඩ පහුගිය දවස්වල හරි අපූරු වැඩසටහනක් ආරම්භ වුණා. 

අතේ ඇති ගාණට තිරසාර බලශක්තිය 

2025 ජුනි 20 වෙනිදා ලෝක බැංකු සමූහය ශ්‍රී ලංකාවේ තිරසාර බලශක්තිය නඟා සිටුවීම වෙනුවෙන් ඩොලර් මිලියන 150ක නව වැඩසටහනක් අනුමත කළා. මේ වැඩසටහනේ අරමුණ, මිල අධික පොසිල ඉන්ධන ආනයන මත යැපීම අඩු කිරීම සහ සූර්ය හා සුළං බලශක්ති වෙත විතැන්වීම මඟින් රටේ ආර්ථිකයට තල්ලුවක් දෙන එක.

මාලදිවයින, නේපාලය සහ ශ්‍රී ලංකාව සඳහා ලෝක බැංකු අංශ අධ්‍යක්ෂ ඩේවිඩ් සිස්ලන් මහත්මයා කියන විදිහට මේ වැඩසටහන ඔස්සේ  ශ්‍රී ලංකාව පුරා සිටින පවුල් සහ ව්‍යාපාර සඳහා දැරිය හැකි මිලකට බලශක්තිය සම්පාදනය කිරීමටත් ඒ වෙනුවෙන් යන ගමනේදී රජය සහ පෞද්ගලික අංශය සමඟ එකට එකතු වෙලා වැඩ කරන්නත් බලාපොරොත්තු වෙනවා. 

ඒ විතරක් නෙවෙයි. නව සූර්ය හා සුළං බලශක්ති ව්‍යාපෘති සඳහා සහාය ලබා දෙනවා. එමඟින් තිරසාර බලශක්ති ප්‍රභවයන්ගෙන් ගිගාවොට් 1ක විදුලිය ජාලයට එක් කරනවා. 2030 වෙද්දි ශ්‍රී ලංකාව  පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන්ගෙන් 70%ක් විදුලිය ජනනය කිරීමේ ඉලක්කයට සමීප වෙන්න හැකියාව ලැබෙන්නේ එහෙමයි. මේ වැඩසටහන මඟින් ක්‍රියාත්මක කරන්න උත්සාහ කරන සෙසු ක්‍රියාවලි විදිහට, ඩොලර් මිලියන 800කට වඩා වැඩි පෞද්ගලික ආයෝජන රැස් කිරීම සහ එමඟින් විදුලි පිරිවැය අඩු කිරීමටත්, බලශක්ති සැපයුම සම්බන්ධයෙන් පවුල් සහ ව්‍යාපාර සඳහා විශ්වසනීයත්වය වැඩි දියුණු කිරීමටත් බලාපොරොත්තු වෙනවා.

"ශ්‍රී ලංකාවේ බලශක්ති සංක්‍රාන්තිය කියන්නේ පිරිසිදු බලශක්තිය පුළුල් කිරීමට, බලශක්ති ප්‍රවේශය වැඩිදියුණු කිරීමට සහ දිගුකාලීන ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ගොඩනැගීම වෙනුවෙන් ලැබෙන අවස්ථාවක්," ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය සංස්ථාවේ දකුණු ආසියාව සඳහා කලාපීය අධ්‍යක්ෂ ඉමාඩ් එන් ෆකෞරිගේ අදහස ඒකයි. ඔහු තවදුරටත් අදහස් දක්වලා තියෙනවා, මේ වැඩේට  රාජ්‍ය සහ පෞද්ගලික අංශ දෙකෙන්ම සමීප සහයෝගීතාවයක් සහ ආයෝජන අවශ්‍ය බව. ඒ ඇරුණාම, පෞද්ගලික ආයෝජන ඔස්සේ තිරසාර බලශක්ති සම්පාදනය, ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය ශක්තිමත් කිරීම සහ එහි ජනතාව සඳහා අවස්ථා පුළුල් කරන රැකියා නිර්මාණය කිරීම මේ වැඩසටහනින් කරන්න බලාපොරොත්තු වෙන අනෙකුත් කාරණා යටතට වැටෙනවා. 

මෙම වැඩසටහන ශ්‍රී ලංකාවේ විදුලිබල ජාලය වැඩිදියුණු කිරීමට සහාය වෙනවා වගේම පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වඩා හොඳින් හැසිරවීමට සහ විදුලිබල ඇනහිටීම් අඩු කිරීමට සහය වෙනවා. මේ  නවීකරණය නිසා විදුලි මිල ස්ථාවර කිරීමටත් රට පුරා නිවාස සහ ව්‍යාපාර සඳහා බලශක්ති ප්‍රවේශය වැඩි දියුණු කිරීමටත් උපකාරී වෙනවා.

ඊට අමතරව, මෙම මුලපිරීම සැලසුම් කිරීම, ප්‍රසම්පාදනය සහ මෙහෙයුම් ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයට තාක්ෂණික සහාය ලබා දෙමින් තරඟකාරිත්වය, උපයෝගිතා කළමනාකරණය සහ නියාමන අධීක්ෂණය වැඩිදියුණු කිරීමත් රජය විසින් මෙහෙයවනු ලබන ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා සහාය වීමත් සිදු වෙනවා.

ඉතින් අපි කාටවත් මෑතකදී ඇතිවුණු ආර්ථික අර්බුදය අමතක වෙන්න තරම් කාලයක් ගත වුණේ නෑ. එතනදි විශේෂයෙන්ම මහජනතාවගේ කැළඹිලි ස්වභාවය වැඩි වෙන්න හේතු වුණේ බලශක්තිය අර්බුදය. වාහනවලට පෙට්‍රල්, ඩීසල් නෑ. ගෘහස්ථ සහ කර්මාන්තශාලාවලට අවශ්‍ය බලශක්තිය නෑ. මේ හැම දෙයකම සැපයුම අඩාල වුණා. ඒනිසා ජන ජීවිතය අකාර්යක්ෂම වෙලා අවසානයේ මුලු ආර්ථිකයම කඩාගෙන වැටුණා. ඒ වගේ අතීතයක් තියෙද්දි ලංකාව විදුලිබල මණ්ඩලය අකාර්යක්ෂම රාජ්‍ය ව්‍යවසායක් විදිහට ප්‍රතිව්‍යුහගතකරණය කිරීම අවශ්‍යයි කියන කාරණය මතුවුණා. ඒක කාලීනව ඉතාමත් වැදගත්. මොකද ලංකාවේ ආර්ථිකයේ හැම අස්සක් මුල්ලක් නෑරම බලශක්තිය කියන කාරණය වැදගත් භූමිකාවක් රඟපානවා. විදුලිබලය වෙනුවෙන් දරන්න සිද්ධ වෙන පිරිවැය වැඩිවෙන එක රුපියලක් රුපියලක් ගානේ ජන ජීවිතයට අදාළ බොහෝමයක් දේවල් මිල අධික වෙනවා. ඒකයි ජාත්‍යන්තර ආයතන පවා මැදිහත් වෙලා ලංකාවේ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය  ප්‍රවර්ධනය කිරීම වෙනුවෙන් නැගී සිටින්නේ. හැබැයි මේ වෙනකොට ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලේ තියෙන්නේ ඒකාධිකාරයක් මණ්ඩලය ගාන වැඩි කළා කියලා අපිට ඔයාලගෙන් ලයිට් එපා කියලා වෙනත් විකල්පයකට යන්න විදිහක් නෑ. මේ නිසා තමයි ළංවීම පනතට සංශෝධන ගෙනාවේ.

ඉස්සරහට මොකද වෙන්නේ?

සංශෝධන ඔස්සේ විදුලි බල උත්පාදනය, සම්ප්‍රේෂණය, බෙදා හැරීම කියන කාරණා සම්බන්ධයෙන් යෝජනා ඉදිරිපත් වුණේ. ඒ ඔස්සේ පෞද්ගලික අංශයටත් මේ කර්මාන්තය තුළට පිවිසීමේ ඉඩකඩ සැලසීම  බලාපොරොත්තු වුණා. හැබැයි අලුත්ම තත්තවය යටතේ තවදුරටත් ඒ වගේ නව ආයෝජන, තාක්ෂණය සහ තරඟකාරීත්වය වැඩි කරන දේවල්වලට ඉඩක් නොලැබී යනවා නම් අපිට රෑ වැටුණු වලේම දවල් වැටෙන්න සිද්ධ වෙනවා. මේ නිසා තමයි අපි අර කලින් කියපු ආයතන තුනම ලංකාව සම්බන්ධයෙන් කනස්සල්ලට පත්වෙලා ඉන්නේ.‍ අපි හැමදාමත් කියනවා වගේ රජයක් වෙළඳාම් කටයුතුවලට එහෙම නැත්නම් ආර්ථික කටයුතුවලට මැදිහත් වෙනකොට ආර්ථිකයක් සංකෝචනය වෙනවා. ආර්ථිකයක් වර්ධනය වෙන්න නම් නිදහස තියෙන්න ඕන. අපිට ගොඩ යන්න අවස්ථාවක් ලැබිලා තියෙන වෙලාවක, ඒ වෙනුවෙන් උදව් කරන්නත් පිරිස් ඉදිරිපත් වෙලා ඉන්න වෙලාවක, ඒ කිසිම දේකින් ප්‍රයෝජනයක් නොගෙන හිටියොත් රටක් විදිහට ආපස්සට යාම වැඩි ඈතක නම් නෙවෙයි. විදුලිබල මණ්ඩලේ කතාව සම්බන්ධයෙන් ඇඩ්වොකාටා අපේ යෝජනා කීපයක් එක්ක මේ සටහන ඉවර කරනවා. 

• පිරිවැය පිළිබිඹු කරන මිලකරණය 

• විවිධ අංශවලට ලබාදෙන සහනාධාර (මිල අඩු කිරීම් ) ඉවත් කිරීම 

• පැහැදිලි විනිවිදභාවයෙන් යුතු නියාමනය 

• ⁠භාවිත කරන වෙලාව අනුව ගාස්තු නියම කිරීම 

• ⁠සූර්ය බලශක්ති ප්‍රවර්ධනය හා Net Metering සදහා ප්‍රතිසංස්කරන හදුන්වාදීම

• ⁠අඩු ආදායම්ලාභීන් සදහා සහනාධාරයක් ලෙස ජීවනෝපාය ගාස්තු (Lifeline Tariff) හදුන්වා දීම 

• ⁠විදුලි මිලදී ගැනීම්වලදී ක්ෂණික වෙළෙඳපොළ මිලකරණය වෙත යොම්මුවීම 

• ⁠වඩා වැඩි ඵලදායීතාවයක් සදහා දුරස්ථව වැඩ කිරීම (Remote Work) ප්‍රචලිත කිරීම

යන්න රට වටේ එන්න මා ප්‍රියේ ලස්සන ශ්‍රී ලංකාවේ

දිල්මිණී අබේරත්න විසින්
සංචාරක ගමනාන්තයක් විදිහට ලංකාව කියලා කියන්නේ පාරාදීසයක්. අවුරුද්දෙන් වැඩි කාලයක් පුරාවට තියෙන සෞම්‍ය දේශගුණය, එක් දිනක් තුළ පවා එකිනෙකට වෙනස් දේශගුණ කලාපවලට පිවිසීමේ නැතිනම් සංචාරය කිරීමේ හැකියාව ඇරුණාම, ඓතිහාසික උරුමයන්, පැරණි වාරි තාක්ෂණික අරුමයන් වගේම සුන්දර වෙරළ තීරයන් සහිත දිවයිනක් වීම කියන කාරණා එකට එකක් සම්බන්ධ හේතු මාලාවක් වගේ සංචාරයට සුදුසු ලංකාවක් නිර්මාණය කරනවා.

කාලයක් තිස්සේම ලංකාවට ඩොලර් ගේන ප්‍රධාන මාර්ගයක් විදිහට සංචාරක කර්මාන්තය වැඳගත් කාර්‍යභාරයක් ඉටු කරනවා. හැබැයි පහුගිය කාල වකවානුවේ ලංකාවට මුහුණ දෙන්න සිදු වුණ ආර්ථික අර්බුදය සහ ඉන් පෙර ඇති වුණ ගෝලීය වසංගත තත්ත්වය හමුවේ, සංචාරක කර්මාන්තය නොසෑහෙන පසුබෑමකට ලක් වුණා. ලංකාවේ විදේශ විනිමය ඉපයීම්වලට ඒ අඩුවත් බලපෑවා. ආර්ථික අර්බුදයෙන් පස්සේ, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ වැඩසටහනක් තුළ ඉන්න අතරවාරයේ ලංකාවේ සංචාරක කර්මාන්තය ආයෙමත් හෙමි හෙමින් නැඟිටින්න පටන් අරන්. 

ශ්‍රී ලංකා සංචාරක සංවර්ධන අධිකාරිය මේ සම්බන්ධයෙන් වාර්තාවන් කීපයක් ඉදිරිපත් කරලා තියෙනවා. ඒ අතරින් වඩාත්ම මෑතකදී ඉදිරිපත් වුණ සංඛ්‍යා දත්තවලට අනුව 2025 මැයි මාසයේදී සමස්ත සංචාරක පැමිණීම් වාර්තා වෙන්නේ 132,919 විදිහට. ඒක 2024 වසරේ මැයි මාසයට සාපේක්ෂව 18.5% වැඩි වීමක්, 2018 වසරත් එක්ක බලද්දි ඒ අගය  2.7% වැඩි වීමක්.

මාසික සංචාරක පැමිණීම

2025 අප්‍රේල් මාසයේදී ලංකාවට පැමිණි සමස්ත සංචාරකයන් ගණන 174,608ක්. අපේ රටට  සංචාරකයන් පැමිණෙන කලාප ගැන සලකා බැලුවොත්, 2025 අප්‍රේල් මාසය තුළ වැඩිම සංචාරකයන් පිරිසක් ඇවිත් තියෙන්නේ යුරෝපයයෙන්. ඒ පැමිණීම් 83,730ක් එහෙමත් නැත්නම් මුළු පැමිණීම්වලින් 48%ක් විදිහට. ආසියා සහ පැසිෆික් කලාපයෙන් 78,878ක් ඇචිත් තියෙනවා. ඒ කියන්නේ මුළු සංචාරක පැමිණීම්වලින් 45.2%ක්. ඒ අනුව ලංකාවට වැඩිම සංචාරකයන් පිරිසක් ඇවිල්ලා තියෙන්නේ මේ කියන යුරෝපා කලාපය සහ ආසියා පැසිෆික් කලාපයෙන්. ඒ වගේම සංචාරකයන් තෝරා ගෙන තියෙන ප්‍රවාහන මාධ්‍යයන්ගෙන් වැඩි පිරිසක් (173,386) ගුවන් මාර්ගයත්, 1222 පිරිසක් මුහුදු මාර්ගයෙනුත් ලංකාවට ඇවිත් තියෙනවා. 

යුරෝපයෙන් පැමිණෙන සංචාරකයන් ප්‍රමාණය ඉහළ අගයක් ගන්නේ සෘතුමය සංචාරක රටාවන්, සංස්කෘතික රුචිකත්වයන් සහ හිතකර සංචාරක පැකේජ නිසා කියලා  ශ්‍රී ලංකා සංචාරක සංවර්ධන අධිකාරිය සඳහන් කරනවා. ආසියානු කලාපයෙන් පැමිණෙන පිරිස් වැඩි වෙන්න හේතුව රටවල් අතර සමීපත්වය සහ ගමන් කිරීමේ පහසුව බවත් සඳහන් වෙනවා. ඒ ඇරුණාම මැදපෙරදිග සහ අප්‍රිකානු කලාපයෙන් එන සංචාරකයන්ගේ ප්‍රමාණය අඩු වෙන්නේ සාපේක්ෂව සීමිත සෘජු ගුවන් ගමන් වාර සහ ඉලක්කගත අලෙවිකරණ උපායයන් ප්‍රමාණවත් ලෙස භාවිත නොකිරීම කියන කාරණා නිසා.

අප්‍රේල් මාසයේ වැඩිම සංචාරකයන් පිරිසක් පැමිණි රටවල් 10

2024 අවුරුද්දත් එක්ක සංසන්දනය කරලා බලනකොට 2025 අවුරුද්දේ ශ්‍රී ලංකාවට වැඩිම සංචාරකයන් පිරිසක් ආපු රටවල් 10 දිහා බලද්දි සැලකිය යුතු වෙනස්කම් කීපයක් දැක ගන්න පුළුවන්. පසුගිය වසරට සාපේක්ෂව ඉන්දියාවේ සංචාරක පැමිණීම් 27,304 ඉඳලා 38,744 දක්වා 41.9% වර්ධනය වෙලා තියෙනවා. ඒ අනුව පෙරමුණේ ඉන්නෙ අසල්වැසි ඉන්දියාව. ඇතැම් පුවත් වාර්තා වෙන විදිහට ඉන්දියානු සංචාරකයින් අතර ලංකාව ප්‍රියතම ගමනාන්තයක් වීමේ හේතු අතරට, භූගෝලීය සමීපතාව, දේශීය ආහාර මිල ගණන් සාධාරණ බව සහ රසවත් බව, සීගිරි බලකොටුව සහ දළදා මාලිගාව යන ප්‍රධාන ආකර්ෂණයන් වෙත පැමිණීමේ කැමැත්ත වැඳගත් කාරණා ලෙස සැලකෙනවා. 

ලැයිස්තුවේ දෙවෙනියට ඉන්න එක්සත් රාජධානිය පසුගිය වසරට සාපේක්ෂව 31.7% සංචාරක වර්ධනයක් පෙන්වනවා. ඒ ඇරුණාම ජර්මනිය, ඕස්ට්‍රේලියාව, බංලාදේශය සහ නෙදර්ලන්තය කියන රටවල්වලිනුත් ලංකාවට පැමිණෙන සංචාරකයන්ගේ වැඩිවීමක් දකින්න පුළුවන්. ඒ අතරිනුත් බංග්ලාදේශයෙන් ලංකාවට පැමිණෙන පිරිස 2024ට සාපේක්ෂව දෙගුණයකට වඩා වැඩිවෙලා තියෙනවා ඒ 2,354 ඉඳලා 5,428 විදිහට.

අනිත් අතට රුසියාවෙන් පැමිණෙන සංචාරකයන්ගේ ප්‍රමාණය 10.5% අඩුවෙලා. ඒකට හේතුව විදිහට ආර්ථික හෝ භූගෝලීය කාරණා හේතු වන්නට ඇතැයි විශ්වාස කරනවා. ඒ ඇරුණහම චීනය සහ ප්‍රංශය කියන රටවල්වලින් එන සංචාරක පිරිසත් අඩුවෙලා තියෙනවා. විශේෂයෙන්ම ඇමරිකාවෙන් එන සංචාරකයන්ගේ ප්‍රමාණය 24.6% වගේ විශාල අගයකින් අඩුවෙලා. ඒකට හේතුව විදිහට ආර්ථිකමය තත්ත්වයන්, වෙනත් ගමනාන්තයන්වල තියෙන තරගකාරී ස්වභාවය හෝ දීර්ඝ පැය ගණන් සහිත ගුවන් ගමන් වාරවලට ඇති අකමැත්ත වැනි කාරණා වෙන්න පුළුවන්.  

සමස්තයක් විදියට ලංකාවට පැමිණෙන සංචාරකයන්ගේ වර්ධනය සිදුවන්නට ඇතැයි සැලකෙන හේතු අතරට වැඩිදියුණු කළ ගුවන් සහ මුහුදු සම්බන්ධතා, සාර්ථක අලෙවි ප්‍රවර්ධන කටයුතු, කලාපීය සමීපතාවය සහ ආර්ථික තත්ත්වයන් වගේ දේවල් සලකා බලන්න හැකියාව තියෙනවා.   

සංචාරයේ අරමුණු

සංචාරකයන් අපේ රටට එන්නේ මොන මොන අරමුණු මතද කියලා දැනගෙන ඉන්න එක සංචාරක ප්‍රවර්ධන කටයුතු සඳහා ඉතාමත් වැදගත් වෙනවා.  2025 අප්‍රේල් මාසයේ සංචාරක පැමිණීම සලකා බලනකොට වැඩිම පිරිසක් (57%) ලංකාවට පැමිණීමේ අරමුණ විදියට සඳහන් කරලා තියෙන්නේ විවේකය ගත කිරීම කියන කාරණය. එයින් පැහැදිලි වන කාරණය තමයි, ලංකාවේ තියෙන ස්වභාවික සුන්දරත්වය, දර්ශනීය වෙරළ තීරයන්, සංස්කෘතික උරුමයන් සහ ස්වභාවධර්මය දායාදයන්, ලංකාවට සංචාරකයන් ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ මූලික අඩිතාලම දමනවා.

ඥාතීන් සහ හිත මිතුරන් මුණගැසීම වෙනුවෙන් ලංකාවට පැමිණෙන පිරිස 8.35%  අගයකුත්, රැස්වීම් සම්මන්ත්‍රණ සහ ප්‍රදර්ශන ආදී කටයුතු සඳහා සම්බන්ධ වීමට ලංකාවට පැමිණෙන පිරිස 6.15% අගයකුත් ගන්නවා. 

ඊට අමතරව ව්‍යාපාරික කටයුතු සඳහා ලංකාවට සංචාරය කරන පිරිස 2%, ආයුර්වේද කටයුතු සම්බන්ධ සංචාරක කටයුතු සඳහා 0.6%, ආගමික කටයුතු සඳහා 0.5% ආදී වශයෙන් අනෙකුත් කාරණා සම්බන්ධයෙනුත් කුඩා කුඩා ප්‍රතිශතවලින් සංචාරකයන් ලංකාවට පැමිණෙමින් සිටිනවා. 

සංචාරකයන් ලංකාවේ රැඳී සිටින කාලය

සංචාරක කර්මාන්තයේදී රටකට පැමිණෙනන සංචාරකයන් වැඩි දින ගණනක් රට තුළ රඳවා ගන්න පුළුවන් නම් තමයි ඒ සංචාරයේ වාසිය සත්කාරක රටට ලබා ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ. සංචාරකයන් නිසා ලැබෙන විදේශ ඉපයීම් වැඩි වෙන්නෙත් ඒ අනුව. දැනට වැඩි වශයෙන් ලංකාවට සංචාරකයන්  එන රටවල්වලින් වුණත් මෙරට තුළ රැඳී සිටීමේ දින ගණන අඩුයි. 

මේ රූප සටහනින් පේනවා ඉන්දියාවෙන් වැඩි වශයෙන් සංචාරකයන් ආවත්, ඔවුන් ලංකාවේ රැඳී ඉන්න කාලය අඩුයි. ඒත් නෙදර්ලන්තය සහ ස්විස්ටර්ලන්තය වගේ රටවල්වලින් එන සංචාරකයන්ගේ ප්‍රමාණය අඩු වුණත්, ඒ අය රට තුළ රැඳෙන කාලය වැඩියි. මේ තත්ත්වයන් දෙකෙන්ම සාර්ථකව ඵල නෙලා ගන්න සංචාරක කර්මාන්තයේ නියැලී සිටින්නන්ගේ අවධානය යොමු වෙන්න ඕන. 

අනාගත අභියෝග 

ලංකාවට මේ මොහොතේ සංචාරකයන් වැඩි වශයෙන් පැමිණෙන රටවල් සහ කලාප තියෙනවා. නමුත් යුරෝපය සහ ආසියා පැසිෆික් කලාපය මත දැඩි ලෙස රඳා පැවතීම දිගු කාලීනව හිතකර නොවෙන්නත් පුළුවන්. මොකද ජාත්‍යන්තර වශයෙන් ක්‍රියාත්ම්ක වෙන කර්මාන්ත නිරන්තරයෙන්ම ජාත්‍යන්තර දේශපාලන, ආර්ථික සහ සමාජීය කම්පනයන්ට සංවේදී වෙනවා. මේ නිසා වෙළඳපළ විවිධාංගීකරණය කිරීම මඟින් විශේෂයෙන් ඇමරිකාව, මැදපෙරදිග සහ අප්‍රිකාව ඉලක්ක කරගත් සංචාරක ප්‍රවර්ධන වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක කරන එක කාලීනව ඉතා වැඳගත්. ඊට අමතරව, ගුවන් සම්බන්ධතා වැඩිදියුණු කිරීම මගින් සමස්ත සංචාරක පැමිණීම් ස්ථාවර කිරීම, වැඩිදියුණු කළ ගුවන් ගමන් සම්බන්ධතාවය සහ ඉලක්කගත සංචාරක දිරිගැන්වීම් ඔස්සේ සංචාරක නියෝජනය අඩු කලාපවලින් වැඩි වැඩියෙන් සංචාරකයන් ලංකාවට ආකර්ෂණය කර ගන්න අවස්ථාව ලැබෙනවා.

ඇමරිකාව, ප්‍රංශය සහ රුසියාව  වගේ රටවල්වලින් ලංකාවට එන සංචාරකයන්ගේ ප්‍රමාණය සෑහෙන දුරකට අඩුවෙලා තියෙනවා. ඒ වගේ කාරණා සලකා බැලුවහම ලංකාවේ සංචාරක කර්මාන්තයේ උන්නතිය වෙනුවෙන් පවතින පහසුකම්වලට වඩා පහසුකම්වල වර්ධනයක්, සංචාරකයන් වැඩි දින ගණනක් රට තුළ රඳවා ගැනීම වෙනුවෙන් වැඩපිළිවෙළක් පවත්වා ගැනීම වැදගත්. විශේෂයෙන්ම වීසා ලබා ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය නම්‍යශීලී කිරීම, යටිතල පහසුකම් සම්බන්ධයෙන් ගත් විට ගුවන් තොටු‍පොළ සංවර්ධනය සහ නවාතැන් පහසුකම් ගුණාත්මක බවින් යුතුව පවත්වා ගැනීම, ඒ වෙනුවෙන් පෞද්ගලික අංශයේ ආයෝජන දිරි ගැන්වීම සහ ඔවුන්ට තරඟකාරී වෙළඳපළ තත්ත්වයක් නිර්මාණය කිරීම අතිශයින් වැඳගත්. 

ඒ විතරක් නෙවෙයි, ලංකාවට පැමිණෙන සංචාරකයන්ගේ ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම, විවේකය වෙනුවෙන් පැමිණෙන සංචාරකයන්ට විනෝදාස්වාද කටයුතු සඳහා අවස්ථාවන් සුලභ කිරීම සහ  ගෝලීය වශයෙන් සංචාරක කර්මාන්තයේ ඇති වී තිබෙන නව ප්‍රවණතාවයන් සමඟ සමීප වී නවීන කාලීන අවශ්‍යතාවයන් සපුරන සංචාරක කර්මාන්තයක් පවත්වා ගැනීම ලංකාවේ ආර්ථිකයේ ඉදිරිය වෙනුවෙන් අද දවසේ ගන්නා වැඳගත්ම තීරණයක් වේවි. 

බදු සතියේ සතියෙන් බදු ගෙවීම

දිල්මිණී අබේරත්න විසින්
‘බදු ශක්ති’ නමින් හැඳින්වෙන බදු සතිය පහුගිය ජූනි 2වෙනිදා ඉඳන් 7වෙනිදා දක්වා ක්‍රියාත්මක වුණා. බදු අනුකූලතාවය සහ බදු පදනම ඉහළ නැංවීමේ අරමුණින් හඳුන්වා දුන්නු මේ ජාතික වැඩසටහනේ තේමාව වුණේ ‘ඔබේ බදු මුදල් ඔබ වෙනුවෙන්’ කියන එක. මේ කතාබහත් එක්ක බදු සතියේ කොහොමද සතියෙන් බදු ගෙවන්නේ කියලා අපි හොයලා බලමු. 

සතියෙන් බදු ගෙවමු

කලබල වෙන්න එපා! අපි මේ කියන්නේ සතියක් ඇතුලත බදු ගෙවන්න කියලා එහෙම නෙමෙයි. සතියෙන් එහෙම නැත්තම් හොඳ සිහියෙන් බදු ගෙවන්න නම් අපි දැනගෙන ඉන්න ඕන දේවල් මොනවද කියලා පැහැදිලි කරගන්න ඕන කියන කතාවයි අපි මේ කියන්නෙ. 

සාමාන්‍යයෙන් බදු කියපු ගමන් හුඟක් අයට හිතෙන්නෙ, ඒක අපි මග ඇරලා යන්න ඕන කතාවක් කියලයි. තවත් සමහරු හිතනවා අපි කොහොමද බදු නොගෙවා ඒකෙන් මිදෙන්නෙ කියලා. අපිට එහෙම හිතෙන්නේ බදු අපට කරදරකාරී සහ නරක දෙයක් නම් විතරයි. අපි ආසා කරන, අපිට ප්‍රතිලාභයක් තියෙන දෙයක් මග ඇරලා යන්න මිනිස්සු විදිහට අපි කැමති නෑ. හැබැයි අපිට කරදරයක් වෙන ඕනම දේකින් මිදෙන්න තමයි අපි උත්සාහ කරන්නේ. ඇත්තටම බදු කියන්නෙ කරදරයක්ද? නැත්තම් ඒකේ හොඳක් තියෙනවද? අද අපි මේ අවුල ලිහාගමු. 

බදු කියන්නේ මොනවද?

බදු කියලා කියන්නේ රජයක් විසින් ආදායම් උපයාගන්න ප්‍රධාන ක්‍රමයක්. රජයේ වියදම් පියවා ගැනීම සහ ආර්ථික සංවර්ධනය වෙනුවෙන් මුදල් යෙදවීම කියන කාරණාවලදි රජයට ආදායම් බදු ආදායම වියදම් කරන්න සිද්ධ වෙනවා. 

ශ්‍රී ලංකාවේ බදු සලකලා බැලුවහම ලංකාවේ රජයට බදු ආදායම අවශ්‍ය වෙන්නේ, සුභසාධන වියදම් පියවා ගැනීමට. උදාහරණයක් විදිහට නිදහස් අධ්‍යාපනයට, නිදහස් සෞඛ්‍යයට, යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයට වගේම සමාජ ආරක්ෂණ වැඩපිළිවෙළවල් වෙනුවෙන් යොදවන්න බදු මුදල් අවශ්‍ය වෙනවා. ලංකාවේ බදු පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව මඟින්.

බදු කියලා කියන්නේ තනි පුද්ගලයන් සමාගම් හෝ පාරිභෝගිකයන් විසින් රජයට ගෙවනු ලබන අනිවාර්ය මූල්‍ය ගෙවීමක්. ඒක මගාරින්න හැකියාවක් අපිට නෑ. බදු ගෙවීම පැහැර හැරියොත් ඒ වෙනුවෙන් දඩ මුදල් ගෙවන්න හෝ නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගවලට එළඹෙන්න සිද්ධ වෙනවා. ඒ වගේම බදු කියලා කියන්නේ අද ඊයේ ඇති වෙච්ච දෙයක් නෙමෙයි. රජ කාලේ පවා නොයෙක් හේතු මත මිනිස්සුන්ට බදු ගෙවන්න සිද්ධ වෙලා තියෙනවා. 

බදු වර්ග

ඉතින් බදු කිව්වම එකක් කියලා නෑ; වර්ග කිහිපයක් තියෙනවා. බදුවල තියෙන ප්‍රධානම කොටස් දෙක තමයි සෘජු බදු සහ වක්‍ර බදු කියන්නේ. ඍජු බදු කියලා කියන්නේ ඍජුවම පුද්ගලයන් හෝ කිසියම් ඒකකයක් මත පනවන බදු.ඒ කියන්නේ කෙනෙකුගේ ආදායමට එහෙම නැත්නම් ලාභයට සෘජුවම පනවන බදු. වක්‍ර බදු කියලා කියන්නේ එහෙම බැලූ බැල්මට එකපාරටම පේන්නෙ නැති බදු වර්ගයක්. ඒක අපේ ආදායමට පනවන එකක් නෙමෙයි. සාමාන්‍යයෙන් වක්‍ර බදු පනවන්නේ අපි පාවිච්චි කරන භාණ්ඩ හා සේවාවලට. එතකොට අපි කඩේට ගිහින් හරි ඔන්ලයින් හරි ක්‍රමයකට මොකක් හරි භාණ්ඩයක් එහෙම නැත්නම් සේවාවක් මිලට ගනිද්දි, ඒ භාණ්ඩයේ හෝ සේවාවේ මිලට බදු එකතු වෙලා තියෙනවා. අනිවාර්යයෙන්ම අපිට භාණ්ඩ හෝ සේවා මිලදී ගන්නකොට වක්‍ර බදු ගෙවන්න සිද්ධ වෙනවා. 

සාමාන්‍යයෙන් රටක බදු පැනවීම නිසා සිද්ධ වෙන ප්‍රතිඵල කීපයක් තියෙනවා. ඒ අතර තියෙනවා,

1. රජයේ ව්‍යාපෘති සහ රාජ්‍ය සේවාවන් පවත්වාගෙන යෑම සඳහා අරමුදල් සපයා ගැනීම. 

2. ආර්ථික අසමානතාවයන් තුලනය කිරීම. 

3. පරිභෝජනය නියාමනය කිරීම සහ හානිකර භාණ්ඩ හෝ සේවාවන් පරිභෝජනය අධෛර්යමත් කිරීම.

මේ කාරණා ටික අපි පැහැදිලි කර ගත්තොත්, අපි කලින් කතා කළා වගේ ලංකාවේ තියෙනවා විශාල සුභසාධන ආර්ථිකයක්. අපි බොහෝ දෙනෙක් නිදහස් අධ්‍යාපනයෙන් ඉගෙන ගත්ත අය. ඒ දේවල් වෙනුවෙන් වැය වෙන්නේ රටේ බදු ගෙවන ජනතාවගේ බදු මුදල්. ශ්‍රී ලංකාවේ සෞඛ්‍ය අංශයත් ඒ වගේ. 

දෙවනි කාරණය තමයි සමාජයක තියෙන ආර්ථික අසමානතාවයන් තුලනය කිරීම. එතනදි සිද්ධ වෙන්නේ වැඩි ආදායම් උපයන කාණ්ඩවලින් අය කරගන්නා බදු මුදල් සමාජ ආරක්ෂණ ජාල වෙනුවෙන්; සමාජයේ ආර්ථිකමය වශයෙන් පීඩාවට පත්වෙලා සිටින දුප්පත් සහ අන්ත දුගී කොටස්වලට සහනයක් සැපයීම.

මීට අමතරව තුන්වෙනි කාරණය විදිහට කතා කරපු හානිකර භාණ්ඩ හෝ සේවාවන් වෙනුවෙන් බදු පැනවීම සිද්ධ වෙනවා. උදාහරණයක් විදිහට සිගරට් සහ මත්පැන් වැනි භාණ්ඩ මත ඉතා විශාල බද්දක් පැනවීමෙන් බලාපොරොත්තු වෙනවා ඒවායේ පරිභෝජනය සීමා කරවීමට. 

බදු පැන ලිහමු

බදු කියලා කිව්වට එක් එක් බදුවල කාර්‍යය, ක්‍රියාත්මක වන ස්වරූපය, පනවනු ලබන පිරිස සහ අරමුණ අනුව ඒවා වෙනස් වෙනවා. අපි ඒ වෙනස්කම් කෙටියෙන් පැහැදිලි කර ගමු. 

රටක දේශීය කර්මාන්ත ආරක්ෂා කර ගැනීමේ අරමුණින් ආනයනය කරනු ලබන තරඟකාරී භාණ්ඩ මත තීරු බදු පැනවීමත් එක්තරා විශේෂ බදු ක්‍රමයක්. මේ වෙද්දි මුළු ලෝකයේම කතාබහට ලක් වෙලා තියෙන ඇමරිකන් තීරු බදුවලිනුත් ඇමරිකාවේ තියෙන දේශීය නිෂ්පාදනවලට විදෙස් රටවල භාණ්ඩවලින් එල්ල වෙන බලපෑම අඩු කරන්න බලාපොරොත්තු වෙනවා. ලංකාවෙන් උදාහරණයක් ගත්තොත් දේශීය කහ නිෂ්පාදකයා රැක ගැනීම වගේ උද්ධෘත පාඨ යටතේ ආනයනය කරන කහවලට බදු පැනවීම කළොත් සිද්ධ වෙන්නේ, ආරක්ෂණවාදී බද්දක් පැනවීම. 

මෑත කාලයේදී ලංකාව බදු සම්බන්ධයෙන් ප්‍රතිසංස්කරණ රැසක් හඳුන්වා දීල තියෙනව ඒකෙන් බලාපොරොත්තු වෙන්නෙ බදු ගෙවෙන පිරිස වැඩිකර ගැනීම, බදු ආදායම වැඩි කර ගැනීම සහ පීඩාවට පත් ආර්ථිකය යළි ගොඩනැංවීම කියන දේවල්. කාර්යක්ෂම බදු ප්‍රතිපත්තියක් සහ කළමනාකරණයක් පැවතීම, රටේ තිරසාර සංවර්ධනය වෙනුවෙන් වැදගත් වෙනවා වුණත්, වැඩි වැඩියෙන් බදු පැනව්වාම සහ හැම අතින්ම බදුවලින් මිරිකෙනකොට මිනිසුන්ට බදු කරදරකාරී බවක් දැනෙනවා.

සාමාන්‍යයෙන් මේ නිසා බදු ගෙවීමේ අනුකූලතාව ඇති වෙලා, ඒ ගැන කැමැත්තෙන් මිනිස්සු බදු ගෙවන්න නම් බදු වල තිබිය යුතු ලක්ෂණ කීපයක් තියෙනවා. බදුවල ස්වරූපය, බදුවලින් බලපෑමක් ඇතිවන සමාජ කණ්ඩායම, අය කර ගන්නා බදු විය පැහැදම් කරන ආකාරය, ඒවායේ විනිවිදභාවය සහ බදුවල සාධාරණත්වය කියන කාරණා මෙතනදි වැදගත් වෙනවා. සාර්ථක බදු ක්‍රමයක් පවත්වා ගැනීම වෙනුවෙන් බදු මූලධර්ම අනුගමනය කිරීම අවශ්‍ය වෙනවා. දැන් අපි හොයලා බලමු මොනවද බදු මූලධර්ම කියලා කියන්නේ කියලා. 

බදු මූලධර්ම

රජය විසින් අය කරන බදුවලින් ඇතිවිය හැකි අයහපත් ප්‍රතිවිපාක හැකිතාක්  අවම කරගැනීම සහ බදු ක්‍රමය කාර්යක්ෂමව පවත්වාගෙන යාම වෙනුව් ‍යහපත් බදු ක්‍රමයක් තුළ අන්තර් ගත විය යුතු යැයි පිළිගැනෙන මූලධර්ම කීපයක් තියෙනවා. ඒ අතරින් වඩා වැඳගත් මූලධර්ම හතරක් ගැන සොයා බලමු. 

1. සරල බව (simplicity)

2. විනිවිදභාවය (transparency)

3. මධ්‍යස්ථ බව (neutrality) 

4. නිශ්චිත වීම (stability)

සරල බව (simplicity)

ඕනෑම දෙයක් සරල වෙන තරමට පහසුවක් තියෙනවා. බදු පද්ධතිය එහෙම නැත්නම් බදු ගෙවන ක්‍රමය, බදු අනුපාතය කියන මේ කිසිම දෙයක් බදු ගෙවන මිනිස්සුන්ට තේරෙන්නේ නැත්නම් ඒක සරල නෑ. බදු ගෙවන මිනිස්සුන්ට විතරක්ම නෙමෙයි, බදු පරිපාලනයේ නිරත වෙලා ඉන්න නිලධාරීන්ට සහ බදු මෙහෙයුම් කටයුතු සිදු කරන ආයතනවලට, බදු පද්ධතිය එක්ක වැඩ කරන එක අමාරු වෙනවා නම් ඒ බදු පද්ධතිය අසාර්ථකයි. බදු පද්ධතිය සංකීර්ණ වෙන්න වෙන්න, මිනිසුන්ට ඒ ගැන තේරුම් ගන්න අමාරු වෙනවා. ඒ වගේම බදු පද්ධතිය ආකාරයක්ෂම වෙලා බදු පැහැර හැරීම් වැඩිවෙනවා.

විනිවිදභාවය (transparency)

බදු ක්‍රමයක විනිවිදභාවයක් තියෙනවා කියන්නෙම අපි ගෙවන බදු සල්ලි යෙදවෙන්නේ මොනවටද, කොහොමද කියන එක අපි හොඳින්ම දන්නවා කියන එකයි. හැබැයි එහෙම නොවෙන තැන් ඕන තරම් තියෙනවා. ඒ විදිහට විනිවිදභාවයක් නැති බදු ක්‍රමයක, මිනිස්සු බදු ගෙවනවාට වඩා බදු පැහැර හරින්න පෙළඹෙනවා. ආදායම් බදු සම්බන්ධයෙන් නිරන්තරයෙන් වෙනස්කම් සිද්ධ වෙද්දිත්, මිනිස්සුන්ට ඒ ගැන තියෙන විශ්වාසය හීන වෙනවා. ඒ නිසා බදු ක්‍රමය නිතරම විනිවිදභාවයක් ඇතිව පවත්වා ගන්න ඕන. 

මධ්‍යස්ථ බව (neutrality) 

බදු අය කිරීමේදී අපක්ෂපාතී සහ සාධාරණ පිළිවෙතක් අනුගමනය කිරීමයි වැඳගත් වෙන්නේ. බදු පැනවීම ඔස්සේ කිසියම් නිශ්චිත කර්මාන්ත හෝ නිෂ්පාදන  අංශ ඉලක්ක කරගෙන ඒවට විශේෂයෙන් බදු පැනවීම සිදු කළ යුතු නැහැ 2015 අවුරුද්දේ පෙර වසරේ ලාභය සලකා බදු පැනවීමක් සිද්ධ වුණා. . බදු පැනවීමෙන් කිසිම වෙලාවක පවතින පද්ධතිය, ආර්ථික කටයුතු විකෘති කිරීමට බලාපොරොත්තු වෙන්නේ නෑ. බදු පැනවීම සිදු  කරන්නේ රජයට ආදායමක් ලබා ගැනීමේ අරමුණින්. මේ නිසා පනවන බදු සාධාරණ වගේම  නිශ්චිත වීම බදු අනුකූලතාවය වැඩිකර ගැනීමටත් බදු ආදායම වැඩි කර ගැනීමටත් එකසේ වැදගත් වෙනවා. 

නිශ්චිත වීම(certainty)

කාලෙන් කාලෙට බදු අනුපාත වෙනස් වෙනවා නම්, ගිය අවුරුද්ද 2% තිබ්බ අනුපාතය, මේ අවුරුද්දෙ 3% වෙලා, ලබන අවුරුදු 5% වෙනවා නම් බදු ගෙවීම ගැන මිනිස්සුන්ට තියෙන විශ්වාසය කඩ වෙනවා. අනාගතයේදී ගෙවන්න තියෙන බදු ප්‍රමාණය කොච්චරක්ද කියලා හරියට හිතා ගන්න බැරි නිසා ආයෝජකයන් අධෛර්‍යමත් වෙලා, එවැනි කටයුතුවල නිරත නොවී ඉන්න පුළුවන්.

ආදායම් උපයාගැනීමේ මාර්ගයක් විදිහට බදු පැනෙව්වට මිනිසුන්ව බදු බරින් පීඩිත තත්ත්වයකට ගේන්න හොඳ නෑ. මොකද ඉතිරි කිරීම් සහ ආයෝජන කටයුතු වෙනුවෙන් මිනිසුන් අතේ සල්ලි තියෙන්න ඕන. එතකොට තමයි ආර්ථික වර්ධනයක් ඇතිවෙන්නේ. ඒ වගේම තමයි වෙළඳාමේදී පනවන බදු. විශාල වශයෙන් වෙළඳ තීරු බදු පැනෙව්වම ඒක තරගකාරීත්වයට බාධාවක්. දේශීය නිෂ්පාදකයන් රැක ගැනීමේ අරමුණින් ආනයන භාණ්ඩවලට අනවශ්‍ය තරම් බදු පැනෙව්වම පීඩාවට පත්වෙන්නේ පාරිභෝගිකයාමයි. ඒ වගේම දේශීය පාරිභෝගිකයාට ගුණත්වයෙන් වැඩි කාර්යක්‍ෂම භාණ්ඩ පරිභෝජනය කිරීමේ හැකියාවත් සීමා වෙන්න පුලුවන්. එතනින් පටන් ගත්තහම තීරු බදු යුද්ධ දක්වාම ඇදී යන්න පුළුවන් කියලා  අපිට අද ලෝකෙ දිහා බැලුවහම දකින්න පුළුවන්. 

ඉතිං ‘බදු ශක්ති’ බදු සතියේ අරමුණත් බදු ගෙවන්න මිනිස්සු කැමති කර ගන්න එකයි, බදු ආදායම වැඩි කරගන්න එකයි. ඒ වෙනුවෙන් බදු ගැන හරි අදහසක් ගන්න මේ බදු මූලධර්ම ගැන දැනුවත්ව ඉන්න එක වටිනවා. බදු ගැන අපි මින් පෙර පළ කරපු ලිපිවලට මේ පහත සබැඳි හරහා හැකියාව තියෙනවා. 

ඔබත් බදු වාර්තා ගොනු කළාද?

එකතු කළ අගය මත බදු හරහා රාජ්‍ය මූල්‍ය ඒකාබද්ධ කිරීම: අවස්ථා සහ අභියෝග

ශ්‍රී ලංකාවේ බදු ක්‍රමය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම: රාජ්‍ය මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයට සහ ආර්ථික වර්ධනයට මාවතක්

ශ්‍රී ලංකාවේ සංවර්ධනය ලෝක බැංකුවේ ඇසින්

දිල්මිණී අබේරත්න විසින්ශ්‍

ශ්‍රී ලංකාව වැල් පාලමෙන් එතෙර වුණාද? එහෙමත් නැත්නම් අපි යන්නේ හරි පාරෙද? කියන ප්‍රශ්න ආර්ථික අර්බුදයකින් බැට කාපු ජනතාවකට මඟ ඇරලා ඉන්න පුළුවන් දේවල් නෙවෙයි. ලංකාවේ කාර්‍යසාධනය ගැන හුඟක් අය කියන කතා අතරේ, අපි හිතුවා ලෝක බැංකුවේ අදහස මේ ලිපියෙන් ඉදිරිපත් කරන්න. පහුගිය අප්‍රේල් මාසේ ලෝක බැංකුව විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ සංවර්ධනය ගැන වාර්තාවක් එළි දැක්වුවා. මේ සටහන ඒ ගැන. 

“ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය අපේක්ෂා කළ ප්‍රමාණයට වඩා ශක්තිමත්ව යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් තිබියදී, ජනගහනයෙන් සැලකිය යුතු කොටසක්, එනම් තුනෙන් එකක් පමණ දරිද්‍රතාවයෙන් පෙළෙන නොඑසේ නම් නැවත දරිද්‍රතාවයට ඇද වැටීමේ අවදානමක සිටින අයයි. මෙම ප්‍රකෘතිමත් වීම සෑම කෙනෙකුටම, විශේෂයෙන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් වූවන්ට පවා යහපත් ප්‍රතිඵල ගෙන එන බව සහතික කිරීම සඳහා, ශ්‍රී ලංකාවට කළ හැක්කේ රැකියා නිර්මාණය කරන සහ දුප්පතුන්ට සහාය වන ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමයි.” 

- ඩේවිඩ් සිස්ලන්, මාලදිවයින, නේපාලය සහ ශ්‍රී ලංකාව සඳහා ලෝක බැංකු අධ්‍යක්ෂ

Image by Kanishka Ranasinghe from Pixabay

ගෙවුණු වසරේ ලංකාවේ ආර්ථිකය 

ඉදිකිරීම් හේතුවෙන් ඇති වූ කර්මාන්තවල පිබිදීම සහ සංචාරක ආශ්‍රිත සේවාවන්වල ශක්තිමත් ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා 2024 වසරේදී ආර්ථිකය 5%කින් වර්ධනය වුණා. බලශක්ති මිල ගණන්වල පහළට ගැලපීම්, රුපියලේ අගය ඉහළ යාම සහ ගෘහස්ථ ඉල්ලුම අඩුවීම කියන හේතු නිසා කොළඹ පාරිභෝගික මිල දර්ශකය මගින් මනිනු ලබන ප්‍රධාන උද්ධමනය 2024 සැප්තැම්බර් මාසයේ ඉඳන් සෘණ අගයක පවතිනවා (2025 පෙබරවාරි මාසයේදී සියයට -4.2 දක්වා). උද්ධමනය පහත වැටීමත් එක්කම, මහ බැංකුව 2024 දී ප්‍රතිපත්ති අනුපාත පදනම් ලකුණු 150 කින් අඩු කළ අතර, 2023 සිට මුළු පදනම් ලකුණු 800ක අඩුවීමක් පෙන්නුම් කළා. වාණිජ ණය අනුපාත අනුගමනය කළ විට, පුද්ගලික ණය යථා තත්ත්වයට පත්වීමට පටන් ගත් අතර, 2024 දෙසැම්බර් මාසයේදී 10.7% කින් වර්ධනය විය.

අපනයනවලට වඩා වේගයෙන් ආනයන වර්ධනය වීම නිසා 2024 දී වෙළඳ භාණ්ඩ වෙළඳ හිඟය 23.9% කින් වැඩි වුනත්, ශක්තිමත් සංචාරක ආදායම් සහ විදේශීය ප්‍රේෂණ ප්‍රවාහයන් නිසා 2024 දී අඛණ්ඩව දෙවන වරටත් ජංගම ගිණුම් අතිරික්තයක් සටහන් වුණා. දිගින් දිගටම ණය සේවාකරණ වියදම් අත්හිටුවීම සහ සංවර්ධන හවුල්කරුවන්ගෙන් ආයෝජන ගලා ඒම් නිසා මහ බැංකුවේ විදේශ විනිමය මිලදී ගැනීම් මඟින් භාවිතයට ගත හැකි විදේශ සංචිත ප්‍රමාණය සටහන් වුණේ මාස 3කට අවශ්‍ය වන ආනයන වියදම්වලට සම වෙන විදිහට. මේ අතරේ රජය මින් පෙර පනවා තිබූ, ඉතිරිව ඇති සියලුම ආනයන සීමාවන් (ප්‍රධාන වශයෙන් වාහන ආනයන සීමාද ඇතුළුව) ඉවත් කිරීමට හැකි වුණා. 2022 වසර අවසානයේ අගයයට සාපේක්ෂව රුපියල එක්සත් ජනපද ඩොලරයට සාපේක්ෂව 19.4% ක සමුච්චිත වර්ධනයක් පෙන්නුම් කළා.

2024 දී ප්‍රාථමික අතිරික්තය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2.2% ක් වූ අතර එය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) විස්තීරණ අරමුදල් පහසුකම මඟින් 2024 වෙනුවෙන් පනවලා තිබුණු 0.8%ක ඉලක්කය පවා අභිබවා ගියා. මේ වගේ තත්ත්වයක් ඇති වෙන්න හේතුව, වැට් බදු අනුපාත ඉහළ නැංවීම, බදු නිදහස් කිරීම් ඉවත් කිරීම සහ ප්‍රාග්ධන වියදම් සඳහා ක්‍රියාත්මක නොකිරීම මගින් සිදු විය. ආර්ථික වර්ධනය සහ රුපියලේ අගය වැඩිවීමට අමතරව, වැඩිදියුණු කළ ප්‍රාථමික ශේෂය මඟින් 2024 වසර අවසානය වන විට රාජ්‍ය සහ රජය විසින් සහතික කළ ණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 102.4% දක්වා අඩු කිරීමට හැකියාව ලැබුණා. බාහිර ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම (විදේශීය ණය දෙන්නන්ට ගෙවිය යුතු ණය කොන්දේසි වෙනස් කිරීම) බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇති අතර, යුරෝ බැඳුම්කරවලින් 98% ක් පමණ හුවමාරු වීමත් රජයේ නිල ණය හිමියන් සමඟ ගනුදෙනු කිරීමේදී සැලකිව යුතු ප්‍රගතියක්ද ලබා ඇත. මීට අමතරව, 2025 මාර්තු මාසයේදී ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ විස්තීරණ අරමුදල් පහසුකම මඟින් සිදු කරන තුන්වන සමාලෝචනය අවසන් කරන ලදී.

සමාජීය ප්‍රවණතා

Image by bestbauch from Pixabay

2024 වසරේදී  ඇති වූ ආර්ථිකයේ වර්ධනය නිසා දුප්පත්කම 2.7% කින් අඩු වෙලා. ඊට හේතු වුණේ දුප්පත්ම 20%න් වැඩි ප්‍රතිශතයක් (60%) කර්මාන්ත හා සේවා අංශයේ සේවය කිරීමත්, එම අංශවලට ආර්ථිකයේ ප්‍රකෘතිමත් වීම සාධනීය බලපෑමක් කිරීමත් නිසා. කොහොම වුණත්, ආර්ථිකයේ ප්‍රකෘතිමත් වීම පුළුල් සුභසාධනයක් ඇති කරන තරමට වැඩිදියුණු වෙලා නෑ. දරිද්‍රතාවය තවමත් 24.5%ක මට්ටමේ තියෙන්නේ. ඒ අගය 2019 වසරේ දරිද්‍රතා මට්ටම වගේ දෙගුණයක්. උද්ධමනය අඩු වුණත්, 2021 සහ 2024 අතර කාලයේ ආහාරවල මිල ගණන් දෙගුණයකටත් වඩා වැඩි වීම නිසා මන්දපෝෂණය සහ ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය ඉහළ ගිහින්. 2023 වසරේ දෙවන කාර්තුවේ 46% තිබුණු රැකියා අනුපාතය  2024 දෙවන කාර්තුවේදී 45.5% දක්වා අඩු වෙලා. සැබෑ වැටුප් තවමත් 2019 මට්ටමට වඩා අඩු අගයක තියෙන නිසා මිලදී ගැනීම් හැකියාවත් පහළයි. මුදල් උත්පාදනය කළ හැකි ආර්ථික අවස්ථා ප්‍රමාණයෙන් සීමිත වීම නිසා, ජනතාව වෙනත් රටවලට සංක්‍රමණය වීමත් තවම සිදු වෙනවා. 2024 මුල් මාස නවය තුළ විදේශ රැකියා කාර්යාංශයට මේ සම්බන්ධයෙන් ලැබුණු අයදුම්පත් ගණන ඉහළ ගිහින් තියෙනවා.

Image by Mohamed Hassan from Pixabay

ප්‍රධාන කොන්දේසි සහ අභියෝග

අපි දන්නවා මෑත කාලයේ ඇති වුණ දරුණුතම ආර්ථික අර්බුදයෙන් පස්සේ, 2023 මැද භාගයේදී ආර්ථිකය ස්ථාවර වීමට පටන් ගත්තා. බාහිර කම්පන, දිගුකාලීනව සිදු වුණු වැරදි සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණය සහ ව්‍යුහාත්මක දුර්වලතා නිසා 2022 දී විදේශ සංචිත (ඩොලර් සිඳී යාම) ක්ෂය වීමටත් රාජ්‍ය ණය පැහැර හැරීමටත් හේතු වුණා. රැකියා අහිමිවීම් සහ ඉහළ උද්ධමනය මධ්‍යයේ සැබෑ ආදායම් පහත වැටීම හේතුවෙන් 2021 සහ 2022 අතර දරිද්‍රතාවය 10% කින් වැඩි වුණා. 

IMF විස්තීර්ණ අරමුදල් පහසුකම වැඩසටහන යටතේ ක්‍රියාත්මක කළ ප්‍රතිසංස්කරණ මගින් ආර්ථිකය ස්ථාවර කිරීමට උපකාරයක් ලැබුණා. ඒ මඟින් 2021 සහ 2023 අතර සමුච්චිත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ හැකිලීම 9.5% දක්වා සීමා වුණා. මේ අතරේ ප්‍රධාන උද්ධමනය (2022 සැප්තැම්බර් මාසයේදී 69.8% සිට 2023 දෙසැම්බර් මාසයේදී 4% දක්වා) අඩු වුණා භාවිතා කළ හැකි නිල සංචිත (2022 අවසානයේ මාස 0.3 සිට 2023 අවසානය වන විට ආනයන මාස 2.1 දක්වා) ඉහළ ගියා. රාජ්‍ය සහ රජය විසින් සහතික කළ ණය දදේනියේ අනුපාතයක් ලෙස (2022 අවසානයේ 119.2 සිට 2023 අවසානයේ සියයට 111.7 දක්වා) පහත වැටීමත් හොඳ ප්‍රතිඵලයක්.  පහත වැටුණි. කෙසේ වෙතත්, උපයෝගිතා මිල ගැලපීම් සහ නව ආදායම් බලමුලු ගැන්වීමේ පියවර ඇතුළුව ප්‍රතිසංස්කරණ, ගෘහස්ථ අයවැය පීඩාවට පත් කළේය.

ඉහළ ජීවන වියදම්වලට මුහුණ දෙමින්, කුටුම්භ මානව ප්‍රාග්ධන වියදම් කපා හැරීම, වැඩිපුර ණයට ගැනීම සහ පෝෂ්‍යදායී ආහාර පරිභෝජනය අඩු කිරීම වැනි අවදානම් සහගතව මුහුණ දීමේ උපාය මාර්ග අනුගමනය කළේය. කොහොම වුණත්, විදුලිය, ආහාර වගේ උපයෝගිතා මිල ගණන් ඉහළ නැංවීම සහ රජයේ ආදායම වැඩි කිරීම සඳහා නව බදු හෝ ගාස්තු හඳුන්වා දීම වැනි රජයේ සමහර ප්‍රතිසංස්කරණ නිසා ගෘහස්ත ආර්ථිකයන්වල; ජීවිතවල තත්ත්වය නරක අතට හැරිලා තියෙනවා. ඒවායේ ප්‍රතිඵල විදිහට, බොහෝමයක් පවුල් ඉහළ ජීවන වියදම් සමඟ පොරබදමින් සිටින අතරම ඒවාට මුහුණ දීමට අවදානම් සහිත ක්‍රම භාවිතා කරනවා. එනම්, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍යය වැනි අංශ සඳහා වන ප්‍රාග්ධන වියදම් අඩු කිරීම, වැඩියෙන් ණය ගැනීම සහ අඩු සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආහාර අනුභව කිරීම. මෙම ක්‍රියාමාර්ග දිගු කාලීනව පවුල්වලට හානි කරන්න පුළුවන්.

ඉදිරි දැක්ම

Image by G Lopez from Pixabay

2024 වසරේදී ආර්ථිකය යථා තත්ත්වයට පත් වුණත්, අර්බුදයේ බලපෑම්, වර්ධනයට ඇති බාධාවන් සහ ගෝලීය ආර්ථික අවිනිශ්චිතතාවයන් හමුවේ මධ්‍ය කාලීන වර්ධනය මධ්‍යස්ථ මට්ටමක පවතියි කියලා අපේක්ෂා කරනවා. අපනයන අඩුවීම සහ ආනයන මත ඇති බලපෑම නිසා 2025 දී ජංගම ගිණුම හිඟයක් ඇති වීමේ ඉඩක් තියෙනවා. දේශීය ඉල්ලුමේ වැඩි වීමත් සමඟ, 2025 වසරේ මැද භාගය වෙද්දි උද්ධමනය ධන අගයකට ළඟා වෙයි කියන පුරෝකථනය තිබුණත්, ඒ අගය මහ බැංකුවේ මධ්‍ය කාලීන ඉලක්කයට වඩා පහළ මට්ටමක පවතීවි කියන විශ්වාසය තියෙනවා. 

ශ්‍රී ලංකාව මූල්‍ය සංචිත නැවත ගොඩනඟා ගැනීමට සහ ජාත්‍යන්තර තත්ත්වය වැඩිදියුණු කිරීමට පටන් ගෙන තිබුණත්, තවමත් ඉතා ඉහළ අවදානම් පහව ගිහින් නෑ. ඒ අතර තියෙන ප්‍රධාන ගැටළු විදිහට, ගෝලීය ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී වීම, ඉහළ ගෝලීය පොලී අනුපාත සහ ගෝලීය වෙළඳ ප්‍රතිපත්තිවල අවිනිශ්චිතතාවය සලකන්න පුළුවන්. මේවා නිසා විදේශ ආයෝජන අඩු වීම, රටේ අපනයන සඳහා ඉල්ලුම අඩු වීම සහ අපනයන ආශ්‍රිත අංශවල රැකියා අහිමිවීම් සිදු වෙන්න පුළුවන්. ඒ වගේම, රජය වැඩි වශයෙන් වක්‍ර බදු පැනවුවොත්, විශේෂයෙන් ධනවතුන්ට වඩා දුප්පතුන්ට බලපෑමක් ඇති වන නිසා දුප්පත්කම වැඩි වීමේ ඉඩකඩ තියෙනවා. මීට අමතරව, මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙන දරුවන් ගණනින් වැඩි වීම මඟින් ඔවුන්ගේ අනාගත විභවයට හානි වීමත් පරම්පරා ගණනාවක් පුරා දරිද්‍රතාවයේ චක්‍රය පැවතීමත් සිදු වෙන්න පුළුවන් අයහපත් ප්‍රතිඵල අතර තියෙනවා. රට තුළ පවතින රැකියා අවස්ථා සීමිත වීම නිසා පුහුණු ශ්‍රමිකයින් රට හැර යාමට ඒක හේතුවක්. ඒ නිසාම ආර්ථික ප්‍රකෘතියට සහ රාජ්‍ය සේවාවන්හි ගුණාත්මකභාවයට හානි සිදු වෙනවා. විශේෂයෙන් ජනගහනය වයස්ගත වන විට මේ තත්ත්වය උග්‍ර වෙන්න ඉඩකඩ වැඩියි. 

ශක්තිමත් මධ්‍ය කාලීන වර්ධනයක් සහතික කිරීම සඳහා, ප්‍රතිපත්තිමය අනුකූලතාව පවත්වා ගැනීම සහ සාර්ව-මූල්‍ය-මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයට සහාය වන, තරඟකාරිත්වය වැඩි දියුණු කරන සහ නැවුම්, ණය නිර්මාණය නොකරන ප්‍රාග්ධන ගලා ඒම් ආකර්ෂණය කර ගන්නා ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ අනුගමනය කිරීම ඉතා වැදගත්. අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා සැපයුම් ප්‍රමිතීන් වැඩිදියුණු කිරීමෙන් මානව ප්‍රාග්ධනය සංවර්ධනය කිරීමත් ඒ හා සමානව වැදගත්. සමාජ ආරක්ෂණ පද්ධතිය ශක්තිමත් කිරීම මඟින් වඩාත් අවදානමට ලක්විය හැකි අය ආරක්ෂා කිරීමත් එම ප්‍රතිලාභ අවශ්‍යතා සහිත අය ඇතුළත් සහ පුළුල් පදනමක් ඇති බව සහතික කරනවා ඇති.

විදුලි බලේ අද සහ හෙට

දිල්මිණී අබේරත්න විසිනි 

Originally appeared in The Leader newspaper

ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය කියලා කියන්නේ හුඟක් වෙලාවට පුවත් මවන ආයතනයක්. ඒකට හේතු එකක් කියලා නෑ. ගොඩක් තියෙනවා. කොහොමත් මාස හයෙන් හයට විදුලිබල මණ්ඩලය විසින් මිල සංශෝධන ඉදිරිපත් කරන නිසා, මණ්ඩලේ ගැන කතාව යට යන්නෙම නෑ; ආයෙමත් කරළියට එනවා. විදුලි මිල අනුව විදුලි බිල තීරණය කරද්දි දේශගුණික තත්ත්වයන්, ලෝක වෙළඳපළේ ඉන්ධන මිල ගණන්වල වෙනස් වීම් සහ ලංකාවේ රුපියල උච්ඡාවචනය වීම වගේ මෙකි නොකී බොහොමයක් දේවල් නිසා අපි පාවිච්චි කරන විදුලි ඒකකයක මිල වෙනස් වෙනවා. ඒ නිරන්තර වෙනස්වීම් නිසා ගෘහස්ථ, කර්මාන්ත ආදී ඕනෑම අංශයකට අභියෝගවලට මුහුණ පාන්න සිද්ධ වෙනවා. මොකද කලින් කලට මිලේ වෙනසක් වෙද්දි, විශේෂයෙන්ම කර්මාන්තකරුවන්ට දිගු කාලීන තීරණ ගැනීමේ ප්‍රශ්න ඇති වෙනවා. ඉතින් මේ මෑතකදීම අහන්න ලැබුණු කතාව තමයි ලංකා විදුලි බල මණ්ඩල පෞද්ගලීකරණය කිරීමේ වගන්ති ඉවත් කරමින් නව විදුලිබල සංශෝධන පනත් කෙටුම්පත ගැසට් කරන වැඩේ. 

ලංකාවේ අතිවිශාල ආර්ථික අර්බුදයක් ඇතිවුණ වෙලාවේ රාජ්‍ය ව්‍යවසාය පෞද්ගලීකරණය පිළිබඳ දැඩි කතාබහක් ඇතිවුණා. ඒ වෙලාවෙදි පාඩු ලබන රාජ්‍ය ව්‍යාපාර ප්‍රතිව්‍යුහගතකරණය කළ යුතුයි කියන කාරණයට යෝජනාවත් ආවා. මොකද පාඩු ලබන රාජ්‍ය ව්‍යාපාරවල පාඩුව සෘජුව හෝ වක්‍රව දරන්න සිද්ධ වෙන්නේ රජයට බදු ගෙවන ජනතාවට. ඒ කියන්නේ ඔබට සහ මට. අපි විසින් ඒ පාඩුවල බර දරන තාක් කල් අපේ ජීවන වියදම ඉහළ යනවා; ජීවන මට්ටම් පහල යනවා. ඉතිං අද අලුතෙන්ම මේ ඇති වෙලා තියෙන කතා බහත් එක්ක ලංකා විදුලි වල මණ්ඩලයේ ඉතිහාසය, වර්තමානය සහ  අනාගතය එක්ක බැඳුණු ලංකාවේ ආර්ථිකයේ ඉදිරි ගමන ගැන අපි මේ සටහනින් කතා කරනවා.  

Image by Alexa from Pixabay

ලංකාවේ විදුලිබලය සහ එහි ආරම්භය

එංගලන්තයේ බ්‍රිස්ටල් නගරයට තමයි වාසනාව තිබුණේ ලෝකයේ විදුලිබලයෙන් අලෝකමත් වූ පළමු නගරය විදිහට ඉතිහාසයට එකතු වෙන්න. ඒ 1881 ජූනි 26 වෙනිදා. ඒ කාලේ ලංකාව තිබුණේ  බ්‍රිතාන්‍යයේ යටත් විජිතයක් හැටියට. 1882දී ශ්‍රී ලංකාවේ කොළඹ වරායට යාත්‍රා කරපු SS Helios කියන නැවේ තිබුණ විදුලිබල පහසුකම ප්‍රථම වරට දැකගන්න ලංකාවට අවස්ථාවක් ලැබුණා. ඩීසල් විදුලි ජනක යන්ත්‍රයක් භාවිතයෙන් ශ්‍රී ලංකාව තුළ මුල්ම විදුලි බල්බය දල්වන්න 1890 වර්ෂය තරම් කල් ගත වුණා. ඒ කොළඹ කොටුවේ බ්‍රිස්ටල් හෝටලයේ බිලියඩ් කාමරය තුළ. 1895 අවුරුද්දේ බූස්ටඩ් සහෝදරයෝ ආයතනය විසින් කොළඹදී ප්‍රථම වරට විදුලි සැපයුම ආරම්භ කළා. 

පසුකාලීනව ඉංජිනේරු ඩී.ජේ.විමලසුරේන්ද්‍ර මහත්මාගේ ගවේෂණ මගින් අපේ රටේ මධ්‍යම කඳුකරයේ තියෙන ජල විදුලිබල විභවය, සහ ශ්‍රී ලංකාවේ විදුලිබල ක්ෂේත්‍රයේ අනාගතයට එහි ඇති වැදගත්කම හඳුනාගත්තා. ඔය විදිහට කාලාන්තරයක් තිස්සේ ක්‍රමිකව දියුණු වුණ ලංකාවේ විදුලිබල උත්පාදන ක්‍රියාවලිය 1969 නොවැම්බර් පළවෙනිදා 1969 අංක 17 දරණ පාර්ලිමේන්තු පනත මගින් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය ස්ථාපිත කළා.

Image by Tom from Pixabay

ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය වර්තමානය

ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය (ලංවිම) 2022 අවුරුද්දේ නිකුත් කරපු වාර්ෂික වාර්තාවලට අනුව මෙගාවොට් 1378.4ක ස්ථාපිත ධාරිතතාවයක් සහිත විදුලි බලාගාර 17, මෙගාවොට් 654ක ස්ථාපිත ධාරීතාවයක් සහිත තෙල් බලයෙන් ක්‍රියාත්මක තාප බලාගාර 7, මෙගාවොට් 900ක ස්ථාපිත ධාරිතාවයක් සහිත එක් ගල් අඟුරු බලාගාර විදුලි බලාගාරයක් මෙගාවොට් 103.5 ස්ථාපිත ධාරිතාවයක් සහිත සුළං බලාගාර එකක් සතුව තියෙනවා. මීට අමතරව ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය විසින් යාපනය අර්ධද්වීපයේ වටේ පිහිටලා තියෙන දූපත්වල ඩීසල් විදුලි බලාගාර කීපයකුත් ක්‍රියාත්මක කරනවා. 2022 අවුරුද්දේ අවසානය වෙද්දී ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය සතු විදුලි බලාගාරවල සමස්ත ධාරිතාවය මෙගාවොට් 3036ක්. 

ගණන් මිනුම් ඇරුණාම, ලංවිම ගැන කතාබහ හරි ගැඹුරු එකක්. මොකද පහුගිය කාලයේ ලංකාවේ සම්ප්‍රේෂණ පද්ධතියට දරාගන්න බැරි කම්පනයක් ආපු ගමන් මුළු රටටම විදුලිය විසන්ධි වෙන බව තහවුරු වුණා. ඉතින් ලංකාව තුළ ජල විදුලියෙන් සහ අනෙකුත් ක්‍රමවලට විදුලි නිෂ්පාදනය වෙනවා. රාජ්‍ය අංශය ඇරුණහම පෞද්ගලික අංශයේ සූර්ය බල ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක වෙනවා. නමුත් ඒ සූර්ය බල ශක්තිය පවා ලංකාවේ සම්ප්‍රේෂණ පද්ධතියට එකතු කිරීමේදී ධාරිතාව දරා ගැනීමට බැරිවීම කියන ගැටලුවට මුහුණ දෙන්න සිද්ධ වෙලා. මේ වෙද්දි ලංකාවේ රැහැන් පද්ධතිය, සම්ප්‍රේෂණ ජාලය ආදී  සියල්ලක් අයිති වෙන්නේ රජයට; ලංකා විදුලි බල මණ්ඩයට. ඒකට තරගකාරයෙක් නැහැ. ඒ තුළ තියෙන්නේ ඒකාධිකාරියක්. ඕනෑම වෙලාවක මිල තීරණය කිරීම, පාලනය කිරීමේ හැකියාව ඒ ආයතනයට තියෙනවා. පාරිභෝගිකයන් විදිහට ඒ මිලට එකඟ වෙනවා ඇර අපිට වෙන විකල්පයක් නෑ.

Image by Frauke Riether from Pixabay

ලෝකය පුරා විදුලි බල සම්පාදනය ම්ප්‍රේෂණය බෙදා හැරීම කියන අංශවල නොයෙකුත් වෙනස්කම් සිද්ධ වෙලා තියෙනවා ඒවාට පෞද්ගලික ආයෝජකයන් ඔස්සේ නවීන තාක්ෂණය සහ තරගකාරීත්වය ලැබිලා තියෙනවා. ඒත් ලංකාවේ මේ වෙනකොට තියෙන ලංකා විදුලිබල පනත යටතේ නව ආයෝජකයන්ට ඊට සම්බන්ධ වීමේ හැකියාවි සීමිතයි. මේ නිසා ලංකාවේ විදුලිබල මණ්ඩලය තුළට නවීකරණය, නවෝත්පාදනය, තරඟකාරීත්වය කියන දේවල් ඇතුළත් කිරීම කරන්න බැරි දෙයක් බවට පත් වෙලා. මෑතකදී යෝජනා වුණ විදිහට, විදුලිබල පනත සංශෝධනය වීම කියන කාරණයත් එක්ක විදුලි බල මණ්ඩලය පෞද්ගලීකරණය කිරීමේ කිසිදු වගන්තියක් ඒ තුළ අන්තර්ගත වෙන්නෙ නැහැ. ඒ වෙනුවට නව පනතින් මණ්ඩලයේ කොටස් හතරකට වෙන් කරලා, 100% රජය සතුව තබා ගැනීමට බලාපොරොත්තු වෙනවා. ඔවුන් ඒ වෙනුවෙන් ගේන තර්කය තමයි විදුලිබලය වගේ උපායමාර්ගිකව වැඳගත් ආයතනයක් වෙනත් කෙනෙක්ගේ පාලනයට ගෙන යාම ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් කියන කාරණය. හැබැයි විදුලිබල මණ්ඩලයේ නිරන්තර මිල වෙනස් වීම් නිසා සමස්ත ආර්ථිකයටම මුහුණ දෙන්න සිද්ධ වෙන පාඩුවත් ජාතික ආරක්ෂාවට තර්ජනයක්.

Image by Colin Behrens from Pixabay

ලංවිම සහ ඈත්වීම

ලංකාවේ විදුලි බල මණ්ඩලය කියපු ගමන් අපිට අමතක කරන්න බැරි ආයතනයක් තියෙනවා. ඒක තමයි මහජන උපයෝගිතා කොමිසම. මේ ආයතනය තුළත් ඉන්නේ රජය විසින් පත්කරපු නිලධාරීන්. මිල තීරණය කරන අවස්ථාවල මේ ආයතන දෙක අතරේ හැල හැප්පීම් ඇතිවන අවස්ථා අපිට දකින්න ලැබෙනවා. වෙනකොට තියෙන තත්ත්වය අනුව පිරිවැයට සරිලන මිලක් අය කරන්න ඕනේ. ඒ කියන්නේ පිරිවැයට වඩා වැඩි මිලකට යන්නත් බෑ. අඩු මිලකට යන්නත් බෑ. ඉතින් හැම මාස හයකටම සැරයක් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය විසින් මිල වෙනස් කරලා බලාපොරොත්තු වෙන්නෙ, ඒ පිරිවැයට සරිලන මිල පවත්වා ගැනීම. කොහොමත් ලංකාවෙ තියෙන්නේ ඉහළ නිෂ්පාදන පිරිවැයක්. ඒ නිසා ඒ පිරිවැය කොහොමත් දරන්න වෙන්නේ සාමාන්‍ය ජනතාවට. පිරිවැය ඉහළ යන වාරයක් වාරයක් පාසා මිල ඉහළ යනවා. 

ලංවිම සහ ආර්ථිකය  

සාමාන්‍යයෙන් අනෙකුත් ක්ෂේත්‍ර වගේ නෙමෙයි. ලංකාව විදුලිබල මණ්ඩලය එහෙම නැත්නම් විදුලි බලයෙන් තොරව කිසිම කර්මාන්තයකට පවතින්න බැරි තත්වයක් තමයි අද වෙනකොට තියෙන්නේ. මේ නිසා විදුලි බිලේ සිදුවන වෙනසක් අපි ගන්න කන කෑම එකකට, හෝදන රෙදිවලට, මිලට ගන්න භාණ්ඩයකට, පාවිච්චි කරන සේවාවලට අදාළ මිල ගණන්වලට බලපානවා. ඒ අනුව වෙළඳපළේ හැමදේකම මිල ගණන් තීරණය වෙන්න විදුලි බිල විශාල බලපෑමක් කරනවා. 

ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයට හේතු වුණ කාරණා බොහොමයක් අතරේ ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය, පිරිවැය ආවරණය නොවෙන මට්ටමක මිල අඩුවෙන් පවත්වා ගැනීම නිසා විශාල වශයෙන් පාඩු ලැබුවා. ඒ පාඩුව නිසා විදුලි නිෂ්පාදනය වෙනුවෙන් ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවෙන් ණයට ඉන්ධන ලබාගත්තා. ඒ වෙලාවෙදී ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවටත් පාඩුවක් සිද්ධ වුණා. එයාලා ඒ පාඩුව පියවගන්න හිතාගෙන ලෝක වෙළඳපලේ සාමාන්‍යයෙන් පවතින මිලට වඩා වැඩියෙන් ශ්‍රී ලංකා ගුවන් සමාගමට jet fuel විකුණපු නිසා, ශ්‍රී ලංකන් ගුවන් සමාගමත් පාඩු ලැබුවා. මේ විදිහට එක ආයතනයක පාඩුවක් තවත් රාජ්‍ය ආයතන ගණනාවකට පැතිරිලා ගිහින් තියනවා. මේ ආයතන තුනම පාඩු ලබන කොට ඒ ආයතනවල මෙහෙයුම් කටයුතු කරගෙන යන්න සල්ලි නැති නිසා ඔවුන් භාණ්ඩාගාරයට ගිහිල්ලා ණය ඉල්ලනවා. නමුත් භාණ්ඩාගාරයටත් ඒ සම්බන්ධයෙන් වියදම් කරන්න සල්ලි නෑ. නමුත් රජය සතුව රජයේ බැංකු දෙකේ මහජනතාවගේ තැන්පත් මුදල් තියෙනවා. ඒ තමයි මහජන බැංකුව සහ ලංකා බැංකුව. ඉතින් භාණ්ඩාගාරය ඇප වෙලා කලින් අර අපි කතා කරපු ආයතන තුනට ණය දෙන්න කියලා කියනවා. මේ වෙලාවෙදි රජයේ බැංකු දෙකත් ඒ නිසා පාඩු ලබනවා. 2024 අයවැයෙන් බිලියන 450ක් වෙන් කරන්න සිද්ධ වුණා මේ කියන බැංකු ක්ෂේත්‍රය වැටිලා තියෙන අර්බුදයෙන් ගොඩගන්න.

Image by Neil Crook from Pixabay

ලංවිම සහ අනාගතය 

කොහොමත් මේ වෙනකොට කලාපයේ විදුලි මිල එක්ක සසඳලා බලද්දී ලංකාවේ විදුලි බිල ඉහළ මට්ටමක තියෙනවා. ඒකේ අදහස ලංකාවේ හැම දෙයක්ම මිල අධික වෙනවා කියන එක. ඒ අනුව කර්මාන්තකරුවන්ට, නව ආයෝජකයන්ට අපේ රටේ කර්මාන්ත කිරීමේ ගැටලු පැන නඟිනවා. ඒ තත්ත්වය අපේ ආර්ථික වර්ධනයට හොඳ නෑ. හැමදේකම මිල වැඩි වෙනකොට උද්ධමනය ඉහළ ගිහිල්ලා ජනතාවගේ ජීවන මට්ටම් පහළ යනවා. මේ සියලුම දේවල්වලට හේතුව හොයාගෙන ගිහින් බැලුවහම ලංකාවේ විදුලිබල මණ්ඩලය සැලකිය යුතු භූමිකාවක් රඟ දක්වන බව අපිට පේනවා.

ප්‍රශ්නයක් තියෙනවා නම් ඒ ප්‍රශ්නයේ මුලට තමයි බෙහෙත් කරන්න ඕන. ලංකාවේ මේ වෙනකොට සම්ප්‍රේෂණ පද්ධතිය දියුණු වෙන්න ඕනෙ. ධාරිතාව දරා ගන්න බැරි වුණ ගමන් විදුලිය විසන්ධි වෙලා ඒක රටටම බලපානවා නම් ඒක ආර්ථිකමය වශයෙන් විශාල පාඩුවක්. නමුත් දුර්වල සම්ප්‍රේෂණ පද්ධතියක් නවීකරණය කරන එක රජයකට විතරක් තනියෙන් කරන්න බෑ. මොකද රජයට වෙන දේවල්වලටවත් ප්‍රමාණවත් තරම් සල්ලි නැහැ. සම්ප්‍රේෂණ පද්ධතිය දියුණු කිරීම වගේ විශාල ආයෝජනයකට නම් පෞද්ගලික ආයෝජකයන්ගේ සහයෝගය අත්‍යවශ්‍ය වෙනවා. ඒ වෙනුවෙන්  තරගකාරීත්වයක් ඇති වෙන්න සහ නවීන තාක්ෂණය ලංකාවට ලබා ගන්න නම් ලංකාවේ විදුලිබල මණ්ඩලයේ විදුලි බල පනත සංශෝධනය විය යුත්තේ ඒ පෞද්ගලික අංශවලටත් විදුලි බල උත්පාදනය සම්ප්‍රේෂණය සහ බෙදා හැරීම කියන දේවල්වලට පහසුකම් සැලසෙන විදිහට. 

අපි හැමදාමත් කියනවා වගේ රජයක් වෙළඳාම් කටයුතුවලට එහෙම නැත්නම් ආර්ථික කටයුතුවලට මැදිහත් වෙනකොට ආර්ථිකයක් සංකෝචනය වෙනවා. ආර්ථිකයක් වර්ධනය වෙන්න නම් නිදහස තියෙන්න ඕන. ඒක හරියට නිදහසේ පැලයක් හැදෙන්න හිරු එළිය, ජලය, වාතය කියන දේවල් සමඟ නිදහසේ වැඩෙන්න ඉඩ තියෙන්න ඕන වගේ. එහෙම නැතුව කොටු කරලා, හිර කරලා, පිටට ආවරණය වෙන්න නොදී අපිට පැලයක් හදන්න බෑ. ඒක මැරෙනවා. ඉතින් ලංකාවේ ආර්ථිකයේ ඉදිරි අනාගතයත් ඕකයි. ඒක තේරුම් අරගෙන අවශ්‍ය කාලයට අවශ්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ කළේ නැත්නම් ලංකාවේ ආර්ථිකයත් ආයෙත් මළ ආර්ථිකයක් වෙන්න ඉඩ තියෙනවා.